Taha Toros Arşivi, Dosya No: 95-Reşat Nuri Günteki

İleri, Selim

Istanbul Sehir University Repository

SAYFA CUMHURİYET 30 AĞUSTOS 1994 SAU
KÜLTÜR
İstanbul Şehir Tiyatrolarının sahnelediği ‘Çalıkuşu’ müzikali üzerine
Reşat Nuri’yi okumak ve anlamak
SELİM  İLERİ_________________
Ahmet Hamdi Tan pınar, “Çahkuşu”-
ndan söz açarken, bu eserin tefrika 
edildiği dönemde okurların her gün 
büyük bir heyecan yaşadıklarım dile 
getirir. Kurtuluş Savaşı’nın haberle­
riyle yankılanan İstanbul, Feride’nin 
Anadolu serüveninde adeta kendi ge­
leceğini beklemektedir. Tanpınar, 
Çalıkuşu konusunda, o günün okur­
larının nesnel yaklaşım içinde olama­
yacaklarını belirtir.
Reşat Nuri’yi Türkçenin ortasında 
bir sevgi ve şefkat ürperişi olarak yo­
rumlayan Tanpınar’m bile Çalıkuşu 
romancısını, eleştirel nesnellik uğruna, 
tam kavrayamadığım düşünüyorum. 
Gerçi onunla ilintili eşsiz yorumu, şu 
sevgi ve şefkat ürperişi saptayımmı 
Tanpınar yazmıştır. Bir yandan da 
eserlerinde bir adım öteye gidebilse 
Reşat Nuri’nin bambaşka başantara 
ulaşacağım ileri sürmüştür.
‘Eliçabukluğa’ saplanmak
Bence, Reşat Nuri’nin eserleri, bi­
zim okuyuşlarımızın bir değil, beş on 
adım ötesinde. Çalıkuşu'ndan Kavak 
Yelleri’ne, Reşat Nuri’yi bugünün do­
nanımıyla okursak, yaman bir “mu­
halifle karşılaşırız. Çalıkuşu, ulusal 
heyecan romam olmanın ötesinde, 
Anadolu’dan habersiz, Anadolu’yu 
küçümsemiş İstanbulluya yamttı. Aşk 
romam kurgusundaki Dudaktan Kal­
be, yaradılışın iki karşıt cephesi konu­
sunda derin ruh çözümlemeleriyle 
yüklüdür. Kızılcık Dallan, yeni reji­
min de evlatlık sorununu yeterince de- 
şemediğine işaret eder. Tanndağı Zi­
yafeti oyunu, bu hakkı yenmiş, tekrar 
tekrar sahnelenecekken unutulmuş 
oyun, diktatörlük tutkusuna edebiya­
tımızın hemen hemen tek itirazıdır. 
Daha pek çok ömek vermek olası. Ne 
var ki amacım. Çalıkuşu üzikal 
oyununa değinmek.
Bununla birlikte, önce Şehir Tiyat- 
rolan’mn eski genel sanat yönetmem 
Gencay Gürün e saygımı bir kez daha 
vurgulamak istiyorum. Bu değerli, ça­
lışkan insan çevresinde kopartılan 
fırtınalarda Çalıkuşu müzikali üzerine 
söyleyeceklerimin aynı kefeye kon­
masından ancak tiksinti duyabilirim.
Müzikalin yönetmeni Hakan Ahı- 
ner, Londra’da Sefîller'i izledikten 
sonra Çahkuşu’nu böylesi bir yöntem­
le sahnelemeye karar vermiş, öyle 
sanıyorum ki, ilk endişe burada beliri­
yor. Bir sanat eseri, bir başka sanat 
eserine elbette esinlendirici olabilir.
‘Çalıkuşu’ müzikalinde Kanıran Usluer, Tilbe Saran ve Gül Akellif üstte), Saran ve Hazım Körmükçü(sağda).
Gelgeldim söz konusu esin, nice za­
manlar gönülde yaşatılmış bir isteğin 
dışavurumu değil de ansızın güm şığı­
na çıkan bir istekse, sonuç, Çalıkuşu’- 
ndaki gibi “eliçabukluğa” saplanıp 
kalıyor.
Feride gerçekten Batılı mı?
İzlediğimiz müzikal, yönetmenin 
deyişiyle “Batılı ve aydın Türk 
kadınının 'prototipi’ sayılabilecek Feri-
de”nin öyküsü. Feride, acaba gerçek­
ten Batılı mı? Muhalif Reşat Nuri’nin 
sonraki eserleri. Batıklaşma karşısı­
nda daima kaygılarla donanmış bir 
yazan yansıtır. Yaprakdökümü ilk sor­
gulamaysa Eski Hastalık bu sorunun 
ifade edilmesinde bir doruktur; Do­
ğulu kalmış Yusuftan aynlan Batılı 
Züleyha, yeni bir hayata doğru güven­
li adımlarla yol alırken, artık o eski 
kolejli kız değil. Doğunun içsel zengin­
liğini anlamış, senteze ulaşabilmiş 
bambaşka bir insandır Kızılcık Dal­
lan, Batılılaşmamızın, zavallı bir ev­
latlık kızdan yeni Ankara’mn “Opera 
Meydanındaki tuluat tiyatrolanna 
meşhur kantocu, Türk Greta Garbo’-
su Mücella Suzan’ı yetiştirdiğini bir 
hakaret gibi söyler.
Çalıkuşu müzikalinde Feride, yö­
netmenin çabasıyla uyumlu olarak, 
Batılı bir genç hanım. Bu yüzden ola­
cak, kendisini sevmiş ve bağevindeki 
sefahat gecesinden kurtarmış, savaşta 
yüzü feci biçimde yaralanmış Yüzbaşı 
Ihsan’ın çökkün durumunu görür 
görmez, “Ihsan Bey!” diye avaz avaza 
yakın bir çığlık atıyor ve elindeki lam­
bayı yerlere fırlatabiliyor.
Yeri gelmişken hemen bağevi sah­
nesine geçeyim. İkinci perdenin so­
nunda yer alan bu sahne, Reşat Nuri’­
nin Doğululukla değil, bağnazlıkla 
büyük hesaplaşmasını yansıtabilecek­
ken, son yıllarda gördüğüm en bayağı 
bir taverna eğlencesine dönüşmüş. 
Romam okuyanlar, orada, cinsel 
baskılarla yaşamış, bu yüzden gözü- 
dönük hale gelmiş, mesleklerinin hay­
siyetini unutmuş birtakım insanlann 
rtık ahlaklı eğlencelerinin an- 
tıldığını bilirler. Fakat her şey hala o 
yırtık ahlakın ikiyüzlülüğüyle do­
nandığından, ince bir sırla kaplıdır. 
Müzikaldeyken en düşkün bir sefahat 
yuvasında belki rastlanılabilecek bir
Bence, Reşat Nuri’nin eserleri, bizim okuyuşlarımızın bir 
değil beş on adım ötesinde. Çalıkuşu’ndan Kavak 
Yelleri’ne, Reşat Nuri’yi bugünün donanımıyla okursak, 
yaman bir “muhalif’le karşılaşırız. Çalıkuşu, ulusal 
heyecan romanı olmanın ötesinde, Anadolu’dan habersiz, 
Anadolu’yu küçümsemiş İstanbulluya yanıttı.
E
hava esip duruyor...
Birinci perde, Feride’nin yetişme 
çağını anlatıyor. Şımarıklıktan başka 
bir şey bilmeyen bir Feride. Feride'yi 
haşarılığa, şımarıklığa, erkek çocuk 
afacanlığına alıp götürmüş psikolojik 
nedenler, hiç mi hiç yansıtılmadığı- 
ndan bu genç hanımın niye ikide bir de 
herkese muziplikler yaptığını kavra­
yamıyorsunuz. Besime Teyze’si bir 
şeyler açıklamaya çalışıyor, ama gü­
rültü patırdı arasında bunlar da eriyip 
gidiyer.
Düşünce payı hiç yok_______
İkinci perde de Feride’nin umul­
madık şımarıklıklarıyla dolup taş­
makta. Umulmadık diyorum, çünkü 
Reşat Nuri’nin Feride’si, Kamran’ı 
bırakıp gittiği günden başlayarak ol-
funlaşır, içine kapandıkça kapanır, albinde ezginlik ve şefkatten başka 
bir şey kalmaz. Muallime Huriye 
Hanım’m çaçaronluğunu ve ruh 
küçüklüğünü gören Feride’nin Çalı­
kuşu okurlarında yıllar boyu iz 
bırakmış gönül hoşgörüsü, müzikal 
denemesinde aynı alaycılığın yansı­
ması olup çıkmış. Çaçaronluğu kadar 
zavallılığı da düşünülebilecek Huriye 
Hanım’ı bu ikinci yüzüyle bize tanıtan 
Feride ve onun büyük yazan Reşat 
Nuri değil midir?
Üçüncü perde, temaşa açısından 
gerçekten zengin bir finalle noktalanı­
yor. Ne var ki, müzikal boyu, Feride'- 
nin hatıra defterini okur görünen 
Kamran’dan en küçük bir ruh değişi­
mi belirmediği gibi, on yılın acısıyla 
İstanbul’a dönmüş Feride’de de ya- 
şadıklanmn içsel birikimi asla duyum­
sanamıyor. Birinci Dünya Savaşı ve 
Kurtuluş Savaşı yıllannm, savaş de­
nen yıkımın kalp çarpıntısı yazık ki üç 
buçuk saat boyunca birkaç dakika ol­
sun algılanamıyor. Doktor Hayrul- 
lah’la hastabakıcı arasında geçen bir 
konuşma var, ama seyircinin hamasi 
alkışlarına yol açmanın ötesine -eş­
yanın tabiatı gereği- gidememiş.
Ayrıca seyirci neleri alkışlamıyor ki: 
Zeyniler Köyü’nün muhtan, insanda 
dehşet uyandıran bir oyunculuk sergi­
leyince, alkış alabiliyor. Reşat Nuri’­
nin haysiyetli dünyası nerelere çekilip 
götürülmüş...
Çalıkuşu müzikalinde düşünce payı
hiç yok. İyi kötü var olabilecek duygu 
payı ise bilmiyorum neden, hadım 
edilmiş. Feride’yle Şeyh Yusufun kız- 
kardeşi, ikili ve o kadar acıklı sahnele­
rinde donuk kalmayı belki de bize 
özgü bir entelektüelizm sanıyorlar. 
Tilbe Saran ve Tomris İncer gibi hay­
ranlık duyduğum iki oyuncudan o 
sahneyi ne kadar başka düşlemiştim...
Performans yetmiyor
Bu çabadan geriye ne kalıyor? Ha­
kan Altıner’in başarılı sahne trafiği, 
Atıl Yalkut'un yalın dekoru. Sevim 
Çavdar'ın titiz kostümleri. Esin En­
gin’in duyarlı müziği, Semiramis 
Uyar’ın yer yer atak, çaba harcanmış 
koreografısi muhakkak ki anılmaya 
değer. Sahneye giriş sırasıyla Nedret 
Güvenç, ismet Ay, Suna Pekuysal, To- 
ron Karacaoğlu gibi deneyimli oyun­
cularımızdan hala öğrenilecek pek çok 
şey olduğunu söylemeliyim. Bütün 
oyuncuların ortak bir performansı da 
söz konusu; yukarıda değindiğim 
oyunculuk garabeti de bir perfor­
mans. Fakat galiba performans hiçbir 
şeye yetmiyor.
Bilgisayara beste
yarışması
■  Kültür Servisi - Bu yıl ilk defa 
gerçekleştirilen Habcı-Midi’94 
Bilgisayarla Beste Yarışması’mn 
jüri değerlendirme toplantısı The 
M arm ara Oteli salonlarında 
yapıldı. Atilla özdemiroğlu, 
Emrehan Halıcı, Faruk 
Eczacı başı, İzzet ö z , Nilüfer, 
Ümit Eroğlu’ndan oluşan jüri, 
aşağıdaki 12 eseri finale bıraktı: 
M üjdat Akgün-Beklerken, Can 
Atilla-Toccata, Sinan 
Bökesoy-Stella, M ert 
Börü-Günbatımı, Levent 
Karaoğlu-Yolculuk, Hasan Cihat 
Örter-Hüzün Senfonisi, Hakan 
Özer-Devine, N urhan 
Renda-Skandal, Levent 
Solakoğlu-X3, EserTaşkıran-Bu 
Dünya Bizim, Tolga 
Tem-Senfonik, Alper Ülkü-An 
Arabian Kid’s Wish and the 
Dream. Toplam 100 milyon ödül 
konan yarışmanın finali 16 Eylül
1994 cum a akşamı saat 20.00’de 
Harbiye K ültür Merkezi’nde 
yapüacak.
'Sinopsis
Yarışması'
sonuçlandı
■  Kültür Servisi - Fida Film 
sinema gazetesi ve aylık sinema 
dergisi A ntrakt’m birlikte 
düzenlediği sinopsis yarışması 
sonuçlandı. Bu yarışmada beşer 
milyon lira ödül kazanan 10 
yarışmacının adları alfabetik 
sırayla şöyle: Ayhan Büyükünal 
(Denizaltında Yirmibin Hüzün), 
Sulhi Dölek (Kasabamn 
Kahramanı), Refik Güley (Üç), 
Haluk Işık (Bir Palyaço Masalı), 
Ferda Kınay (Sakın Arkana 
Bakma), Celal Perk (Sayılı 
Günler), Cemal Şan (Herkes iyi, 
Herşey Kötü), Şaika Günay 
Tuğrul (Bütün Menekşeler 
Güzeldir), Fuat Uğur (Ayandon 
Fırtınası ya da Masum Bir 
Cinayet), Ahmet Haluk Ünal 
(Çocuk ve Suç) Seçici kurul 
üyeliklerini Füsun Demirci 
(başkan), Tarık Dursun K., İsmet 
Kurtuluş, Hüseyin Kuzu, Yavuz 
Turgul, Turgut Yasalar ve Kadri 
Y urdatap’ın oluşturduğu sinopsis 
yarışması, sinopsis ve senaryo 
yarışmasının birinci bölümünü 
oluşturuyor.
1 2 . Türk Tarih 
Kongresi
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 1 5 7 4 5 0 0 6 *


İstanbul Şehir Tiyatroları'nın sahnelediği 'Çalıkuşu' müzikali üzerine:Reşat Nuri'yi okumak ve anlamak

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository