Taha Toros Arşivi, Dosya No: 42-Hamdullah Suphi Tanrıöver.



Not: Gazetenin "Sanat Bahisleri" köşesinde yayımlanmıştır

Tanrıöver, [Hamdullah] Suphi

Istanbul Sehir University Repository

J  A JM A T  B A H İ S L E R İ
Türk sanaiı hakkında
bir konferans
fr
TARİHİN çok eski bir günün­de, Asya'nın orta yaylasın­dan bir Türkmen atlısı yola çıktı 
ve yirmi defa, Çin’in payitahtların­
da hüküm sürdü, Afganistan'ın her 
köşesinde izler bıraktı. Çok yük­
seklerde, kartalların ytıva yaptık­
ları zirvelerde şehirler kurdu, sal­
tanat merkezleri vücuda getirdi. 
Daha aşağılara inerek Hindistan’a 
girdi, oraya sahip oldu. Hindistan’a 
ayrı renklerde ırkların akması için 
iki vadi geçit vazifesi görmüştür: 
şarkta Bramaputra vadisi, ki sarı 
ırklar büyük yarımadaya bura­
dan geçmişlerdir. Garpta da Hay- 
ber’den geçen beyaz ırklar, biri - 
birleri ardınca, ayrı bir insanlığın 
vatanı olan Hindistan’a durmadan 
akmışlardır.
İşte bu beyazlar arasında, en 
yeni istilâların kahramanları ola­
rak, bazan AfganlIlara, birçok de­
fa da Türklere rastgeliriz ve tarihe 
bir göz attığımtz zaman, son 1000 
yıl içinde Gazneli Mahmut ile baş- 
lıyarak Timur, Babur ve Nadir 
Şah’la devam eden Türk fütuhat 
hareketini görürüz.
Aynı Türkmen atlısının, İslâm­
lıktan sonra, İran’a, en göze çar­
pan siyasi ve askeri simaları ver­
diğini görüyoruz. Bunlar arasında, 
Safeviierin menşei üzerinde an­
laşmazlık vardır. Kendi düşünce - 
mi size hazır bir kanaat halinde 
vermek istemem: fakat araştır - 
malar yaparsanız şarkta nesebini 
umumi bir kabule mazhar olmuş 
büyük isimlere bağlamak istlyen 
yüzbinlerce insana rastlandığını 
göreceksiniz. Bu gayreti göz önün­
de tutarak varacağımız netice şu­
dur: Gaznevller gibi, Selçukiler 
gibi, Timuriler gibi, bu memlekette 
bütün büyük sanat, ilim ve ümran 
hareketlerini yaratmış olan belli 
başlı hanedanlar gibi, belki Safe- 
vîler de Türk asıldandır.
ESELÂ Bağdat'ta, tahtın üs­
tünde Arap neslinden bir ha­
lifeye rastlarsınız (bunların mede­
niyet sahasındaki rolleripi küçült­
mek aklımdan geçmez). Fakat sa­
rayda hacib, vilâyetlerde umumi 
vali, ordunun başında ümera sıfa- 
tiyle, fiili olarak hizmet edenler 
hep, yukarda bahsettiğim, o Türk­
men atlısının soyandandır.
Türkmen atlısı Afrika kıtasına 
da geçmiştir: IX. uncu asırda Tu- 
lûnî’lerle başlıyan Türk hüküm - 
ranlığı, Akşidi'lerle, Bahri Türk - 
lerle, OsmanlIlarla uzayıp devam 
eder. Mısır’dan sonra yalı boyla­
rından tutturup gidiniz, Fas sınır­
larına kadar idareyi elde tutanla­
rın, gene Türkmen atlısının soyun­
dan olduklarını görürsünüz.
Kıtalar aşan Türkmen atlısı, 
birçok ırkları kendine doğru çe - 
ken Akdeniz’in mıknatısına kapıl­
mış gibi, hemen "hemen bin sene­
lik bir yürüyüşten sonra, nihayet 
Bizans surlarının önüne geldi, işte 
bu yüzdendir ki, Trakya ovaların­
da günün birinde bir fırtına gibi 
ortaya çıkıp ertesi gün kaybolan 
şimal kavimlerinin hücumuna hiç 
benzemlyen, yavaş, emin ve çok 
teşkilâtlı bu kuvvet Orta Asya’dan 
getirdiği ilk medeniyete İran’dan 
ve Arap diyarından aldığı unsur­
ları ilâve etmiş ve Bizans'a, yepye­
ni bir medeniyet kuvveti sıfatiyle 
sahip olmuştu. Türkmen atlısının 
burada kurduğu son imparatorluk, 
Asya’da, Avrupa’da ve Afrika’da 
ayrı ayrı üç imparatorluk sayıla - 
bilecek bir genişlikte idi. Bin şu 
kadar yıl devam eden Şarkî Ro- 
ma’nın mirasçısı, işte, Orta Asya- 
dan kalkıp hemen her istikamette 
yürüyen bu Türkmen atlısı idi...
kkrk
¥ÜRK imparatorluklarının as­kerlikçe ve siyasetçe yayıl - dıklan sahalar, aynı zamanda, sa­
nat ve ilim bakımından da yeni bir 
feyize mazhar olmuşlardır. Türk­
men atlısını, konak verdiği yerler­
de, adım adım takibettim ve gör - 
düm ki nereden geçmiş, nerede 
oturmuşsa ondan bir iz olarak or­
tada kalmış büyük anıtlar, onun 
tarihini bize anlatmaktadır.
Konya’ya ilk ziyaretimi bun - 
dan 30 yıl önce yapmıştım. Bir ak­
şam saatinde Alâettin tepesinden 
Takeli da g üzerinde batan güne­
şi seyrederek, yavaş yavaş sessiz­
liğe ve karanlığa gömülmeğe baş- 
lıyan şehre bakıyordum. Bütün ta­
rihleri iki buçuk asrı doldurmamış 
olan* garp Selçukilerl bir taraftan 
Avrupa’dan gelen haçlılar, öbür 
yandan Asya’dan gelen aynı cins 
ordularla çarpışmakla beraber, öy­
le bir ümran yaratmışlardı ki, bu­
nu hayranlık duymadan tetkike im­
kân yoktu...
Clément Huart'ın ‘‘Konya, mev- 
levîler memleketi” adlı bir kitabı 
vardır. On üçüncü ve on dördüncü 
asırlar içinde Anadolu'nun eriştiği 
ümran derecesini, Huart, bu kita­
bında bize anlatır ve şöyle der: 
‘ ‘Mütemadi bir harp halinde olan 
bu adamlar o kadar çok eser vücu­
da getirdiler ki, bu devrin ümran 
kuvvetiyle kıyaslanabilecek bir de­
vir bulmak için tâ eski Romalılara 
ve Firavunlara kadar gitmek lâ­
zım gelir.”
SELÇUK devri bizim için çok ayrı bir ehemmiyet ta­şır; bu devir, Mavera-ünnehr’in 
Acemlikten Türklüğe geçmesini 
temin eden devir olduğu gibi, Ana­
dolu’nun da Rumluktan Türklüğe 
geçmesini sağlıyan devirdir. Son 
Garbî Türk imparatorluğu 1071 
Malâzgirt muharebesi ile başlar. 
Bu muharebenin, size mutlaka an­
latmak istediğim, çok dikkate lâ­
yık bir hususiyeti vardır: Urfa’lı
Aynı zamanda değerli bir 
fikir ve sanat adamı olan 
Bükreş Elçimiz Büyük Elçi 
Suphi Tanrtöver izinli ola­
rak son defa İstanbul’a gel­
diği sırada Üsküdar Halk- 
evi’nde “ Türk sanatının a- 
yırtcı vasıfları,, konulu bir 
konferans vermiştir. Bu de­
ğerli konferansın bir hulâ­
sasını aşağıda okuyucula­
rımıza sunuyoruz.
. ...  : Konuşan: ---------&
Suphi TANRIÖVER
Mathieu adında bir ermeni papazı 
da, Bizans’tan hareket eden im­
parator Romen Diojen’in ordusuna 
girmiş, onu adım adım takibedi - 
yordu. Zırhlarla örtülü atlardan ve 
atlılardan meydana gelme bu kos­
koca ordu Van gölünün şimalinde­
ki Malâzgirt ovasına vardığı sıra­
larda, Selçuk Türklerinin sultam 
Alp Arslan da Halep şimalinden 
hareket ederek ayni yere gelmiş­
ti. Bu ordu hakkında bize verilen 
malûmat, 15 binden fazla asker 
sayısı göstermiyor. Ne oldu bilir 
misiniz? (işaret edeceğim vakanın, 
XIX. uncu asırdaşi Balkan tarihini • 
aydınlatacak bir değeri vardır) ne 
oldu bilir misiniz?
Bizans ordusundaki Peçenek ve 
Kuman Türkleri, Selçuk ordusun­
dan alınan esirlerin Türkçe ko - 
nuştuklarını işitince hayretle sor­
dular:
Siz kimsiniz?”
Bunlar cevap verdi:
“—  Alp Arslan adamları! Selçuk 
askerleri!”
Bizans tarafındaki Türkler hay­
ret ettiler:
"— Biz sefere çıkarken İran’a 
karşı muharebeye gittiğimizi söy­
lemişlerdi!...”
Bunlar, karşı tarafın Türk or­
dusu olduğunu görünce, kendileri 
Hıristiyan olmalarına, rağmen, hep 
birden, alay alay Selçuk ordusuna 
iltihak ettiler. Bizans ordusu mağ- 
lûboldu ve Romen Diyojen esir 
düştü.
Demek ki XI- İnci asırda din - 
den yana feizans ordusuna,, dilden 
yana Selçuk ordusuna çekilen bu 
döğüşken unsurlar, dili dine ter­
cih ettiler. XIX. uncu asırda da 
Balkanlarda aynı şeyi görmüyor 
muyuz? Büyük Rum kilisesinin 
birer parçası olan Ortodoks Ro - 
manya’nm, Ortodoks Sırbistan’ın 
ve Ortodoks Bulgaristan’ın, dille­
rine göre ayrı ayrı devletler kura­
rak, milli birer kilise vücuda ge - 
tirdiklerine şahit olduk..
kkk 1
ELÇUK tarihi, Osmanlı Im - 
paratorluğunun kurulması 
sırasında yapmağa muhtaç olduğu­
muz hazırlıkların hemen hepsini 
bize vermiştir: Anadolu’da Türk­
lük teessüs etmiş, böylelikle de, 
bir hanedanın değişmesi ile yeni • 
bir hayata mazhar olacak ileri de­
virlerin temelleri atılmıştı: Osman­
lI devri nihayet, bütün İşgal ettiği 
sahada, yepyeni bir kültür, yep - 
yeni bir medeniyet kurmuştur.
Onun kumaşları başka, çinile­
ri başka, bakırları başka, halıları, 
ciltleri, yazıları, mezarlıkları, ve 
bunların hepsi olarak bizim asıl 
sanatımız, en büyük sanatımız o- 
lan mimarisi başkadır.
Dilimiz için 
yeni eserler
k Başı 1 inci Sayfada. 
ğa çalışıyor. “Türkçe Sözlük„ün, 
tekrar basılışlarda en çok 
faydalanacağı kaynak, her ka­
fası, dili ve kalemi işliyen Tür­
kün bu kendiliğinden ve tabii 
çalışmasıdır.
Hiçbir canlı dilde kelime ve 
zevk münakaşaları eksik olmaz. 
Bu münakaşalar durduğu za­
man, dil canlılıktan düşüyor 
demektir. Türkçe, bereket yal­
nız yazı dilinde, böyle bir müna- 
kaşasızlık devri geçirmiştir. 
Hep hatırlarız. Şimdiki müna­
kaşalarımız, artık herkesin bir­
lik olduğu bir histen, dilimizin 
güzelliği, zenginliği ve anlaşırlı- 
ğı üstünde titremekten ileri ge­
liyor. Her vatandaşın konuştu­
ğu, okuyup yazdığı dilin keli­
meleri hakkında bir düşündüğü, 
iddialı bir düşündüğü olması, 
ancak hayırlı bir şeydir. Niha­
yet, her dilde olduğu gibi, bizde 
de, asıl hakem umumi kullanış­
tır.
Bize verdiği eserlerin, Cum­
huriyetin yirminci yıldönümünü 
kutlamakta, Dil Kurumu’na hu­
susi bir hak ve şeref kazandır­
mış olduğuna şüphe yoktur.
Falih Rıfkı AT AY
Amerika Ayam, Connally 
teklifini kabul etti 
• Vaşington, 6 a.a. — Ayan Meclis' 
âzâdan Connally'nin harp sonrası 
hakkındakl takririni, Ayan meclisi • 
nin hariciye komisyonu tarafından 
kabul edilen şeklini tâdiletmeksizln 
tasvibetmiştir,
Bunlardan size kısaca bahse - 
deceğim:
Bir Türk mezarlığını göz önü­
ne getiriniz. İstanbul sokağının es­
ki kalabalığı iki yana ayrılmış ve 
mezarlık, parmaklıkların arkasın­
da yer almıştır. Burada biçim altı 
türlü müzemiz vardır: Kallavi ka 
ruk, Horasani kavuk, mücevveze 
kavuk,*ulema kavukları, Yeniçeri 
kavukları... Bunların her biri ken­
di başına bir âlem teşkil eder. Her 
kavuk aynı zamanda bir rütbedir. 
Meselâ bütün imparatorlukta kal­
lavi kavuğu,giyen bir tek» adam 
vardır: o, ladrazamdır. Üzerlerin­
deki hil’atlerle beraber, devlet a- 
damlarından, İlmî, mülkî veya as­
kerî sınıflara mensup olanların de­
recelerini, bu kavuklardan ve giy­
dikleri kürklerdim anlıyablliriz. O 
halde mezarlıklarımız, cedlerimiz(n 
başlarına geçirdikleri bütün ka - 
vuklann bir müzesidir.
Yazılarımızın tarihi de orada­
dır: büyük hattatların aşkla ve i- 
nanılmaz bir sanat kaygısiyle, ta­
biatta hiç bir şeye benzemiyen mü­
cerret şekillerden bir güzellik mâ­
nası çıkarmağı mümkün kılan ya­
zılarını, mezar taşlarımızda bulur­
sunuz. Demek mezarlıklarımız, 
hatlarımızın da bir müzesidir.
Hattın eski Türk cemiyetinde 
nasıl bir yer tuttuğunu bilmek is­
ter misiniz ? Karaca Ahmet’te Şeyh 
Hamdullah’ın mezarını ziyaret edi­
niz: devrin birçok hattatları ölür­
ken vasiyet ettiler, kendilerini o 
büyük üstadın mezarı etrafına 
gömdürdüler. Böylelikle onun me­
zarı etrafında, sâkinleri ölülerden 
ibaret bir hattatlar mahallesi 
peydah oldu.
AH T’larımızıri, yani taş yon­
tuculuğunun tarihi oradadır. 
Bursa’da, imparatorluğun ilk dev­
rinde altın gibi, ipek gibi mermeri 
de haram sayan Türkler önceleri 
mezar taşlarını küfekl taşlarından 
yaptırdılar. Mimarimizin bütün de­
ğişmelerine sadık olarak ve niha­
yet garptan gelen tesirlere de açık 
kalarak, bu taş yontuculuğu de - 
ğişe değişe son günlere kadar gel­
miştir.
Mezarlıklarımız dördüncü ola­
rak, meşhur adamlarımızın hal ter­
cümelerini bize sadakatle nakle - 
den müzelerimizdir.
Beşincisi: kaç defa kendim rast- 
geldim, adlarını hiç duymadığımız 
kimseler bir oğulun, bir kızın ölü­
mü üzerine, ’candan kopmuş bir 
sesle haykırarak mezar taşlarına 
içil bir halk edebiyatının nefis par­
çalarını yazmışlardır.
Altmcısı: zevkimizin istihale
tarihi, gene oradadır. Selçuk dev­
rinde Anadolu’da tabut, yani san­
duka biçimindeki sade, asîl ve ay­
rıca kitabe taşı olmıyan kabirler­
den başlıyarak Bursa'da aynı sa­
delikle devam eden mezarlardan 
sonra, nihayet imparatorluğun bo­
zulma devirlerinde rütbesini göğ­
süne yazan, nişanlarmı takan, sır­
malı Uniformasmın yaldızlarına 
boyanan süslü ve iddialı mezar 
taşlarma rastgeljrlz....
Charles Diehl Karacaahmet me­
zarlığı için “dünyada bir misli ol- 
mıyan” tabirini kullanıyor. Eyüp 
mezarlığı ecnebileri hayran eder. 
Niçin, bilir misiniz? Çünkü Eyüp 
de, Karacaahmet de - yukarda say­
dığım hususiyetleri bir tarafa bı­
rakınız - ölümün mehipliğinl ve 
vakarını en yüksek derecede his­
settiren köşelerdir. Bu mezarlıklar 
bizim âlemimizin bir ayrılığım teş­
kil eder. (Sonu yarın)
Reuter’e göre
Km iordu pek 
durdurulacağa 
benzemiyor
Londra, 6 a.a. —  Reuter ajansının 
vskerî muhabiri bildiriyor:
Alman yüksek komutanlığının, mu­
vasala yollarına ve müsait müdafaa 
mevzilerine rağmen Kâyef’i "bırakmak 
mecburiyetinde kalışı, Almanların 
Kızılordu’yu şimdiki müdafaa hat­
larının hiçbir noktasında durdurıVu- 
ya muvaffak olamıyacağı kanaatini 
uyandırmaktadır.
Pugbut ve Dniester istikametinde 
Rusların karşısında artık hiçbir ma­
ni kalmamıştır. Kuvvetlerini topla­
mak için Almanların bu iki bölg*ede 
zaman kazanabilmeleri muhtemeldir. 
Fakat kış mevsiminin geldiğini ha­
tırlamak lâzımdır. Kerson - Dlnye- 
propetrovsk bölgesindeki bütün A l­
man kuvvetleri şimdi daha çok ge­
riden, yeniden sarılmak tehlikesine 
maruz bulunmaktadır. Mareşal 
Manstein komutasındaki bu kuvvet­
ler iki defa sarılmak tehlikesine ma­
ruz kalmışlar ve ancak cebri yürü­
yüşlerle, büyük insan ve malzeme fe­
da ederek kurtulabilmişlerdir. Şimdi, 
üçüncü defa olarak gerilerinde ka­
panmakta olan Rus ağından kurtulup 
kurtul nmıyacajtlarım beklemek lâ- 
sımdN:.
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 1 4 6 2 4 0 0 6 *


Türk sanatı hakkında bir konferans

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository