Taha Toros Arşivi, Dosya No: 41-Halide Edip-A. Adnan Adıva

Taner, Haldun

Istanbul Sehir University Repository

Aî
*<5
f§
i  -, 
/  ; 
m
m
m
<’ t
9
IM
11!
P
Mi
WM
En yaman kadınımız
HALDUN TANER
« ı ım ııı ı ı ı ı  ııu ıııı m u in in  ı ı ı ı ı ı ı ı  ııııı ıııııı
•  NSANLAR vardır. İlk kar- 
I  şılaşmada. olağan-üstülük- 
"  lerinl hemen sezersiniz 
Bir şeyler yayılır onlardan 
güçlü bir ışın. Ellerinden, göz­
lerinden, vücutlarından. Bir po- 
tans taşması, bir sürekli canlı­
lık. bir oturaklı sağlamlık. 
Halide Edib Adıvar’la ilk karşı­
laştığımda antenlerimin algısı bu 
olmuştu. Dik bakan gözler, iste­
diğini bilerek bakan r ‘izler, dire­
nerek bakan gözler. görünüşün 
düzeyini delip arkasına varmak 
isteyen gözler, bizim ortamımızın 
sık görm ye alışık olmadığı şev 
İlk görüşteki başkalığının en elle 
tutulur nedeni bu olsa gerekti.
Tarih kitabı duygululuğu ve tö­
ren nutku edebiyatından çok uzak 
bir insan olarak, bir Ölüm haberi­
nin acısından elden geldiği kadar 
kurtularak, serin kanlı düşünüyo­
rum. Adıvarın büyüklüğü ve ola- 
ğan-üstülüğii kendi kişisel mezi­
yetlerinden. kafa yapısından, yara­
tılışından olduğu kadar, çevresi­
nin kültür, zihniyet, seciye ve se­
ziş seviyesinden, daha doğrusu 
yoksulluğundan geliyor. Dpylece 
büsbütün beliriyor, vurgulanıyor 
olmalı idi. Böyle olmakla birlikte 
onu bu çevresel değerlendirmenin 
dışında soyut ve evrensel ölçülere 
vurmaya kalkınca yine de çapma 
halel gelmediğini görmekte
idik.
m
■*
■
H
ALİDE Edib’in mizacına 
lâyik ikinci büyük şahla­
nışı işgal kuvvetlerine 
karşı olacaktır. Yıllar yılı 
kolejde uygarlığın öncüsü ve söz­
cüsü olarak bellediği Batı emper­
yalistlerinin iç yüzünü ilkin o ta­
rihte farkedecek. kendine öğreti­
lenleri unutup, maskesi düşmüş 
bu eski hayranlığına şimdi görül­
memiş bir nefretle saldıracaktır 
Ulusal şahlanışın ilk ifadesini bul­
duğu Sultana' ned mitinginde 
«Manda değil istiklâl istiyoruz* 
parolasını ve bunun hukukî mü­
dafaasını ilk ortaya atan Hukuku 
Düvel Müderrisi Ahmed Selâhat- 
tin’den sonra kürsüye bir dişi sırt­
lan gibi ilk sıçravan Halide Edib 
olacaktır. Orada onbinlere «Kar­
deşler. vatandaşlar» dîv'e başlayan 
unutulmaz bir konuşma yapıyor. 
Ayaklarının ucuna basıp kısacık 
boyunu uzatan. bütün hızını 
kutsal kininden alıp ince kadın 
sesini içlere işleyen bir viola kav- 
rayıcılığına ulaştırarak, ulusal 
onurda bir kırbaç gibi şaklatıp 
duruyor. Artık kürsüdeki minicik 
bir hanım de*, devleşmiş bir 
Roma hatibidir. Halide Edib’in 
taşkın potmsı, sade coşturucu, 
kışkırtıcı sözle yetinmeyecekti. O 
her şeyden önce bir mücadeleci 
bir aksiyon insanıdır Fakültedeki 
kürsüsünü bırakıp o zamanki ko­
cası Dr. Adnan’la soluğu Milli Mü­
cadelenin Ön saflarında alıyor 
Nemrut Mustafa dîvanı harbinin 
kendi hakkındakı ölüm cezasını 
korku şöyle dursun. acayip' biı 
hazla karşıladığını kolayca tah­
min edebiliyorum. Onbaşı, çavuş 
başçavuş Halide çevresinin en yo­
ğun yaşantısına en yoğun şekilde 
katılmakla içi içine sığmaz yara­
tılışına en uygun ihtiraslı bir 
uğraş arar gibidir.
EN Ü S T Ü N  KALİTE
BRA50VA
Haldun Taner (sol baştaki) Halide Edib AdıvarTa yaptığı konuşmalardan 
biri sırasında.
H
ALİDE Edib Adıvar’ın ilk 
isyanı daha genç kızlığın­
dan başlamıştı. Lav gibi 
ihtiraslı, cin gibi uyanık, 
cıva gibi içi içine sığmayan bu 
insan, bilince kavuştuğu çağdan 
başlayarak içinde bulunduğu 
geri, kaba sofu, kaba sofulu­
ğu kadının kişiliğini hepten 
inkâr edecek kerteye vardır­
mış ortama karşı diklendi. 
Ibsenin Norası ile açtığı kadın 
hakları yolunda ustasına taş çıkar­
tan yerinde bir inat ve İmanla 
o tarihlerde yazıp çizen Shsvv’un, 
İstanbul’da Arnavutköy sırtların­
daki bir kız lisesinin yatakhane­
sinde cahil bir kalabalığa ve onun 
önyargılarına isyanını, hatıra def­
terine âdeta sahifeleri kazırca- 
sına çiziktiren bu öfkeli genç kızı 
tammış olmasını ne kadar ister­
dim. Bu öfkeli genç kızın daha 
sonra hassasiyetine bir mecra ola­
rak yazarlığı seçmesi kadar tabiî 
bir şey düşünülemezdi Haran Ma- 
bedler, Sevive-i Talih. Mev’ud 
Hüküm. Handan bugünün açısın­
dan bakıldıkta bile ebediyatımızm 
yabancısı olduğu hem erkeksi hem 
kadınsı acayip çeşnide bir hassa­
siyetin müjdecisi olmaktan çok. 
bu taşkın mizacı şimdilik yumu­
şatan, rahatlatan subablar olarak 
sayılabilirdi.
Kurtuluş Savaşı ~af erle bitince 
ülküsünün, çabalarının ürününü 
almak milliyetçi Halide’yi ne ka­
dar sevindirmişse bireyci, varoluş­
çu, yoğun yaşantı avcısı Halide- 
yi de o kadar şaşırtmış olsa ge­
rektir. Zaferden sonra bir başka, 
yapıcı ve yoğun devirde ona yi­
ne büyük işler düşebilse biyogra­
fisi ne kadar değişebilecekti.
İngiltere ve Fransa’da geçirilen 
12 yıl, Columbia üniversitesinde 
konuk profesörlük. Delhi Müslü­
man üniversitesindeki profesörlük. 
Kalküta. Benarea. Haydarabat. 
Aligar. Lahur, Pesaver üniversite­
lerindeki kr.ıferanslar turnesi bu 
içi içine sığmayan, yurdundan da 
bir çeşit sürülmüş kadının, kendi­
ni belli ki hiç doyurmayan, sinir­
li çırpınmaları, Atatürk’e karşı 
kırgınlığını — neden açık olma­
malı — bâzan da ele güne karşı 
hiç de yakışık alamayan bir kin­
le ortaya döktüğü, onaylaması 
hayli güç davranışlarını kapsayan 
yılları olarak sayılabilir.
İstiklâl Savaşının orkestra şefi 
zaferden sonra dik başlı solistleri 
pek iyi gözle görmediği için pek 
çok küskünlüklerin kaçmılmazlaş- 
tığı bir ortamda Adıvarlar da so­
luğu dışarda alıyorlar.
ERKEK mantığı, erkek yi­ğitliği, vatan sevgisi gibi bireycilik, kadınlık, inatçı 
alınganlık, öçcülük de bu 
içi içine sığmaz kadının hava­
lında zaman zaman satha çıkıp 
öbür hassalarını güdebilecektir. 
Nitekim Halide Edibi, Halide Edib 
yapan da bir bakıma bu zıtlıklar, 
bu çatışımlardır.
Atatürk’ün ölümünden sonra 
yurda dönen Halide Edib. Zeyneb 
hanım konağında bıraktığı hoca­
lık görevine Fındıklı’daki fakül­
tenin denize bakan bir küçük 
odasında yeniden başladı. Arada 
kişisel duyarlıktan kurtarıp poli- 
fonik Dir olgunluğa vardırdığı ro­
manlar yazmıştır. Bunlardan özel­
likle biri. Sinekti Bakkal, İngiliz 
basınında olumlu yankılar uyan­
dırmıştır.
Halide Edib Adıvar’ın İki Cild- 
Iik İngiliz Edebiyatı kitabı bir bi­
lim eseri midir? Bu konu tartışı­
labilir. Ama bütün hocalarımızın 
yazdığı kitapları da bu açıdan 
tartışmak şartiyle. Bir çoklarınca 
İlim disiplininden yoksun savılan 
bu eseri bence öğrencilere her­
hangi örnek bir ilim eserinden 
çok daha faydalı olmuştur. Çünkü 
yazar, ilim disiplininden kaydığı 
yerleri sr nalarla değil, çok sağ­
lam san’atçı sezisi ile yepyeni 
görüşlerle bezemiş, böylece onu 
kuru bir kitâbilikten kurtarıp ona 
hayat ve sıcaklık kazandırmıştır. 
Halide Edibi başında baş örtüsü, 
gözünde bakışlarının yoğunluğunu 
hiç azaltamayan gözlükleri, elinde 
bastonu, yanında incecik yeğeni 
ile Fındıklıdaki fakültenin ahşap 
merdivenlerinden inerken, görür 
gibi oluyorum. O yürürken öbür 
profesörlerin bir açılışı vardı. 
Bunda saygı kadar yolu üstünde 
durursak bizi haşlayabilir ya da o 
otoriter gözleri ile bizi bir sıvaz­
layabilir korkusunun da payı yok 
değildi. Çünkü hepsi hissederdi 
ki. evet bilimini belki küçümsese- 
ler bile hepsi de çok iyi bilirlerdi 
ki. bir alanda hayatı içinden en 
yoğun şekilde yaşamış, mücade­
lelerle de pismiş, büyük olayların 
tâ göbeğinde bulunmuş, çeşitli in­
sanları. diyarları görmüş ve 
önemlisi, bütün bunları tartmış, 
üzerinde düşünmüş olmak bakı­
mından bu başörtülü kadın onla­
rın hepsinin ötesindedir.
Fa k ü l t e d e n  çekildikten gününün çoğunu yatakta geçirmeye başladıktan 
sonra da. hattâ yakınları­
nın söylediğine göre son günleri­
ne kadar da. o otoriter halini bı­
rakmadı. O artık bir tutum değil. 
Halide Edib’in kişiliğinin ayrıl­
maz bir ifadesi olmuştu.
Yunus Nadi roman armağanının 
bir jüri toplantısını hatırlıyorum. 
Liman Lokantasının bir odasında 
Karaosmanoğlu. Vâlâ Nurettin. 
Sabahattin Eyüboğlu. Orhan Ke­
mal. Azra Erhat. Behçet Necatİ- 
gil’le birlikte gelen romanların 
tartışmasına başlamıştık ki. Ha­
lide Edib söz aldı. «Birinciliği fa­
lan esere verin» dedi. Haddim ol­
mayarak müdahale ettim. «Filâr» 
eser hakkında fikriniz nedir?» 
diye sordum. «Onu hiç okuma­
dım» dedi. «öbürlerini de hiç 
okumadım Ama siz birinciliği fa­
lan esere verin o en İyisidir. İkin­
ciyi aranızda tartışırsınız.»
Ama o romanı aslında biz de 
beğenmiştik. Kıyaslama yapma­
dan bir kalemde böyle bir vargıda 
bulunabilmesini havsalama sığdı- 
ramamıştım. Onu benden daha 
yakın tanıyanlar asıl benim bu 
yadırgayışıma şaştılar. Her alan­
daki yargılarının dalma titiz bir 
kıyaslamaya dayanmadığını daha 
sonra bâzı yazılarından ve yan­
lış değerlendirişlerinden de çok 
gördüm. Bâzı tavsiyeleri ve ön­
sözleri eser değerlendirmedeki 
gustosuzluğunun belgesi sayılabi­
lirdi.
Lâlelide fakültenin hemen kar­
şısında dar bir sokakta bir evi 
vardı, üst kattaki odasında çoğu 
zaman yatıyor, arada dört beş ay­
rı masada dört beş ayrı esere üçer 
dörder sahife ekleyip yine arı g i­
bi çalışıyordu. Yatakta konuşur­
ken bile bir Kraliçe Viktorva ha­
li vardı. Edebiyat alanındaki yeni 
hareketlerden bilgi alır, uyanık 
bir ilginin şaşırtıcı soruları ile 
sizi kendiniz hakkında düşünmeyi 
akletmediğiniz alanlara' sürükler 
.sonra birden başka bir konuya ge­
çip örneğin Huxleyin son makale­
si ya da « u kadar çok sevdiği 
en vefalı dostu Vedad C'inyolur 
son eleştirmesi hakkında konu­
şurdu. Hecelerin üzerinde ağırlık­
la durarak, her hecede kişiliğini 
tecrübesini karşısındakine de du­
yurarak.
B U İçi İçine sığmayan ka­dın hastalık onu yataktan kalkamaz hale getirdiği 
son aylarda bile durmadan 
hep uyanık, hep dinamik kalan 
o şâhâne kafası ile eski tefrikala­
rını gazete koleksiyonlarından 
kopye ettiriyor, yeni kitaplar ya­
yınlıyor, eski öğrencilerini yatak 
odasına kabul edip kurduğu İn­
giliz Filolojisinin gidişatını ya­
kından İzliyor, her zaman olduğu 
gibi hayatla sıpsıcak ilgisini biran 
azaltmıyordu.
Bu hay huy İçinde, ayağa düş­
müş, gürültüye gelmişllk içinde 
fikir ve san’atm üvey evlât mua­
melesi gördüğü başı boş ortamda 
ölümünün böyle büyük bir hâdise 
yaratabilmesi onun unutulmuş gö­
rünmesine rağmen bu toplumda 
ne kadar yer ettiğinin bir belgesi 
sayılabilir.
Mücadeleci, ülkücü, romancı 
hoca, kimseye benzemeyen bir içi 
içine sığmaz, en yaman kadını­
mızı kaybettik. O kendisine acın­
masını hiç istemezdi. Acınmak ve 
Halide Edib en olmayacak uyuş­
mazlıklardan biridir. Ona değil 
kendimize acıyalım.
KUMASI  AR-ER MARKADIR
Eğlenmek isteyenlerin uğrağı:
IİLÖIS-X Tel:
(RESTORAN - PAVYON)
Zengin program —  İtinalı Servis —  Emsalsiz m
Taha T oros Arşivi
2LANCJU& 7803 -  853


En yaman kadınımız

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository