Taha Toros Arşivi, Dosya No: 41-Halide Edip-A. Adnan Adıvar.



Not: Gazetenin "Düşünceler" köşesinde yayımlanmıştır

Adıvar, Abdülhak Adnan

Istanbul Sehir University Repository

<lô| V {
D Ü Ş Ü N C E L E R
iir insanlar
j t» '
Hürriyet bahsi —  Hürriyetten sıkılanlar —  Şahsa bğlı hürriyet —  Tapınma hissi —  Galıb karşısında
Şiddete teslim-i nefs —  Hür insanlar nesli —  Din ve ilim —  İnkılâblar ve sonrası j
r
L
Yazan:
A. ADNAN - ADIVAR i
• Goetha’nln Schiller’den mülhem
olarak Faust’a söylettiği bir meşhur 
söz vardır: «Hayat gibi hürriyete de 
o adam lâyıktır ki hürriyetini her 
gün yeniden kazanır ve böylece ço­
cukluk, orta yaş ve ihtiyarlıkta, 
velhasıl her devrede tehlike ile ku­
şatılmış olduğu halde ömrünü ik­
mal eder». Bu söze, daha nice nice 
güzel sözlere rağmen hürriyete dair 
yazanlara ve o yazılan okuyanlara 
biraz bıkkınlık geldi mi dersiniz? 
Geldiğini zannediyorum. Çünkü 
hürriyet insanlan en güzel bir ke­
yif içinde kış gününde sıcak, yaz 
gününde serin bir hava gibi saran 
öyle manevî bir muhittir ki o mu­
hit içinde sıkılmak herkesin kân 
değildir. Maamafih o muhitten sı- 
kılanlar da olabilir. Meselâ uzun 
müddet hürriyetsiz yaşamağa mah­
kûm edilen insanlar yavaş yavaş 
zekâlarını, merhamet hislerini na­
sıl kaybederlerse hürriyet muhab­
betini de kaybederek aralarından 
onu zararlı sayanlar da çıkabilir. 
Hattâ garibi şu ki. o sıkı muhit için­
de hürriyet için çalışanlar günün 
birinde hürriyet vermeğe, yahud 
onu geri almağa kadir bir mevkie 
geçince aralarında hürriyetten sıkı- 
lanlar bile oluyor. İşte bu suretle 
onlar hürriyeti müdafaa etseler, o 
yolda çalışsalar bile hür insanlar 
olmadıklarını ilk sıkıntı anında 
belli etmiş oluyorlar demektir.
Bundan dolayıdır ki hürriyetin 
bekasını temin için alınmış ve alı­
nacak bir çok tedbirler arasında 
siyasetçileri sıkıntıya düşürerek en 
çok şaşırtacak ve hattâ hürriyete 
bağlılığı sarsabilecek bazı prensip­
lerin ve bazı müesseselerin kanunun 
menettiği cürümlere vasıta olmadık­
ları müddetçe teşrii ve icraî kud­
retin dışmda bırakılması lüzumu­
nu iddia edebiliriz zannmdayım. 
Bu ve emsali bazı fikirler, hür in­
sanların daima derd döküp şikâ­
yetlerde bulunmalarına sebeb olan 
düşüncelerdir. Fakat asıl hür in­
sanlar, çok kere eski devirlerin me­
selâ XIX. asrın hürriyetini yâdede- 
rek sızlanıp duracak yerde hürri­
yet prensiplerini, yaşadıkları dev­
rin icab ettirdiği şekilde, yani New- 
ton’un İlimde beğenmediği «hypo- 
theses non fingo» şeklinde değil işe 
yarar ve yürür bir şekilde, kurma­
ğa çalışmaları iktiza eder. Halbuki 
bütün hürriyet taraftarlar’ hür in­
sanlar olmadığı için bu yolda ça­
lışırken ya yan yoldan dönüyor­
lar, yahud da elde edilmiş olan 
hürriyeti kâfi bulup bir köşeye çe­
kiliyorlar.
Diğer taraftan hürriyetin aslî ma­
hiyetinde mukaddes ve mübarek
daha mühim ve daha faziletli bir 
mahiyettir. Bundan dolayıdır ki ha­
kikî hür insanların hayat hikâye­
leri hürriyet hakkında yazılan fel­
sefî, nazarı sözlerden, kasidelerden 
daha ziyade insanlar üzerinde tesir 
yapmıştır ve yapacaktır. Vakıâ hür­
riyet ile hür insan arasında sırf 
haricî bir münasebet değil de hür­
riyetin, hür insanın içinde şahsileş­
miş, organisé bir kuvvet olduktan 
sonra, artık bozulmak bilmiyen, ya­
ni o hür insandan ayrılması hatıra 
gelmiyen bir mahiyet telâkkisine 
varıldığı vakittir ki hakikî ve sar­
sılmaz hür insanlar nesli zuhur 
eder. Yoksa hürriyet için mücadele 
etmiş herhangi bir neslin «hür in­
sanlar nesli» diye tavsifi biraz ucuz 
bir tavsiftir. İşte Goethe’nin hürri­
yete -lâyık gördüğü insan, bu su­
retle her gün hürriyetini yeniden 
kazanmağa dışarıdan hiç bir sevk 
veya tehyic olmasa da içe sinmiş 
bir kuvvetin şevkile uğraşan hür 
insanlar neslinin bir ferdidir.
Yukarıda hürriyetin hiç bir en­
gele uğramadan devam ve bekası 
için bazı prensiplerin ve bazı mü­
esseselerin kanunun men ettiği bir 
cürme vasıta olmadıkları müddetçe 
icraî ve hattâ teşriî kudretlerin dı­
şında bulundurulması lüzumundan 
bahsettiğimiz zaman kasdettiğimiz 
şu idi ki insanlar dinin ve ilmi -  
felsefî fikirlerin teşkil ettiği ma­
nevî hayatlarında tamamen hür ol­
maları sayesinde bu pek mühim 
meselelerde İçtimaî nizamı şiddet 
ile değil, içten gelen temiz ve hür 
bir kuvvetle muhafaza edebildik­
leri gün hürriyeti şahıslarında tem­
sil etmiş insanlar neslini teşkil e- 
deceklerdir. Fakat bu kutba erişe­
bilmek için memleketlerin üstün­
den zaman zaman esen ihtilâl veya 
inkılâb rüzgârlarının yarattığı hür­
riyet havası kâfi gelmiyor. Çünkü 
yalnız bu ihtilâller, inkılâblar, fikir­
ler ve vicdanlar üzerinde tertemiz 
silinmiş parlak bir ayna üzerine ya­
zılmış satırlar gibi açık ve seçik 
izler bırakmış olmuyor. Aynanın 
temizlenmemiş noktalan karanlık 
akisler yapınca şurada burada yeni 
prensiplerin insanların içine sinme­
diği görülüyor. Dünyanın geçirdiği 
en büyük ihkılâblardan biri olan 
Büyük Fransız inkılâbından son­
raki bu karanlık akislerin Fransa- 
da uyandırdığı huzursuzluklan A l­
fred de Musset La Confession d’un 
enfant du siècle adlı eserinde 1836 
senesinde şöyle ifade ediyordu:
bir şey varsa bunu şahsî telâkki et­
mek,.yani şahıslara bağlamak yan­
lıştır. Hürriyetin mukaddes ve mü­
barek ruhunu hemen daima gayri- 
şahsî tutulmak lâzım gelir. Maa­
mafih şahsın da bu kudsiyete işti­
rak etmesi mümkün ise de şahısla­
ra, hattâ topluluklara böyle bir 
kudsiyet bahşetmek nihayet o ma­
hiyetlere karşı bir tapınmak hissi 
doğurabilir.
Halbuki hür insanın karakterlerin­
den biri de topluluk olsun, şahsî 
olsun hiç bir hüviyete karşı böyle 
bir his taşımamaktadır. Ekseriyete 
değil, hattâ ekalliyete bile böyle 
bir his geldiği gün demokrasinin 
diktatür karşısında bir adım geri 
çekildiğini söylemek mümkündür. 
Çünkü hep biliriz ki idare şekli ne 
olursa olsun idare cihazını elinde 
bulunduran daima fi’lî bir ekalli-
«Bu devrin bütün derdi iki sebeb-
den ileri gelir: 1793 ve 1814 sene­
lerini yaşıyan halkın gönlünde iki 
yara var: Evvelce olan şeyler artılı 
yok, olacak şeyler henüz olmadı; 
derdlerimizin sebebini başka yerde 
aramayınız». Büyük inkılâbdan a- 
şağı yukarı yarım asır sonra söy­
lenmiş bu sözleri bir kere düşünür­
sek böyle inkılâbdan sonraki de­
virlerin hiç derdsiz geçeceğini ka­
bul etmek biraz güçtür. Asıl hüner 
bu derdleri veren yaralan derin­
leştirecek yerde onların onulma­
sına çalışmaktır. Nitekim bizde de 
bu inkılâb sonu huzursuzluğu ol­
madığını zannederken son zamanda 
bu zannın yanlış olduğunu anlata­
cak emareler göründü. Bu emare­
lere göz yumup oturmak veyahud 
hürriyet ve demokrasi adına hoş 
görmek caiz olmadığı gibi ne bir 
taraf, ne diğer taraf hesabına «sü­
kûnu takrir ve İçtimaî nizamı te­
sis» düsturu altında şiddet yolu­
nu tutmak doğru olamaz. En ma­
kul fakat uzun yol başını geriye 
bakmadan dimdik yukarıda tuta­
cak ve bütün diğer insanların vic­
dan hürriyetine hürmetle inanmış 
hür insanlar nesli yetiştirmeğe ça­
lışmaktır. Yukarıdanberi anlattığı­
mız bu hür insanlar nesli bir kere 
iktidarı ellerine alınca din, ilim 
gibi müesseseler! teşriî ve icraî 
kudretin dışında bırakmak lüzu­
munu derhal kavnyacak ve o va­
kit gönül yaralan onulacak, hu­
zursuzluklar durulacaktır.
Taha Toras Arşivi


Hür insanlar

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository