Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: İstanbul Genel Dokümanlarıİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Yesari, Afif

Istanbul Sehir University Repository

İSTANBUL...HAZİN BİR ŞARKI ! . .
AFİF YESARl
1
Ve Yüksekkaldırım sona erer, Ga­
lata Köprüsü uzanır, sağında Tünel..
Galata Köprüsü de, Tünel de tari- 
hi'dir. Her ikisi de zaman zaman de­
ğişikliklere uğramış olsalar bile, bir 
yönleri ve aralarıyla, hiç değişme­
miş, hep aynı kalmışlardır.
Galata Köprüsü de, Tünel gibi bir­
kaç kez yenilenmiş, değişik kuşakla­
rın insanlarını taşımış, sırasını say­
mıştır.
Her ikisi de, kaderleri yönünden 
birbirine benzer, çeşitli dönemlerde 
onarım görmüş, yenilenmişlerdir.
Yüzyılı aşkın süredir yolcu taşı­
yan Tünel, ülkemizdeki tek ve eski­
likten yana, dünyada üçüncü metro­
dur. Bu tarihi metronun tarihçesi ise, 
özetle şöyle:
1869 yılında, ülkemizi ziyaret 
eden Mühendis henri Gevan, bir yaz 
öğlesi, Yüksekkaldırım'dan yaya ola­
rak Beyoğlu’na çıkınca feci şekilde 
yorulmuş ve bu yorgunluk, kendisi­
ne orada bir metro yapılması fikrini 
vermiştir. Tarihlere göre, olay zama- 
manımızdan yüz on iki yıl önce ge­
çer ve Mühendis Gevan'ın inceleme­
leri ve önerisi, daha doğrusu önayak 
olması sonucu 1827'de İngiliz firma­
sı, 'The Metropolitan Railway of 
Constantinople from Galata-Pera' ta­
rafından metronun yapımına başla­
nır ve bu girişimden üç yıl sonra, 17 
Ocak 1875'te ve 250.000 altın lira­
ya mal olan emektar 'Galata Tüneü' 
hizmete girer.
Girmesine girer, amma velâkin, 
Sultan Abdülaziz'in izni şahanesine 
rağmen o dönemin Şeyhülislâm'ı 
(din işlerini yürüten, sadrâzam'a eşit 
en büyük kişi) halkın bir bölümü gibi, 
bu yeni taşıttan korktuğu için, çalış­
ma izni verilmez ve bu yüzden de bir
Yine, 'Tarihi' G alata Köprüsü D em ir K öprü ye dön ü şm eden  ön ce, fes li insanla­
rı ve tahta kaldtrım lariyle.
T arihi Tünel... Y apım ı: 1872. R esim de, 1937  yıllarındaki görünüm üyle. .
58
yıl, (belki de deneme mahiyetinde) 
Tünel'le hayvan taşınır, bir terslik 
çıkmayınca, insan taşınmasına da 
fetva verilir.
Ve sırasıyla, emektar Tünel’in ba­
şına şu işler gelir: 6 Temmuz 1943- 
te, Karaköy'e inmekte olan Tünel'in 
kayışı kopar, vagonları, ahşap istas­
yon durağını yıkarak dışarı çıkar, 
bu kazada bir memur yaşamını yiti­
rir. (Bu, kayış kopması nedeniyle, 
1876, 1901, 1918 ve 1921 yıllarında 
meydana gelen ve ölümle sonuçlanan 
tek kaza'dır.)
1971 yılında, 33 milyon lira har­
canarak, buhar gücüyle işleyen tünel, 
elektrikle işler hale getirilir, bu çalış­
malar sonucu^nişli-çıkışlı çift h a f­
tan, tek hat'a dönüştürülür.
Vagonları en çok 150 yolcu alan 
Tünel'in uzunluğu 75 metredir, yol­
culuk süresi ise, 1,5 dakika.
Tünel, onarım nedeniyle zaman 
zaman 'faaliyetini tatil etmiş', kayış 
bulunamayışı nedeniyle meydana ge­
len bu tatil dönemlerinin en uzunu 
1946 yılma rastlamış ve 6 ay kadar 
sürmüştür.
Tünel'in taşıma ücreti ise, ister 
aşağı in, ister yukarı çık, on para 
imiş, sonra, yüz para, beş kuruş, on, 
yirmi beş, elli, yüz kuruş, yirmi lira 
falan derken, şimdi 50 lira oldu. Ne 
var ki, aynı işletmeye ait ve ayın fi­
yat olan otobüs bileti Tünel'de geçer­
li değil. Neden. Oysa, bu biletler, 
gişelerden Tünel jetonuyla değiştiri­
lebilir ve kolaylık olur.
Kim ne derse desin, çocukluğu­
muzdaki, yıllar öncesinin, buharla iş­
leyen, vagonları sarsıla sarsıla giden 
ve çift hatlı Tünel'in zevki, havası bir 
başkaydı. Yoksa, bize mi öyle geli­
yor. Eski'ye, her şeyi ile 'güzel' olan 
eski'ye özlemin bir bölümünü mü 
oluşturuyor bu duygu. Belki de öyle­
dir.
KÖPRÜ
Galata Köprüsü önceleri tahtadan- 
mış. Ve vapurlar tosladıkça sallanır, 
yolcular da yere kapaklanılmış ba­
zı bazı. Atlı tramvaylar ve sarıklı, 
cübbeli, fesli insanlar, atlı arabalar 
geçermiş üzerinden. Ben tabii o den-
Biri ahşap , öbürü kag ir ik i yapı. Ne 
var ki, eskilikten  yana, biri, ö te k in ­
den  fa rk lı değil. B aşbaşa  vermiş, 
dertleşiyor lar sanki.
li eski halini anımsamıyorum Galata 
Köprüsünün. Anımsayamam, çünkü 
o sıralar dünyaya gelmemiştim henüz. 
Ama, büyükbabamın elinden tutarak 
geçtiğim Köprünün iki başında diki­
lerek Köprüden geçiş parası alan 
'Köprü Tahsildarlan'nı, hayal meyal, 
silik soluk da olsa anımsıyorum. İri 
kıyım, enine boyuna, taşralı ve pos 
bıyıklı kişilerdi. Kuş uçurmaz, Köp­
rü Parası almadan kimseyi geçirmez­
lerdi. 'Köprü Tahsildarı gibi tepeme 
dikilme!...' lafı, oradan, o günlerden 
kalmadır.
1836'da Sultan 2. Mahmut zama­
nında yapılan tahta köprü, 1912'de 
yerini demirden 'Galata Köprüsü'ne 
bırakır, yeni köprü, Karaköy'le, Emi­
nönü arasına uzatılır. Yeni demir 
köprü, yerine yerleştirilmesi dahil 
700.000 Osmanlı altınına mal olur. 
Eski tahta Galata Köprüsü ise, yeni­
si yapılıncaya dek, Unkapanı Köp- 
rüsü'nün yerine konacak ve tabii, son­
ra da değişecektir.
Demir Galata Köprüsü de dört kez 
yenilenir, dubaları değiştirilir, su alan 
eski dubaların yerine, yenileri konur, 
ne var ki, İstanbul'un nüfus patlama­
ları ve taşradan gelenlerle, insan sa­
yısının çoğalması, trafiğin giderek 
yoğunlaşması, taşıtların artması gi­
bi nedenlerle, dubalar da sık sık de­
ğiştirilmek üzere kızağa çekilir.
Köprü üstünde balık tutanlar ve 
onları, sanki denizden olağanüstü bir 
şeyler çıkacakmış gibi büyük bir dik­
kat ve merakla izleyenler görülürdü 
son zamanlara kadar. Şimdi, onlar 
de pek yok gibi. Çoğu, Unkapanı 
Köprüsüne transfer oldu. Ya Köprü 
üstünden balık tutmak yasaklandı, ya 
da profesyonel balıkçılar bu işe el at­
tı ve amatörlere yer kalmadı. Ama, 
her çeşit ufak tefek satan seyyar satı­
cılar hâlâ var. Onlar, eksilmedi.
Tünel ve Galata Köprüsü, hazin 
bir şarkıya dönüşen İstanbul'un dizi­
leri..
Köprü, bizi Eminönü'ne ulaştırır. 
Eski adıyla, 'Eminönü Balıkpazan'na.
Evet... Bir 'Beyoğlu Balıkpazan', 
bir de 'Eminönü Balıkpazan' ve 
Eminönü Balıkpazan'nda, yakın 
bir geçmişte yerle bir edilen tarihi 
yapılar. Bizans döneminden kalma 
meyhaneler vardı, turistik açıdan 
önemli ve bol döviz kazandıracak 
nitelikte yerlerdi hepsi.
Görünümü tümüyle değişen ’Emin­
önü Balıkpazan 'ndan, Sirkeci'ye ge­
çersek ve istasyondan Gülhane Par- 
kı'na giden dar caddeye saparsak, bir 
vakitler (sağda) Azeri, az sonra da, 
(solda) Kemal Bey sinemalannın bu­
lunduğu yere geliriz...
Bunlar, Suriye Pasajı'ndaki dik­
dörtgen Santral Sineması'nm, dört­
gen biçimindeki benzerleriydi, ikisi 
de, kovboy, macera ve korku filmle­
ri gösterilen, tahta sıralı, ucuz sine­
malardı, ikisi de kapanalı hayli za­
man oldu.
Daha yukarılarda, Gülhane Par- 
kı'ndan sonra da, Sultanahmet oto­
büs durağına yakın, bir Alemdar 
Sineması vardı ki, şimdi bir otomo­
bil acentesi.
Şu vardı, bu vardı...
Bir de Kadıköy vardı...
Kadıköy'de neler var, neler yok ve 
Kadıköy ne âlemde şimdi. Kadıköy'e 
ne oldu, neler oldu!
Karşıya geçmeli, bir de oraya bak­
malı.
(DEVAM EDECEK)
59
T 't-SS r'l i o j>
İSTANBUL ... HAZİN BİR ŞARKI !...
AFİF YFSAKİ
Artık, sadece anılarda yaşayan, 
şiir dolu, eski Kadıköy'deki gezin­
tiye kısa bir süre ara verip, gerçeğe, 
kirli havasında sineklerin uçuştuğu, 
köstebek yuvasına dönüşmüş günü­
müzdeki Kadıköy’e gelelim ve ge­
zintimizi şöyle bir Kadıköy'de sür­
dürelim...
'Köstebek Yuvası' benzetmesi, 
boşuna değil.
Kadıköy Vapur tskelesi'nden ç ı­
kıp da, meydanı geçip, dosdoğru yü­
rürseniz, (ya da yürüyebilirseniz!) 
bir vakitler sanatçıların uğrağı olan,
sanat sohbetlerinin yapıldığı, 1937, 
38'lerin ünlü Kars Pastanesi'niıı ve 
son yıllara kadar bir muhallebici 
dükkânı'nm önünden uzanan derin 
bir çukur görürsünüz.
Gelip geçenleri birtakım akrobatik 
hareketler yapmak zorunda bıra­
kan bu çukur, sağda, dar bir sokağa 
ve ilerideki cadde boyunca, dört yol 
ağzı'na kadar uzanır. Toprak yığın­
ları tepeler oluştururken, sinekler, sü­
rüler halinde uçuşa geçer. Bugünkü 
Kadıköy'de, İskeleden çıkar çıkmaz 
karşılaşılan manzara budur. Birçok 
yerde benzerlerine de rastlayabilirsi­
niz çukurtepe'lerin.
Köstebek yuvalan, kanalizasyon 
yol, su, v.b. tamiratla ilgilidir; sorar­
sanız, öyle derler!
Yaz sonu olmasına karşın çoğa­
lan sinekler konusunda ise, çeşitli 
söylentiler var.
Halk arasında: 'Bu mevsimde, bu 
denli bol sinek, bugüne dek görül­
medi!.. Acaba, ilaç yerine, sinek yu­
murtası mı serptiler tepemizden aş- 
şağı!..' söylentileri dolaşıyor.
Bir kısım halk da, yeni bir ad tak­
mış bu vakitsiz sineklere: 'Dalan'm 
kuşlan!..' diyorlar.
Bu sinek bolluğuna bilimsel bir 
açıklama getirmeye çalışanlar ise:
'Uçaklardan serpilen ilaç, sinek­
lerin kuytu yerlere kaçıp, gizlenme­
sine neden oldu!..' diyorlar. "İstan­
bul'da çukur yerler de bol olduğu 
için, oraya çekildiler, oralarda üre- 
yip, çoğaldılar...'
Osmanağu Camii'ııiıı yukarısında, e sk i " ko ltu kçu  lartıı 
vc y ine eskicilerin  bulunduğu yoku şu n  başında, eskileri 
anım satan bir görüniıın.
K adıköy'ün eski, karakteristik  yapılarından. Çarşı için  
d e k i bu ahşap  kilise, b e lk i d e  K ad ıköy 'd ek i ilk k iliseler  
d cıı biridir.
66
Bu görüşlerden hangisi daha ge­
çerli bilemeyiz ama, gerçek olan, gü­
zelim Kadıköy'ün güzel çehresinin, 
maalesef, çiçekbozuğu bir surata 
dönüştüğü ve sineklerin böyle bir 
mevsimde ve acayip bir biçimde ço ­
ğaldığı...
Kadıköy'e, son olarak, bir ay ka­
dar önce gittim.. Eylül ortalarıydı., 
(şimdi Ekim'deyiz) Bu aylarda, Kadı­
köy bir ayn güzeldir.. Ama, ben, toz 
toprak'tan pek birşey göremedim!..
Toz, toprak, sinekler, adım ba­
şında çukur'lar ve insanı şaşkına çe­
viren bir gürültü, yoğun bir trafiğin 
akışı ve bunların arasında, perişan bir 
vaziyette sağa, sola koşuşan bir insan 
kalabalığı...
Dil ile anlatılamaz, resim çekmek 
yetmez, filme almalı bu keşmekeşi!
İşte, bu gürültü ve kargaşa arasın­
da, karşıma çıkan en dar sokaklara 
girerek, sakin bir köşe bulup, kafamı 
dinlemek istedim, daha içerilerde, Şi- 
fa'ya, Yoğurtçu'ya uzanan sokaklara 
daldım, top oynayan çocuklann ara­
sından geçtim bir ölçüde tenha, bir 
ölçüde sessiz bir sokağa geldim. Yo- 
ğurtçu’ya, Şifa'ya uzanan sokaklar­
da, ön yüzleri ahşap ve kıl testeresiy­
le oyulmuşcasına ince işlenmiş evler, 
eski konaklar vardı. Öyle sessiz, bir 
dost, bir tanış bekleyen insanlar 
gibi, adeta boynu bükük duruyor, 
belki bekleşiyordular!
Şaif Lâtifi Sokağı'nda da bu 
'kıl testeresiyle oyulmuş gibi’ ince iş­
lenmiş, ahşap bir ev var. Tarihi mi, 
değil mi bilmiyorum ama, bir sanat 
ürünü besbelli, bunda kuşkum yok. 
Korunmaya atinmiş mıdır acaba? 
Ya da alınması düşünülüyor mu? Onu 
da bilemem. Ne var ki, Tanrı koru­
sun, bir kıvılcım, onu da, benzerlerini 
de bir anda yok etmeye yeter. İşte, 
o, bilinen bir şey!
O evi, ya da eski konağı görüntü­
ledim. Görüntülerken, sokakta oyna­
yan birkaç çocuktan başka kimse 
olmadığı için oralarda, hiçbir sorun 
çıkmadı.
ama, bir süre sonra, Gürbüztürk 
Sokağı'nın köşesindeki karakolun 
karşısındaki eski, harap çeşmenin 
resmini çekerken, çıktı!
Benim fotoğraf makinesi, feet'le 
ayarlanan, az bir şey eski model bir 
makine olduğu için, çeşmenin resmi­
ni, çeşme ile aramdaki uzaklığın aşa­
ğı yukan kaç feet olduğunu hesap­
ladığım sırada, karakoldan çıkan 
genç bir memur, yanıma yaklaştı ve 
'ne yaptığımı' sordu.
Tam o anda, çeşmenin resmini 
çektim ve 'resim çektiğimi' söyle­
dim.
'Neyin' diye sordu bu kez.
'Çeşmenin' dedim.
'Çekemezsiniz!1 dedi, genç polis.
Ve nedenini de açıkladı:
Bu çeşme ve benzeri eserler tarihi 
sayıldığı için, 'Yüksek Anıtlar Kuru- 
lu'ndan özel izin alınması gerekiyor­
muş!
öğleden sonraydı. Bu izni almak 
uzun sürecekti, zaten bu arada, nasıl­
sa ve bir tek de olsa resmini çekmiş­
tim çeşmenin. Lafı uzatmadan ve 
muhabbeti koyulaştırmadan! oradan 
uzaklaştım, iskelenin yolunu tuttum.
Giderken de düşündüm:
Yok olmaya mahkum binaları ve 
birtakım eserleri, tarihi olsun, olma­
sın, yok edildikten sonra, geriye bari 
resimleri kalsın düşüncesiyle görüntü­
lemeye çalışıyoruz. Kolaylık sağlan­
ması gerekirken bir itilip kakıtmadığı­
mız kalıyor. Oysa, turistler, izzet ik­
ramla, bol bol, diledikleri yerde, dile­
dikleri kadar çekiyorlar, ses çıkaran 
olmuyor! Niye?
Üstelik, turistler, ayı oynatanlan, 
sırt hamallarını, çöp yığınlarını, çöp­
lerin yüzdüğü kıyılan ve bizi dış'ta re­
zil kepaze edecek ne varsa hepsini 
çekiyorlar.
iskeleye doğru yola koyuldum ve 
havayı dolduran sinek ve toz bulut­
lan arasında, fayton ve çekçek ara­
balı, telefonlan santralli, topu topu 
iki, üç otomobil'li, sakin, sessiz ve 
adına layık Kadıköy'ünü anımsadım 
1927'lerin.
Herşey nasıl da değişti.
Değişecekti elbet. Ona kimsenin 
bir diyeceği olamaz.
Ama, iyi'ye yönelik olsaydı bu de­
ğişme keşke.
Güzel'e yönelik olsaydı.
(DEVAMI VAR)
ISTANBUL ... HAZİN BİR ŞARKI !...
AFİF YESARI
Altıyolağzı'nın sağındaki hafif 
meyilli yokuştan yukarı çıkıyoruz. 
Bu yolculuğun havasına gereği gibi 
girebilmek için, varsayalım ki, 50  yıl 
öncesi'dir, bir yaz günüdür ve hava 
berrak, lekesiz, masmavi... Ne kent 
kirliliği var dert edilecek, ne de raha­
tımızı kaçıracak, bizi tedirgin edecek 
kent gürültüsü... Rasgele, topraktan 
mantar bitercesine boy vermiş apart­
manlar, binalar, işhanları da yok. Net 
Kırtasiye'nin hoparlöründen, o yılla­
rın dillerden düşmeyen tangolarından 
biri... Ve tastamam bu havaya, geç­
mişe uzanan bu yolculuğa uygun: 
’Mazi Kalbimde Bir Yaradır...'
Bu havayla yola koyuluyoruz. 
Sağlı sollu, eski, ahşap evler var tek 
tük. Ve arsalar. Yine, sağdan ikinci 
sokak, eski adıyla ’Çarıkçı Mahallesi' 
idi. Bu 'Çarıkçı Mahallesi', benim ço ­
cukluk yıllarımda (ve herhalde daha 
eskilere dayanan, daha eskilerden ge­
len) pek de iyi sayılamayacak bir 
şöhrete sahipti: 'Çarıkçı Mahallesin­
de, kavgacı, gürültücü, şöyle böyle 
kimseler oturur' derlerdi. 'Çarıkçı 
Mahallesi', aşağılara, çarşıya, Osman- 
ağa Mahallesi'ne kadar uzanır ve o 
adayı kapsardı. Şimdi oralarda tek 
tük eski ahşap binalarla yanyana yeni 
yapılar, işyerleri filan var ve boş avuç 
içi kadar arsa bile yok. Az ilerde, sol­
da, yakın zamanlara kadar 'Opera Si­
neması' vardı. Şimdi, sinemanın ye­
rinde pasaj, dükkânlar filan var. Da­
ha ileride, aynı hizada, görkemli, 'Sü­
reyya', yani, 'Süreyya Paşa' Sineması.
'Süreyya Paşa' Sineması, ön yü­
zünde, giriş kapısının üstünde, çatıya 
yakın pencerelerinin iki yanında ka­
bartma heykelleriyle görkemli bir ya­
pıydı. Hâlâ da öyle. Çünkü, dıştan 
hiçbir değişikliğe uğramadı. İçi de 
kendine özgü bir görünüşü ve havası 
olan bir sinemaydı ve bu özelliği, süs­
lemelerinden kaynaklanıyordu. Giriş­
teki geniş holde, ünlü operet sanat­
çılarından Suzan Lutfullah'm, dik­
dörtgen mermer bir sütun üzerindeki 
bronz büstü dururdu, (o büst, hâlâ 
orada mı, bilemem.) daha ötede, ge­
niş holden, sağlı sollu iki merdivenle 
çıkılan koridorda, localar, loca kapı­
larının yarandaki duvarlarda, Gloria 
Swanson, LyadePutti, Emil Yanings,
Billie Dove, Pola N e g r i  gibi, Süreyya 
Sineması'ran yapıldığı yıllardaki ünlü 
sinema sanatçılarının iri yağlıboya 
portreleri görülürdü.
Salonun hayli yüksek ve geniş ta­
vanının köşelerinde Arap harfleriyle 
'Geliniz', 'Görünü'', 'İbret Alınız’ ya­
zılıydı. Sonradan (ve herhalde harf 
inkılabından sonra) bu yazıları birer 
papatya resmi ile örttüler. Duvarlar, 
pastel renkli tüllere sarınmış, boru, 
fifre, flüt, arp çalarak havada uçan 
görkemli melek resimleriyle süslüydü. 
Hâlâ yerlerinden durup, durmadıkla­
rını (epeydir gitmediğim için, görme­
diğim) bu meleklerin dolgun, doyu­
rucu görünümlü göğüsleri (ve belki 
de anasız büyüdüğüm için) beni en 
az, izlediğim sessiz filmlerdeki, ilk di­
şilerin görüntüleri kadar etkilemiştir.
Süreyyapaşa Sineması'ran, üstünde 
düğün salonu, arka tarafında da yaz­
lık sinema bahçesi vardı. Süreyyapa­
şa Sinemasfnda, o dönemin ünlü ope­
ret kuruluşlarından 'Halk Opereti'nin 
ünlü sanatçıları Lütfullah ve Celal Su­
run Beyler, Suzal Lütfullah Hanım, 
ünlü komedi oyuncusu Naşit Bey, Sü­
reyyapaşa Sineması'ran kışlık ve yaz­
lıklarında oyunlar sergilemişlerdir. 
Süreyya Sinaması yazlık bahçesinde.
Surreya S inem ası< İÇİ az birşey  d eğ işm iş olsa da. d ış  g ö ­
rünümüyle y ıllar ön cesin i an ım satıyor.
K adıköy'ün ara sokakların dan  birinde, eski binaların, 
ahşap  evlerin arasında, çocukların  bile unuttuğu küçük  
bir o y u n ca k ç ı dükkan ı
68
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


İstanbul...Hazin bir şarkı!..

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository