Taha Toros Arşivi, Dosya No: 87-Refik Halit Kara

Fethi Naci

Istanbul Sehir University Repository

//• 7
O K U R L A R A
TÜYAP tarafından dü­
zenlenen 4. İzmir Kitap 
Fuarı 13 Mart 1999 Cu­
martesi günü saat 
11.00’de İzmir Kültür - 
park Fuar A lanı’nda açılı­
yor.
Bu yıl ana teması “Anılar­
da Edebiyat” olarak belir­
lenen İzmir Kitap Fuarı 
süresince düzenlenecek 
etkinlikler ve imza günle­
rine 225 yazar katılıyor. 
Ülkemizde önde gelen 
100’iin üzerinde yayınevi­
nin katılımıyla düzenle­
nen fuarda Türkiye Ya­
zarlar Sendikası, Pen Ya­
zarlar Derneği, Edebiyat­
çılar Derneği gibi yazar 
dernekleri ve çok sayıda 
sivil toplum kuruluşu da 
çeşitli etkinliklerle yer 
alıyor.
Kitapseverler 21 Mart 
1999 Pazar akşamına ka­
dar sürecek olan fuarda 
sunulacak konferans, söy­
leşi, açık oturum, sergi gi­
bi yaklaşık 45 etkinlikte 
çok sayıda yazar, bilim, 
adamı, sanatçı, gazeteci 
ve politikacıyı izleme ola­
nağı bulacaklar.
Geçen yıl üçüncüsü dü­
zenlenen İzmir Kitap Fu­
arı büyük ilgi görmüş,
149 bin kitapsever tara­
fından ziyaret edilmişti. 
Ege k in  en büyük kitap 
etkinliği olan fuara bu yıl 
daha yoğun bir ilgi bekle­
niyor.
Ayrıca TÜYAP, Çağdaş 
Yaşamı Destekleme Der- 
ve
okullar, il, ilçe ve köyler­
deki kitaplıklar için “Kül­
tür Kitapları Bağış Kam­
panyası” düzenliyor. Fu­
arı ziyarete gelen kitapse­
verlerin gelirken yanla­
rında getirecekleri kendi 
okudukları kitapları ba­
ğışlayarak bu kitaplardan 
Doğu ve Güneydoğu’daki 
yurttaşlarımızın da yarar­
lanmasından mutlu ola-', 
caklarına inanıyoruz. TU- 
YAP ve İzmir Çağdaş Ya­
şamı Destekleme Derne- 
ği’nin kampanyasına tüm  
kitapseverleri destek ol­
maya çağırıyoruz.
TURHAN GÜNAY
TAP
İmtiyaz Sahibi: Berin Nadi 
o Basan ve Yayan: Yeni Gün 
Haber Aiansı Basın ve 
Yayıncılık A.ş. o Genel Yayın 
Yönetmeni: Orhan 
Erinç o Genel Yayın 
Koordinatörü: Hikmet 
Çetinkaya o Yazıişleri Müdürü: 
İbrahim Yıldız o Sorumlu 
Müdür: Fikret İlkiz o Yayın 
Yönetmeni: Turhan 
Günay o Grafik Yönetmen: 
Dilek ilkoruro 
Reklam: Medya c
XX. yüzyıldan kalanlar:
İstanbul'un Bir Yüzü
T
Refik Halid Karay (1888-1965), önce İstanbul’un İçyüzü adını verdiği, son­raki baskılarda pek yerinde olarak bu 
adı İstanbul’un Bir Yüzü olarak değiştirdiği 
romanını yazmaya 15 Eylül 1918’de başla­
mış, 15 Aralık 1918’de bitirmiş. Roman, 
Meydan Larousse’a göre 1919aa, Cevdet 
Kudretle Behçet Necatigil’e göre 1920’de 
yımlanmış. (Okuduğum “üçüncü basılış’!  
’ lâp ve Aka Kitabevleri yayımlamışlar, 
yayım tarihi yok.)
Romanın adının değiştirilmesinin pek ye­
rinde olduğunu söylemiştim; çünkü bu ro­
man, bütün İstanbul’un içyüzünü değil, yal­
nızca İstanbul’da yaşayan bir azınlığın içyü­
zünü gözler önüne seriyor: Savaş zenginle­
ri, karaborsacılar, vurguncular, türediler, İt­
tihat ve Terakkinin adamları... İstanbul’un 
“öteki yüzü”, yani “halk” yok romanda.
Romanda sık sık “eski devir” sözü geçiyor; 
bu, 1908 Meşrutiyetinden önceki “devir”; 
“Abdülhamit’in saltanat yılları” demek; sık 
sık geçen ve roman zamanını belirleyen söz­
ler arasında “Meşrutiyet’in ilânı” var, “31 
Mart vakası” (13 Nisan 1909) var.
Refik Halid, romanını bitirmek için, san­
ki İttihat ve Terakki’ nin 5 Kasım 1918’de ta­
rihe karışmasını beklemiş; romanda ittihat 
ve Terakkiye yöneltilen eleştirileri anlamak 
için romancının yaşamına bakmak gereki­
yor. Refik Halid, İttihat ve Terakkiye karşı 
olan Hürriyet ve İtilâf Fırkasından yana. 
1912’de Beyoğlu belediye başkâtibi oluyor, 
ittihatçılar, 1913’te Refik Halid’i Sinop’a 
sürgüne gönderirler. Sonra, Hürriyet ve iti­
lâf Fırkası’nda görev alır, Posta Telgraf 
Umum Müdürlüğümde bulunur Ü919).
ne
I  yurt
dışına sürülür. 1938’de çıkarılan af yasasın­
dan yararlanarak Türkiye’ye döner.
Bu ön bilgilerden sonra İstanbul’un Bir 
Yüzünü  okumaya başlayabiliriz.
İstanbul'dan insan manzaraları
Refik Halid, “eski devir”i, “yeni devir”i, 
“harp zenginleri’ni, “eski ve yeni îstanbul”u 
anlatmak, toplumsal değişimi göstermek is­
tiyor; yazmak istediklerini klasik roman bi­
çimiyle yazamayacağını görünce, 1918’e ka­
dar Türk romanında görülmemiş (Batı ro­
manından aklıma ilk gelen Gogol’ün 
1842’de yayımlanan romanı: Ölü Canlar.) 
bir biçim yaratıyor: İstanbul’un değişik çev­
relerinden değişik kişileri anlatıyor, bunla­
rın yaşam toplamından İstanbul’un bir yü­
zü ortaya çıkıyor.
Romanın anlatıcısı ismet (“...benim ismim 
‘Yüksük Ismet’di; çıtır pıtır olduğumdan 
bunu yakıştırmışlardı; sonraları ben geliş­
tim, inlenaim. Fakat lâkaplarımız kaldı, de­
ğişmedi.”), romanın biçimini şöyle açıklı­
yor: “ikimiz de (Öbürü, Kâni.) İstanbul’un 
göğe sığmaz genişliği, ucu bucağı bulunmaz 
derinliği içinde öyle karışık, çapraşık yolla­
ra düştük, öyle eziyetler çektik veya sefalar 
sürdük ki hatırladıklarımızı olduğu gibi, süs- 
süz, ilavesiz yazıversek meydana payitahtın 
son zamana ait ne canlı ve ne doğru bir ta­
rihi çıkar, işte ben, elimden geldiği kadar, bu 
hatıraları sırasını düşürdükçe roman gibi de­
ğil, bir hatıra defteri gibi bazan kısa kısa, 
hazan uzun uzun, o günkü zevkime, iştiha-
Refik Halid Karay
ma göre zaptedeceğim.”
Refik Halid’in romanının en önemli yanı, 
bir döneme tanıklık etmesi; Refik Halid, es­
ki bir “îtilâfçı” olarak, roman boyunca itti­
hat ve Terakkiye sık sık eleştiriler yönelti- 
orsa da bu dönemi ondan iyi anlatan baş- 
a bir romancımız yok galiba.
Bu romam değişik bir yöntemle tanıtma­
ya çalışacağım; kendi fotoğrafı dönemin de
£
fotoğrafı olan “tipik” kişilerin yaşamlarını 
özetlemeye çalışacağım; bu özetlerin topla­
mı, bir dönemin mozaik’ini verecek. Yazının 
sonunda da romanın eleşürisi yer alacak.
Bir harp zengini
Refik Halid, “bir harp zengini”ni, Kâni’yi, 
tamtarak başlıyor romana. Kâni’nin annesi 
“kibar dalkavuğu” imiş; “Fikri Paşa kona­
ğına devam eden kadınlar arasında” Paşa’ya 
hizmet ediyor. Becerikli bir kadın: Berber­
lik eden kocasmı, “Fikri Paşa’ya sokulunca 
mubassırlıkla okullara kayırmış, sonra da 
başına bir aban! sarık bağlatıp rüşdiyelere 
(...) hoca tayin ettirmişti.”
Kâni, ismet’e nasıl zengin olduğunu anla
tıyor: Beş parasızdır. Askere gitmeve karar 
verir. Bir arkadaşına rastlar; arkadaşı, Kâ­
ni’yi alır, Harbiye Nezareti’ni daire daire do­
laşırlar; kayıdar, vesikalar, muameleler... “Er­
tesi gün Halep’e yağ toplamağa çıktık.” On­
dan sonra yürü ya kulum!
Kâni, “Asıl kızdığım cihet halkın onlara 
(“eski zenginler”) sabır edip bizi çekemeyi- 
şi. Türedi zenginliğin envamı görmüş, geçir­
miş ve hepsine tahammül etmiş bu memle­
ket, şaşıyorum neden bizimle uğraşıyor,...”
Eski devirdekiler
Refik Halid, bu bölümde, Ismet’in ağzın­
dan (ismet, “Esassız, saçma ve noksan bir 
Darülmalûmat tahsili” görmüştür.) eski dev­
ri (Abdülhamit zamanım) anlatıyor: “Az se­
ne içinde İstanbul ne kadar başkalaşmış, ya­
şayışımızda ne koca bir inkılâp olmuştu. O, 
büsbütün garip, fakat -doğrusu- hoş bir 
âlemdi. Türedilik içinde bir kibarlık vardı; 
böyle hercümerc olmuş bir nesil değildik; sı­
nıf sınıf ayrılmış, hudutlarımızda tecavüz- 
süz yaşıyorduk.,.”
Bu bölümde “Fikri Paşanın konağı”, “ko­
nağın kapısı”, konağın içi, dışı, haremi, se­
lâmlığı, temizlik günü, çamaşır günü, misa-
'______________ -rT-57 ^ 3 8
fir odaları, bütün ayrıntılarıyla anlatılıyor. 
“Padişahın en sevdiği nâzırlardan biri” olan 
Paşa’yı ve “saatler”ini tanıyoruz: “Galiba o, 
hiç iş yapmamak, hiç söze karışmamak ve 
hiç ilerlemeye çalışmamakla bu mevkii bul­
muş... (...) Belki memlekete faidesi hiç olma­
mıştı; fakat muhakkak ki en ufak bir zararı 
bile dokunmamıştı.”
Paşa’nm kayınvalidesini (“Hanımefen­
di”), “harem”i Dilâra Hanımı tanıyoruz, kız­
ları Ragıbe hanımla Şadiye Hanımı tanıyo­
ruz, “konağın en acaip adamı, tahammül 
edilmez bir belâsı Damat Bey”i tamyoruz.
Paşa’nm 1908’den sonraki hah: “...Paşa 
yeni kabineye girdi. Ona kimse hakaret et­
medi; hattâ bir söz bile çıkmıştı: Onlardan- 
mış... (Yani ‘ittihatçıimiş” -F.N.)” Paşa, âyan 
azalığına tayin ediliyor: “Bermutad bir şey 
yapmadı, bir kelime söylemedi.”
Refik Halid, en hazin sonu Paşa’mn kü­
çük kızı Şadiye’ye yaşatmış: Bir Paşa kızının 
düşüşü...
Yeni devrin simaları
Bu bölümde Refik Halid, altı portre çizi­
yor; bunlardan yalnızca birini tanıtmak isti­
yorum: “Külhanbeyi Lütfi Pehlivan”: “Tam 
Aksaray beyi. (...) Keskin külhanbeyi. San­
dığa girmiş, pehlivanlık etmiş, ev basmış, 
adam vurmuş, hamam kapatmış, meyhane 
yıkmış...” Tabanca uzmanı gibidir ama us­
turadan başka silah kullanmaz. Lütfi pehli­
van, gümrükte de kâtip; müdürlüğe kadar 
çıkmış. “Zira Kocamustafapaşada Cemiye­
tin (ittihat ve Terakki -F.N.) mümessili, ca­
nı, müdafü odur. Ufak tefek kârlar da gös­
termişler, bostanlardan birini yok bedeline 
Evkaftan uhtesine geçirtmişler, Çiftekahve- 
ler müstecirini tehdit ederek kaçırmışlar, ye­
rine bunu getirmişler, intihabat zamanı fa­
aliyete geçer, müfrezeler, çeteler teşkil eder, 
maiyetinde sopah, kamalı kırk, elli adam var­
dır, bunları sağa, sola saldırır, etrafa dehşet 
verir; işini görür. (...) Muhalif gazeteler ne 
haddine kahvelere girsin, müvezziler adını 
çağırsm! (...) İşte bu herif şimdi harp zengi­
nidir.”
Eski devir simaları
ismet anlatıyor: “...Eski devirde de (Ab­
dülhamit zamam-F.N.) ne rezaletler gördük, 
ne maskaralıklar seyrettik; fakat o bir cina­
yetti, bu (1908 sonrası -F.N.) bir kıtal (sa­
vaş)... O bir sansardı, bu bir sırtlan... Eski­
den tüylerimizin ürperdiği olurdu, şimdi di­
ken diken oluyor; eskiden yüreğimiz bulan­
maz değildi, şimdi deniz tutmuş gibiyiz, ci­
ğerlerimiz söküldü.”
Bu bölümde altı portre var, yalnızca birin­
den söz edeceğim: “Bir baba bir oğul.”
“Sarayın en girgin, İstanbul’un en kirli ha- 
fiyelerinden biri, Ahmet Bey. Ailesi cihetin­
den çok mutebermiş, çok asil imiş... ‘Gebe­
rip gitse de familyanın namusu kurtulsa!’ 
diye dua ediyorlar.” Canını yakmadığı adam
ok. “...jurnalları ekseriya, hikâye yazar gi- 
tıüp uydurarak muhayyelesin- 
den çıkarıyor... Su gibi para sarfedıyor.” /
E
“Yarımdaki bir takım Ermeni ve Yahudi mu­
avinlerde âdeta haraca kesmişti; dükkânlar­
dan, evlerden, kumarhanelerden aidatı var­
dır. Perapalasa gider, Ünyon Fransez suva- 
relerine sokulur, ecnebiler hakkında saraya 
kocakarı masalı kabilinden jurnaller verir. 
İstanbul’un iki tarafı da onun edepsizliğin­
den yaka silker.”
“Oğlu kısacık boylu, ihtiyar adam yüzlü, 
babasından elli kat yüzsüz bir oğlandır; kü­
çük yaşında hünkâr çavuşu yapmışlar. (...) 
On beş, on altısını bulunca artık küstahlığı, 
kepazeliği tahammül edilmez bir hale gel­
miştir. (...) Ama sonraları bir illet ârız ol­
muştu: Adam dövmek.”/  “Arabacı dövdü, 
garson dövdü, polis dövdü, zabit dövdü.” 
Rütbesi durmadan yükseliyor: “Şûrayı dev­
let azalığına namzet.” /  “Derken ilânı hürri­
yet; babası Bekirağa bölüğüne tıkılır, para­
sını alırlar, kendisini sürerler; mahdum bey 
şaşalar, kalır; o zamanlar hürriyet perverliğe 
merak salar, gazeteciliğe kalkar, fırkacılığa 
ba^ vurur, hiç biri sökmez. (...) Kötüleyip
Bitirmedim. ■
S A Y F A  3
Taha Toros Arşivi
C U M H U R İ Y E T  K İ T A P  S A Y I  4 7 3


XX. yüzyıldan kalanlar:İstanbul'un bir yüzü

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository