Taha Toros Arşivi, Dosya No: 42-Cemal Reşit-Ahmet Reşit-Ekrem Reşit Re

Yener, Faruk

Istanbul Sehir University Repository

yediıepej
ÇOK SE SL İ TÜRK MÜZİĞİNİN BÜYÜK USTASI
CEMAL REŞİD REY
50 . SANAT YILINDA
Cemal Reşid Rey müziğe çok kü­
çük yağlarda başlamıştır. Notalarla pek 
çabuk arkadaş olmuş, sekiz yaşında bir 
vals besteleyerek çevresindekileri şa- 
şır.m ış.ır. Oğıenim. ne Ga.aLasaray lui- 
ses.n.n ilk bölümünde başlayan küçük 
sanatçı Paris’cle Buri'on Lase_ir.de sür­
dürmüş, çağın ünlü bestecilerinden Gab- 
rıel Fauıe naı aracılığı ile Marguerite 
Longun öğrenciliğine kabul edilmiştir. 
Bılg.sini Birinci Dünya Savaşı boyun­
ca Cenevre Kcnserva tu varında geliştir­
miş, savaş.an sonra Barış Kcn__. va.u- 
vannı bitirerek yurda dönmüştür. Pa­
ris jılla rı boyunca Raoul Laparra’nm 
bestecilik, Gabriel Faure nin müzLe es­
tetiği, Hanri Defosoe’un orkestra yöne­
ticiliği derslerinden yararlanmıştır.
Onun yurdundaki müzik çalışmala­
rı 1923 yılmda Cumhuriyetle başlar. 
Sana çı bütün bu elli yıllık süre boyun­
ca gerçek müziği tanı.ıp sevdirme yo­
lunsa her türlü hizmet ve işçiliği ¡seve­
rek yapmış, kendisini kutsal bir görevle 
yükümlü görmüştür.
Cemal Reşid Rey’in İstanbul’a dön­
dükten sonra günümüze dek geçen yıl­
lar boyunca sürdürdüğü çalışı. .usur tür­
lü alanlarda yoğunlaşmıştır... Türk 
kültür ortamına ila hizmetleri 1926 yı­
lında İstanbul Belediye Konserva uvn- 
rına dönüşecek olan Darülelhan’daki 
öğretmenliğiyle başlar. uuıiuiıiuu .e 
«çok sesli müzik» alanında yetişmiş, 
değerlerini kabul ettirmiş başlıca sa­
natçılarımız cııun öğrettiklerinden ya­
ra: lanmışlar, çoğu ondan öğrendikleri­
ni daha sonraki kuşaklara aktarmış­
lardı. Rey öğretmenliği hiç bir zaman 
bırakmamıştır.
Cana çimiz öğretmenliğe paralel 
olarak piyano alanındaki yeteneğ ni de 
müziği tanıtma ve sevdirme yolunda 
kullanmaya koyulmuş öteki öğretmen 
arkadaş'arıyla oda müziği toplulukları 
ku arak Darülelhan ve Union Françaiss 
ealon'ar.nda sürekli konserler vermeye 
başlamış ır. Fırsat budukça bu çalgının 
odcb'yatım sunmaktan geri kalmamış, 
radyolarımızda, özellikle İstanbul Rad­
yo unda yıllarca sürdürdüğü «Piyano 
Dünv asında Gezintiler» programı il­
giyle izlenmiştir. Yurt dışında yorum­
lanan ezerlerinde ise piyano partilerini 
daima kendisi almış, övgü derlemiştir.
Cemal Reşid Rey bestecilik alanın­
da kendine özgü bir verim an1 ayış ve 
gö üşüyle avnlır kendi kuşağındaki 
öteki sanatçılarımızdan. Sanatını be­
lirli bir çevren’n tekelinde tutmayı hiç 
düşünmemiş, «çok s-esli müziği» halka 
yaymak ve sevindirmek yolunda bütün 
olanakları denemek'en kaçınmamıştır. 
Bu amaçla yurdunun ezgi ve ritmlerin- 
den bol bol yararlanmış. Anadolu’ya ve 
İstanbul’a özgü görüntü ve töreleri 
gene o çevrelerin insanlarına duygulu
ve süslü ses bileşimleriyle yansıtmış, 
halkının kulağına hoş gelen, kolay bel­
lenen ezgilerle operetler vermiş, revüler 
bes elemiş, marşlar yazmıştır. Eu ne- 
denler.e ue yu.uumuzda besteleri en 
çok bilinen besteci olmuştur. Onun elin­
den çıkmış bir «Onuncu Yıl» ve «Yedek 
Subay» marşlarım söylemeyen, bilme­
yen. duymayan var mıdır?
Cumhuriyet çağının başlamasıyla 
Anadolu’nun kapıları açılmış, bu tüken­
mez folklor hâzinesine ilk girenler ara­
sına Rey de ka ılmıştır. Bu girişin ük 
belli başlı ürünü de «12 Anadolu Şar­
kı ı» dır. Eserin Paris’deki yorumu bü­
yük ilgiyle karşılanmış, onu «Scènes 
Turques» _ «Türk Sahneleri» izlemiştir. 
Paris müzik çevrelerinin övgüleri sanat, 
nn n çatışma gücünü arttırmış, «İn- 
stan'anée» adlı dizi ve «Karagöz» adlı 
süit doğmuş, «Concerto Chromatique» 
a-h  eser m Dimitri Mitropulos yönet­
miş ir. Rey’in bes'eciliği süresinin gü­
cüyle sürecek, sanat müziği alanlıdaki 
verimini daha sonraları senfoniler, 
«Çağrılış» ve «Fatih» gibi senfonik şiir­
ler kemen ve piyano konçerto’arı, pi­
yano ve orkestra için «,Ezki Bir İstan­
bul Türküsü Üzerine Çeşitlemeler», 
«Türkiye» adlı senfonik rapsodiler, 
türlü oda müziği eserleri, piyano par­
çalan, şarkılar ve başlı çaları «Sultan 
Cem», «Zeybek», «Köyde Bir Fas'a» ve 
«Çelebi» adlarım taşıyan ve metm’eri 
karnesi Ekrcs Peşi 1 Rev tarafından 
yazılmış operalar eklenecektir .
Cemal Reşid Rey’in sanat müziği 
verimi baş1angıçta Fransız izlenimcili­
ğinin kaçınılmaz etkisini taşır. Sanat­
çının ilk gençlik ve oluşura yılları-" bu 
akımın yurdunda geçirdiği unutulma­
malı, bu sonucu doğal karşılamalıdır. 
Olgunluk cağında ise cnun tümüyle öz­
gür vc lirik bir yola yöneldiği sezilir 
kclavca. Güçlü bilgi ve kültürünün ge- 
1 irdiği güvene yaslanarak anlatmıştır 
duygularını bu eserlerde. Gerek tür, ge­
rekse b'çim sorunları üzerinde durma­
mı-’ içindeki kaynağı gene içinden gel- 
d ğ'nce dökmüştür kâğıda. Son senfo­
nik şiirlerinden başlayarak Ankara 
Devlet. K r n',''rvatuvan için yazılmış 
«Preliid ve Fuga» lara dek bu özellik­
ler belirir durur.
Des'erimiz daha başlarda sanat 
m.üzi”ri alanındaki çalışmalarının halka 
inme'i. yaygınlaşması için nasıl bir kül­
tür aşaması gerektiğini sezivor, bu tür 
müziae tümüyle yabancı kalmış ku’ak- 
ları alıştırmak amacıyla ise daha hafif 
bir işç Jikle girişmenin öoöru olacağına 
inanıyordu. Bu inanç ve düşünün ger­
çekleşmesine yardımcı olav 1930 yılla­
rında b^sgösterm.iş. o cağın İstanbul 
valisi Muhittin Üstündağ’ın isteği ve 
Muhsin Ertuğrul’un yönetimiyle «Üç 
Saat» adlı operet bestelenip sahnelen­
miştir. Bu olayın yarattığı olağanüstü 
ilgi Rey’in veriminde bir «operet bölü­
mü» nan açılmasını sağlamış, birbiri 
ar-ina «Lüitüs Haya.», «Deli Dolu», 
«Saz Caz», «Malkara», «Hava Cıva» 
g.bi müzikli güldürüler doğmuştur. Bu 
alandaki yeteneği son yıllarda, tekrar 
tazelenmiş «Yaygara 70», «Uy! Balen 
Dünya» ve «Bir İstanbul Masalı» adlı 
üç yeni oyunu 1970-1972 yıllan arasın­
da başarıyla sahnelenmiştir.
Rey’in radyolarımızdaki çabalan 
1938 yılmda Ankara Radyosu müzik 
yay;nları yöneticiliği ile başlar. Sanat­
çı başkentte kaldığı iki yıl boyunca o 
zamanki adıyla Riyazeticumhur Filar­
moni Orkestrası’na düzenli konserler 
verdirmiş, İkinci Dünya Savaşı’mn baş­
lamazına karşılık çağın bazı ünlü yo- 
nımculannı dinletmek olanağını bul­
muş .ur. 1940 yılında İstanbul’a dönüş 
yeni bir girişimin hazırlıklarıyla geçe­
cek, İstanbul Belediye Konzervatuvarı 
Müdürü Hüseyin Sadettin Arel’le işbir­
liği bir yayiı çalgılar orkestrasının ku­
rulmazına yel açacaktır. Üç yıllık 
olumlu denemelerden sonra orkestraya 
nefesli ve vurma çalgıları da katılmış, 
bugünkü İstanbul Devlet Sonfcni Or­
kestrası n:n ana kaynağı olan İstanbul 
Şehir Orkestrası düzenli konserlerine 
başlamış ır.
Rey müziğe hizmet yolunda bu ça­
balarıyla da yetinmeyeczk, 1946 yılın­
da İstanbul Filarmoni Derneği’nm ku­
rulmasını sağlayacaktır. Demek büyük 
bir coşku, heves ve inançla çalışmalara 
koyulacak, yıllar boyu çağdaş ünlü yo­
rumcuları çağırıp konserler verdirecek, 
resitaller, konferanslar düzenleyecek, 
sergiler hazırlayacak, yetenekli genç­
lere ödüller verecektir. Demek bu ça­
balarla 1961 yılma ulaşacak, on yılı 
aşın  bir suskudan sonra 1972 yılında 
çalışmalarına yeniden başlayacaktır.
Sanatçımız dış ülkelerde de bir 
Türk miizikçisi olarak daima ilgi ve 
sevgi derlemiştir. İkinci Dünya Savaşı’- 
ndsn sonra ilk yurt dışı konserini Ati­
na Devlet Orkcs rası’yla vermiş, daha 
sonra Rcma’da Şan'a. Ceriha Orkes'ra- 
sı’nı, Pariz’de «L Orchestre National» i 
yene'erek eserlerini tanıtmış, bunu Yu­
goslavya, Bulgaristan, Romanya İspan­
ya, lera'l. Polonya ve Avusturya tur­
neleri izlemiştir.
Cemal Reşid Rey’in öğretmen, pi­
yanist, besteci, orkestra yöneticisi, yö­
ne'mrn ve kurucu olarak elli yıl boyun­
ca başardığı o’ağanüotü çabayı ana çiz- 
gi’eriyle özetlemeye rakstık. Bütün 
.bunlarm yanır ıra türlü kültür kurum’a- 
nnm damşmanhğmdan, rahne ve fi'm 
b ' t 'c il ’ğine. uhriararası müzik yarış­
maları iüri üyeliğine dek daha nice ça­
baları da savarsak bu süreye Fio’cbnl- 
rra ı pek kolav görülmeyen yorim bir 
verim çizelgesi çıkar ortaya. Boylerine 
bir hrimeti gerçekleştiren kişi yurdu­
ma n kül'ür tablosundaki onurlu yere 
hak kazanmış ır.
Değerli müz’kçimizi ekinci sanat 
yılmda hayran’ık ve içtenlikle ku+lar, 
sağlıklı ve verimli bir yaşam dileriz.
FARUK YENEP.
Taha Toros Arşivi


Çok sesli Türk müziğinin büyük ustası:Cemal Reşid Rey 50. sanat yılında

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository