Taha Toros Arşivi, Dosya No: 41-Halide Edip-A. Adnan Adıvar.



Not: Gazetenin "Görüşler-Düşünceler" köşesinde yayımlanmıştır

Adıvar, Abdülhak Adnan

Istanbul Sehir University Repository

! • • • • • • • •G Ö R Ü Ş L E R  - D Ü Ş Ü N C E L E R  |
Siyaset ve ahlâk
<
' Siyasette ahlâk, yahud siyaset 
ahlâkı gibi terkiblerin ifade et­
tiği mevzular, üzerinde ne ka­
dar çok düşünülmüş ve kitablar, 
makaleler yazılmış, nutuklar 
söylenmiş meselelerdir. Fakat 
bu mevzuun halledilip bir tara­
fa konulmuş, yahud söylene, ya- 
j zıla bıkılıp usanılmış meseleler­
den olduğunu kimse iddia ede­
mez. Çünkü söz ve yazı hürri­
yeti temin edilmiş olan demok­
rasi memleketlerinde hemen her 
gün her vesile ile münakaşa, şikâ 
yet, medih veya zem mevzuu ol­
duğu gibi dillerin ve kalemlerin 
bağlanmış olduğu idarelerde de 
gizli gizli, kulaktan kulağa söy­
lenip duran âdeta yılan masalı 
gibi uzun süren bir hikâyedir.
İlmin durmaz, dinlenmez te­
rakkisini, fikrin tekâmülünü sa­
dece uzaktan seyreden insanlar 
bile bu iki mefhumun neden bir 
birile bir türlü bağdaşamadığım, 
neden ikisinin hüküm ve nüfuzu 
birbirile çarpıştıkça aradaki boş­
luğun bazı kere yarıklar, bazan 
da heybetli uçurumlar manzara­
sı gösterdiğini düşünmekten hâli 
kjlmamışlai'dıi’. Halbuki bir ni- 
zkın içinde vuruşup dövüşenle- \ 
rin bu mühim meseleyi -fjpnun 
uzaktan seyircileri kadar düşü­
nebileceklerini zannetmiyorum 
Meselâ vatan topraklarının sıya- 
neti, istiklâlinin korunması, ba­
zan da servet kaynakları, müs­
temlekeler tedariki velhasıl ne­
ticede millete refah ve saadet 
temini gibi harb edebiyatı veya- 
hud sınıf menfaatlerinin vikaye­
si, iktidara doğru hamle gibi :ç 
siyaset mücadele edebiyatı ya­
pılırken birbirine giren ferdler 
de artık hâkim olan fikir ne pa­
hasına olursa olsun karşısında­
kini yere sermek oluyor. Meselâ 
partiler arasındaki mücadeleler­
de bir taraf kendi maksadının 
mukaddes olduğundan, kazanırsa 
memleketi hürriyete kavuştura­
cağından, diğer taraf ise kendi 
yaptığı veyahud yapacağı ka­
nunlar vasıtasile memlekette 
sükûn ve nizamı ve refahı tesis
. Yazan
il. ADNAN - ADIVAR 
-------------
1 
i
Tarihte gerek iki devlet ara­
sında ve gerek bir milletin kendi 
içinde çıkan harb ve mücadele­
lerin bir yolu bulunup ahl|ks 
uygun olduğu gösterilmeğe ça­
lışılmış, her iki tarafın mütefek­
kirleri, ahlâk cephesini müda­
faa için, tıpkı harb meydanla­
rında vuruşan asker, yahud so­
kak siperlerinde çarpışan halk 
gibi kitab, mecmua, gazete sa- 
hifelerinde kalemlerini seferber 
etmişlerdir. Bu mütefekkir mu­
harrirlerin sıcak bir odada otu­
rup karı pencereden seyrederken, 
ölümleri, yaraları, hastalıkları 
gazete sütunlarında lâkayıd okur 
ken yazdıkları yazılar, söyledik­
leri sözler çok kere insanı tik- 
sindrecek bir riyakârlık manza­
rası gösterir. Bu yazılar biraz 
daha objektif görünmek isteyen 
kalemlerin mahsulü olursa o 
vakit o muharrir veyahud hatip­
lerin «gaye, kullanılan vasıtala­
rı muhik kılar» diye Voltaire’in 
diyaloglarına bile girip hâlâ es- 
kimiyen ve ahlâkı daima geri 
plâna iten bu yanlış düsturun 
gölgesine sığınmış oldukları gö­
rülür. Meşhur İngiliz mütefek­
kir romancısı Aldous Huxley’in 
bir meşhur formülü «fena vası­
taların hiç bir vakit iyi neticeler 
vermiyeceği» iddiasile reddet­
mek istemesi ne güzel bir teşeb­
büstür; fakat bu hükmün de 
taniâmen doğru olduğunu iddia 
etı®ek nasıl mümkün olacaktır 
bilmiyorum. Çünkü uzak tarh- 
l$S|*ı başlayarak asıl mahud 
formülün doğru olduğunu >,4#bat 
edecek vâkıaları göstermek işten 
bile değildir. Meselâ siyasette 
ahlâk olmaz fikrinde bulunan­
lar, saf ahlâka bağlılığı, sofulu­
ğu ile tanınmış bir insan olarak 
İngiliz Protector’u Crormvell’in
idam edilen Kral Charles’ın ce­
sedi önünde mantosuna bürünüp 
ve derin derin düşünüp «eyvah 
ne acı zaruret» dediği hikâye­
sinden başlayarak bize ne hikâ­
yeler anlatmıyacaklardır. Fakat 
bu hikâyeleri anlatmak suretile j 
davalarını isbata kalkışanların 
unutmamaları lâzım gelen bir 
nokta vardır ki o da zaman de­
nilen unsurdur. Yani bugün 
Cromwell veya Fransız ihtilâl 
zamanının icablarım bugünün 
icablarile mukayese etmek ne 
kadar tehlikeli bir kıyas olur. 
Nitekim bu kıyasa cür’et eden­
ler-daima tehlikeye düşmüşleri 
veyahud düşeceklerdir.
Siyasette ahlâk prensiplerim 9 
ölçmek için kat’î bir ölçü bul­
mak çok güçtür. Siyasette ah­
lâkın en yüksek ölçüsü hürriyet 
olduğunu söyleyenlere karşı, .bu 
ölçünün müsavat olduğunu söy­
leyenler de yok değildir. Fakat 
siyasette ahlâkın baş ölçüsü mü- 
I savat olsa bile müsavatın takar- 
| rür edip etmediğini açıkça söy- 
I leyebilmek ve müsavatsızlıktan 
I şikâyet edebilmek için hürriyete 
kat’î ihtiyaç olduğunu düşünür­
sek bu iki mefhumun siyaset ah­
lâkının birbirinden ayrılmaz iki 
esas unsuru olduğunu kabul et­
mek. ,lâzım gelir. Bu iki unsu­
ru birbirile bağdaştırmağa uğ­
raşanların başında bugünkü 
İngiltere iktidar partisini saya- i 
biliriz. Maamafih bu iki unsuru 
iki ahlâk esası gibi kabul etsek
bile bunların milletlerin zihinle- j  
rinde yer etmesi için muhtaç ol- i 
dukları en büyük ahlâkî vasıf ! 
«karşılıklı müsamaha ve taham- j  
mül» prensipidir. Eğer taham- i 
mül ve müsamaha fikri, daha 
doğrusu itiyadı insanların dima- j 
ğında yer edip iradeleri üzerine 
müessir olamazsa herhangi bir 
rejim çocukları oyalayacak bir 
oyuncak bina, yahud, şu soğuk 
günlere uyar bir ifade ile, buz 
üzerine yazılmış sözlerle ifade 
olunan mücerred bir mana ol­
maktan ileri gidemez. Hürriyet i 
ve içtimai adalet üzerine kurul­
muş bir rejim taraftarı olmak 
veyahud görünmek isteyenler, 
korku ve meskenete kadar asla 
varmamak üzere, karşılıklı ta­
hammül ve müsamaha yolile 
muhtelif fikirler ve siyasî te­
mayüllere müsaade ederek ha­
kikî anlaşma üzerine kurulmuş 
sağlam bir insan cemiyetinin, bir 
siyasi rejimin tesisi için en gen;ş 
hüsnü niyeti göstermek mecbu­
riyetindedirler. İşte bu mecbu­
riyeti takdir ederek bütün‘ par­
tilerin geniş hüsnü niyetlerini, 
bir.itiyad, bir huy haline gelmiş 
müsamaha ve tahammül ile iz­
har .eftflileri bir cemiyette siya­
set bir dereceye kadar ahlâkî bir 
vasıf kazanmış olur.
Bizde dört sene evvel açılan 
yeni siyaset devresinin ilk sene­
lerinde siyaset âleminde karşı­
lıklı bir tahammül ve müsama- t 
hanın mevcud olduğunu söyle- - 
mek hayli güç idi. Hattâ o gün­
ler müsamahasızlığın parlamen­
to tarihimizde en parlak misalle­
rini yaşamıştık. Fakat bir müd-
edeceğinden bahisle işe girişir
Binaenaleyh her iki taraf da 
maksadlarının ahlâk prensiple­
rine uygun, mukaddes ve hattâ 
o prensiplerin bizzat müteveccih 
olduğu hedefler olduğunu iddia­
dan geri durmazlar.
det sonra partilerin uzun müna­
kaşaları neticesinde siyasetin bu 
büyük ahlâkî prensipi ufukta be­
lirmeğe başladı ve 12 temmuz 
beyannamesile ahlâkî siyaset 
meydanına doğru bir hamle 
kendini gösterdi. Ancak bir miid 
det sonra bu tahammül ve mü­
samahanın yukarıda söylediği­
miz gibi dimağlara girip yer et­
tikten sonra bir itiyad halini, 
aziz gene dostum Fevzi Dûtfi 
Karaoğmanoğlunun güzel tâbiri- 
le «gönül birliği» şeklini alma­
mış olduğu görüldü. Her iki ta­
raftan müsamaha ve tahammül 
vasfı bozulmağa, hattâ bir ara 
bu esastan tamamen inhiraf e- 
dilmiş hissi hasıl olmağa, ta­
hammül ve müsamaha âdeta bir 
nevi tereddüd ve hattâ meskenet 
alâmeti sayılmağa başladı. Vazi­
yet bu şekli alınca her iki taraf 
da yalnız tereddüd, korku ve 
meskenet gibi zâflardan değil 
hattâ ihtiyat ve itidal denilen 
faydalı bir faziletten bile kur­
tulmuş gibi görünmek için mü­
samaha ve tahammülü tamamen 
inkâr, ^etmeğe kadar vardılar.
Şimdi artık demokrasi reji­
minin en büyük imtihanı olan 
umıjHtleçirnlerin arifesinde bir 
tarğBftapg,iktidar partisi Seçim 
KajiüriuV ün esaslarında en sağ- 
larfı,' eh emin y o l u  tutmak için 
gösterdiği ve muhalif partilerin 
de takdirle bahsettiği hüsnü ni­
yeti kanunun tatbikmda da ge­
niş bir müsamaha ve tahammül 
havası içinde izhar etmeğe az­
medince, diğer taraftan da De­
mokrat Parti, gayrikanunî ci­
dallere meydan vermek şöyle
dursun, hattâ icab ederse vata-
ı nm selâmeti namına seçimlerden 
çekilmeğe varacak kadar yük­
sek bir feragat ile bir tahammül 
ve müsamaha numunesi göster­
meğe karar verdiğini söyleyince 
bu memlekette siyaset ahlâkının 
artık belireceğini ümid edebili­
riz. Fakat şunu da derhal ilâve 
edelim ki siyaset ve ahlâkın bu 
suretle uyuştuğunu kabul edin­
ce muhalefet partisinin seçime 
girmiyecek kadar bir feragat 
göstermesine lüzum kalmıyacağı 
bedihidir. O halde partilerimiz, 
vatandaşa hüzün ve melâl ve­
recek imkân ve ihtimalleri bir 
tarafa bırakarak önümüzdeki 
dört sene zarfında ne yapacak­
larını öğrenmek isteyen seçmen­
lere «yaparız program olur» ve- 
yahüd «yapacağımız programı­
mızda yazılı» gibi sudan cevablar 
verecek yerde anayasa tadilin­
den başlayarak programlarının 
bu intihab devresi içinde İkti­
sadî, İçtimaî ve siyasî en önde 
hangi maddeleri tahakkuk ettir­
meğe çalışacaklarım bir takım 
mevaîd-i urkubiye (1) halinde 
değil, icrası kabil vaidler halrn- 
de bildirseler daha ahlâki -bir 
siyaset yolu tutmuş olurlar. Se­
çimlere bütün partilerin samimî 
ve mütekabil bir itimad ve hüs­
nü niyetle girdiğini görmejc.tnil- 
let için bir nimet olacaktır. Em­
niyet ve nizam içinde gejecek 
meşru bir seçim mücadelesinde 
fikirlerin çarpışmasile dağılacak 
bulutlar arasından bu aziz mil­
let üzerine yıldırımlar inecek 
yerde parlak güneşler doğacağı­
na inanmak en büyük zevkimiz- 
dir.
(1) Eski Amalika kavmine mensub 
olup ettiği vaidlerl — va'deden va'deye 
tilik  edip bir türlü yerine getirme­
mekle meşhur Urkub adlı birinin 
vaidleri — gibi manasınadır.
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 4 8 1 2 0 1 0 *


Siyaset ve ahlak

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/135034/3/001584812010.pdf

Siyaset ve ahlak

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository