Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Ahmet Cevat Paşa-Cevat Şakir KabaağaçlıHalikarnas Balıkçısı'nın yansıttığı dünyaYaşam serüveni ve yapıtlarıDoğada sevmediği yoktu; en çok insanı severd

Ertop, Konur

Gökovalı, Şadan

Istanbul Sehir University Repository

#  12 EKİM 1982 KÜLTÜR — Y A Ş A M
TT-Ç/l L
10. Ölüm Yıldönümünde Halikarnas Balıkçısı
Halikarnas Balıkçısının 
yansıttığı dünya
Konur ERTOP
H alikarnas Balıkçı- sı’mn öyküleri, ro­manları; hatta ta­rihsel denizcilik se 
rüveni romanları tutarlı ö- 
gelerle özgün bir dünya o- 
luşturur. Bunda dışımızdaki 
çevrenin, gözlediğimiz ya­
şamın somut yanları bu­
lunmaktadır. Bu somutluk 
İlkin doğaya alt gözlem ve 
değerlendirmelerde kendini 
göstermektedir.
Bodrum mahkûmu ve 
Bodrum tutkunu yazarın 
kendi yaşamının tragedyası 
arasından keşfettiği doğa, 
gözden uzak kalmış bir Ege 
kasabasının gerçeği olarak 
önümüze' serilir. Uyandırdı­
ğı özlemler, taşıdığı zengin­
likler, yapıcı ve yıkıcı nite­
likleriyle deniz, edebiyatı­
mızda ilk defa bu kadar ge­
niş bir tema olarak ele alı­
nır. Deniz insanlarının ya­
şamları. sorunları sergile­
nir. Doğa ve insan gerçeği, 
yaşamı yoruma kavuştura­
cak bir tarih bilinci çerçe­
vesinde ele alınır.
Onun yapıtında durgun 
ya da fırtınalı deniz, bugün 
tüketim sanayiinin ayrın­
tılara boğduğu araç gerecin 
bulunmadığı bir dönemde 
ayrıntılarıyla canlandırdığı 
deniz altı, insanın hesap­
laştığı. altettiği, zaman za­
man yenildiği ama yılıp u- 
zaklaşmadığı doğayla ilgili 
olgular ortaya serilir.
SÜRGÜNDEN ÖNCEKİ 
FAZI ETKİNLİĞİ
Bütün bunlar onun yaşa­
mına bağlı bir raslantıyla 
karşılaşmış olduğu gerçek­
ler değildir. Bodrum’a sür­
gün gitmeden de uzun bir 
yazı etkinliği olmuştu. De­
niz onun yaşamına çocuk­
luk ve ilk gençlik dönemij  
nin izlenimleriyle de etkiler 
kazımıştı. Coşkulu kişiliği 
doğada bizim göremedikle­
rimizi onun görmesini sağ­
lamakta. bizim yakalayama 
dığımız anlamlan bulup çı­
karmasına olanak vermek­
teydi.
Bövlece geniş ve tutarlı 
bir dünya adım adım oluşa-, 
rak onun yapıtını besledi; 
Bu, dünya denizi, İnsanla-, 
rmı. o insanlann sorunlan-: 
nı kapsamaktadır.
Bize anlattığı İnsanlar 
denize büyük tutkuyla bağ­
lıdır. Yaşamlarını denizden 
sağlarlar. Deniz, fırtmalan, 
vurgunlan, getirdiği yok- 
sunluklanyla güçlükler di­
ker karşılarına. Gene de de­
nizden kopmazlar. Onda 
sonrasızlığı, umudu, özgür­
lüğü bulurlar. Babaları de­
nizde ölmüş çocuklar deniz­
den korkup kopacaklarına; 
denizin çağrısına kapılırlar.
Deniz renkli, çekici gö­
rüntülerle anlatılır. Denizin 
getirdiği tehlikeler, büyük 
fırtınalar denizin uyandır­
dığı sevgiye gölge düşürme­
yecek, onun yüceliğini so­
mutlaştıracak bir öge olur.
Yaşamı denizle bütünleş­
miş süngerciler, balıkçılar, 
gemiciler iç derinlikleri o- 
lan sessiz, durgun adamlar­
dır. özverileri, dirençleri, 
ahlakları, dayanışmalarıyla 
örnek birer insandırlar. İn­
san sevgisi onları çıkar kay 
gısından. kinden uzaklaştır- 
mıştır. Birbirlerine kol ka­
nat olurlar. Doğaya, kötü­
lüklere, madrabazların sö­
mürüsüne karşı blrarada 
yaşama savaşımı verirler.
Halikarnas Baiıkçısı'nın 
kalemi, denizi ve deniz in­
sanlarının yaşamım coşku­
lu bir sevgiyle böyle anla­
tır.
Acaba bütün bunlar yüz­
yılımızın ilk yarısında bir 
deniz kasabasında gözlen­
miş gerçekler midir? Yoksa 
gönlü yüce, anlatımı coş­
kulu bir yazar çevresinde 
gördüklerinden yola çıka­
rak asıl kendi İçindeki dün­
yayı mı yansıtmıştır?..
Onun kasabasının bugün 
yozlaşmış, ipini koparmış 
turistik tatil kasabasına dö­
nüşmesi nasıl olmuştur?
Orada şimdi yeni insan 
gerçekleri, hatta yeni bir 
doğal çevre bulunmaktadır.
Bodrum’u yeniden yarat­
mış olan Halikarnas Balık­
çısı yaşasaydı çarpık toplum 
düzeninin oluşturduğu bu 
yeni toplumsal ve doğal 
çevreye ne kadar yabancı 
kalacaktı!
Yasam serüveni ve yapıtları
A  sil adı Cevat Şakir Kabaağaçlı olan
^  Halikarnas Balıkçısı 1886’da İstan­
bul'da doğdu. 1904’de Robert Kolej’i bitir­
dikten sonra yüksek öğrenimini Oxford Ü- 
niversitesi Yeni Çağlar Tarihi Böltimü’nde 
tamamladı 0908). İstanbul’a dönünce Re­
simli Ay. İnci gibi dergilere yazılar yazdı 
(1910-1925). Bir öyküsünde halkı savaşa 
karşı kışkırttığı gerekçesiyle üç yıl Bodrum’ 
da kalebentliğe mahkûm edildi. Birbuçuk 
yıl sonra cezası afta uğradığında İstanbul’a 
dönmedi, Bodrum’da kaldı. Daha sonra İz­
mir’e yerleşerek (1947) hayatını gazetecilik 
ve turist rehberliğiyle kazandı. 13 ekim 
1973'de. yakalandığı kemik kanserinden kur­
tulamayarak öldü. Bodrum’da toprağa ve­
rildi- Halikarnas Balıkçısı, öykülerini Ege 
Kıyılarından (1939), Merhaba Akdeniz 
(1947), Ege'nin Dibi (1952ı, Yaşasın Deniz 
(1954), Gülen Ada <1957). Ege’den (1972) ve 
Gençlik Denizlerinde (1973) kitaplarında 
topladı. Anılarını Mavi Sürgü adlı
kitabında derledi. Anadolu Efsaneleri 0954), 
Anadolu Tanrıları (1955), Anadolu’nun Se­
si (1971) ve Hey Koca Yurt 0972» kitap­
larında mitologya yazılarım bir araya ge­
tirdi. Romanian ise şunlar: Aganta Borina 
Burinata (1946), Ötelerin Çocuğu (1950). 
Uluç Reis (1962), Turgut Reis (I960), Deniz 
Gurbetçileri 0969).
Çeşitli dillerden yüz kedar da kitap çe­
virmiş olan Halikarnas Balıkçısı’na Kültür 
Bakanlığınca 1971 Devlet Kültür Armağanı 
verildi.
İSTER LALE, İSTER KAKTÜS — «Karış­
mayın, toprak beni ister lale yapar. İster 
kaktüs.» derdi Balıkçı.
(Fotoğıaf: Güven DEMİ HER)
Doğada sevmediği yok tıı; en çok insanı severdi
Şadan GÖKOVALI
Çaldık kapısını. «Merhabalaştık. TRT’den Okay Sağtürk’ le ben. Yıl, 1971. (O, yılların, İsa’nın doğumundan —ki o da sıfır değildir— başlatılmasını yersiz bulurdu, «İsa doğduğumla gazeteler yayınlanıyor olsaydı, hiçbiri, oııtın 
doğumunu, tek sütunluk haber olarak bile vermezdi,» derdi. Ona 
göre tarih, sözleyim Miletos’lu Thales’in, «Tarihte siftah olarak» 
önceden hesapladığı güneş tutulmasından, yani İö  585 yılının 28 
mayısından başlamalıydı.)
Söyleştik.
Ve bir öykü anlattık ona:
«Hükümdarın biri, ülkesinin bilginlerini toplayıp demiş:
— Öğrenmek istiyorum.
— Neyi, görkemli yöneticimiz?
— Neyi olacak. İnşam elbette. İnsan önce kendi tarihini bil­
meli. değil mi?
Bilginler —diyelim— bir yü çalışıp, insanlık tarihini kırk 
ciltte anlatmışlar.
— Yok, demiş hükümdar, «bunca yazıyı okuyamam. Kısa 
olmalı.»
Bilginler —tutalım—, üç yıl daha didinip, üç ciltte özetle­
mişler insanın tarihini. Bunu da uzun bulmuş hükümdar ve:
— Bana, demiş, «însan tarihini bir tümcede anlatın.» 
Gitmişler, yedi yıl düşünüp tartışıp şöyle özetlemişler insan­
lık tarihini:
— İnsanlar doğdular, savaştılar, öldüler!»
— Sen, dedik, «ey aziz usta, s®n nasıl özetlersin insan tari­
hini?»
Yıllarca değil, saniye düşünmeden yanıtladı Balıkçı:
— İnsanlar doğdular, sevdiler, öldüler!,..
Sevgi insanıydı Balıkçı. Doğada sevmediği şey yoktu, ama 
en çok inşam severdi. Ve insanın inşam sevmesini isterdi.
Bir gün evine gittiğimde, büyük merakla sordu:
— Yeni bir haber var mı?
— Hangi konuda? diye sorsam, dokunulmuş küstümotu gibi 
kapanıverirdi, biliyordum:
— Yeni pek bir şey yok, dedim ve, «sen hangi aşamasından 
haberlisin?» diye sordum:
— Açanım, dedi, «Norveç fiyortlarında esrarengiz cisimler 
görülmüş ya!»
— Galiba onlar Sovyet denlzaltılarıymış.
— Yazık, dedi, «İnsanlık bir fırsat daha kaçırdı!» ve anlattı:
«Kavgadaki aile başka aileden, ulus, başka ulustan saldırı
olunca kenetlenir, düşman’a birlikte karşı kor. Dünya insanla­
rı da, başka bir dünyadan saldırı olursa birle.şebilir. O esraren­
giz cisimlerin, başka dünyalıların savaş araçları olabileceği sa­
nılıyordu...»
Balıkçı, yakın dostu, röportajın erişilmez kıvraklıktaki kale­
mi Naci Sadullah (Danış)’m değerlemesiyle, «ABD ya da SSCB 
ajanlarınca kaçırılmasından korkulacak ölçüde» atom bilgisine 
sahipti. Dahası, insan ayağı Ay’a basmazdan önce, dünyanın baş­
ka dünyalardan görünüşünü bilirdi.
Onun —bana güvenmesinden yüreklenerek— kitaplarım yeri 
baskılarına hazırlıyor: gazete, dergi sayfalarında kalmış yazıla- 
rmı kitaplaştırmaya çalışıyorum. Yaşadıkça da sürdüreceğim bu 
uğraşı. Ama neye üzülürüm bilir misiniz? Onun yazamadıkları­
na... Bunların yalnızca birinden söz açayım:
Balıkçı’mız. dünyamızın bir başka dünyadan görünüşünü 
yazmak istiyordu. Şöyle diyordu:
«Başka bir dünyadan, kapkara bir fon üstünde masmavi biı 
portakal gibi görünür dünyamız. Bunu bilen kimsenin dtınyay 
da, insana da kötülük etmesj olası değildir »
Son soluğunu 13 ekim 1973’te İzmir’de soluyup, Bodrum’d 
toprağa verilen Balıkçıca, bir mezar bile veremedik biz. çt 
sevdiği insanlar. Sakın bu sitemi Balıkçı adına ettiğim sanıirr 
sın. O, «Karışmayın, toprak beni ister lale yapar, ister kaktü 
derdi.
Onun, insanlardan tek dileğini, dost Mehmet H. Doğaı 
bir yazısının son tümcesini yineleyerek yerine getiriyorum:
— Merhaba Balıkçı, sana dünyamızdan»
Taha Toros Arşivi


10. ölüm yıldönümünde Halikarnas Balıkçısı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository