Taha Toros Arşivi, Dosya No: 41-Halide Edip-A. Adnan Adıvar.



Not: Gazetenin "Sosyolog Gözüyle" köşesinde yayımlanmıştır

Ülken, Hilmi Ziya

Istanbul Sehir University Repository

Dr. Adnan Adıvar
DOKTOR Adnan - Adıvar Şar kın bugün en çok muhtaç 
olduğu humaniste’lerdendi. Garp 
ve Şark fikir dünyalarına vukufu 
bu esaslı karakterinin neticesiy- 
di. Kendisiyle 1937 de 9 uncu Mil­
letlerarası felsefe kongresinde Sor- 
bonne’un iç kanısında tanışmış­
tım. Vakur, mütevazi ve çekin­
gendi. İlk intibaını inziva, hüzün 
ve vatan hasreti idi. İstanbula 
dönüşünden sonra Lâlelideki a- 
partmanlarmda ziyaret ettik. Bü­
yük romancı Halide Edib Adıvar 
konuşurken, üstad bir kenarda 
aynı sessizlik ve tevazula dinli­
yordu. Bir müddet sonra İslâm 
felsefesi imtüanına gelmişti: Ço­
cuklarla bizzat meşgul oldu. Böyle 
birçok imtihanlara gittiğini duy­
dum. Galiba fikir muhitimizin 
nabzına bakıyordu. Henüz hayatı­
mıza karışmamıştı. Fakat pek az 
sonra «Tarih Boyunca İlim ve 
Din» neşredildi. Aynı Sıralarda B. 
Russeil'den tercüme ettiği bir fel­
sefe kitabı çıktı. Şurada burâdâ 
çıkan makaleleriyle yeni bir fikir 
havası yaratmağa çalışıyordu. Bu 
fikir havası metafizike. mistisiz­
me. edebî felsefeye. Tasavvufa 
karsı ilim zihniyetinin, ilim felse­
fesinin müdafaası idi. Reichen- 
bach’m Üniversitemizdeki dersle­
rinden çok memnundu. O sırada 
İlim felsefesine ait dersler ve ya­
yınlarımız onu sevindiriyordu. Bir 
yazısında metafizik temayülün­
den ilim felsefesine yöneldiğim 
için açıkça memnuniyetini göste­
riyordu.
Avrupa Rönesansta kendi hu-
Yet zan:
Prof. Hilmi Ziya 
ÜLKEN
kurmak teşebbüsü, bu işin başın­
da son günlerine kadar sarfetti- 
ğ i . yorulmak bilmez gayret bu 
eşeı-in. . devamı idi. Tek başına 
tam bir ilim ve kültür tarihimi­
zin yazılması mümkün olmadığı­
nı gören Adnan Adıvar’m bu te­
şebbüsü bir âbide olarak kala­
caktır. Eserin başına adım dahi 
koymayacak kadar tevazu gösteren 
Doktor, hakikatte Ansiklopedi­
nin ruhu mesabesindeydi. Yıllar­
dır sıhhatini tehdit eden hastalı­
ğa rağmen, her gün sabahtan ak­
şama kadar Ansiklopedi hey'eti- 
nin başından ayrılmamış, yazılan 
her maddeyi birer birer okumuş, 
bütün titizliği ile kontrol etmiş­
ti.
Kendi yazılarına gösterdiği iti­
nayı bütün maddelerde aradığı 
için ayrı ayrı imzalar taşıyan 
maddelerin hatasız olmasını ken­
di vazifesi gibi karşılamıştı. Bu 
maddelerden bâzılarına dış mem­
leketlerde tenkitler yazıldığı za­
man, (ehemmiyetsiz olmalarına 
rağmen) onları ansiklopediye ek 
hâlinde neşretmiş ve gelecek bas­
kıda düzeltileceğini vadetmişti. 
Onun bu işlerde gösterdiği ti­
tizliği hırçınlık sayanlar, henüz 
bu kadar geniş kollektif bir ese­
re, bu kadar Avrupa! bir çalış­
mağa, bu kadar temiz ve mo-
maniste'lerini yetiştirdi. Bu bakım 
dan garn milletleri kendi çağları­
nı tamamlamıştır. Fakat biz hâlâ 
o ihtiyacın içindeyiz. Orta cağ­
dan çıkmak için yaptığımız bir 
asırlık cehd yeter derecede başa­
rılı değildir. Bu yüzden, tam mâ- 
nasiyle bir garp aydınına ihtiya- 1 
cimiz var. İslâmın üçüncü asrın- J 
da Farabî. Al-Birunî bu yolda ilk 
mühim hamleyi yapmışlardı. Fa- 1 
kat az sonra gelen göçebe dalga­
ları, tarikatlerin hâkimiyeti, ilim ı 
zihniyetinin husufa uğraması, < 
siyasî zaferlere rağmen İslâm âle- S 
mini tam skolâstik içine sok- ' 
muştu. Tanzimattan sonra Gar- s 
ba bakışımız ilim zihniyetinden 1 
nadiren faydalandı. Başta gelen- ' 
ler ya politikacılar yahut edib- 
lerdi. Doktor Adnan’ın olgun ya- 1 
şında siyasî hayattan birdenbire 1 
çekilerek kendini ilme vermesi, i 
ve gençliğinde pek çabuk yük­
seldiği tıp müderrisliği yolunu 
değil. Felsefe ve İlimler Tarihi 
yolunu tercih etmesi bundandı.
îslıak Hoca, Hoca Tahsin Efen­
di, v. s... gibi bu yolu açanlardan | 
daima hürmet ve takdirle bah- , 
sederdi.
Onun istediği, Garbın üstün- ' 
lüğünü temin eden ilim zihniye- ' 
tini ciddî olarak benimsemek, bu- j 
nun için fikir tarihimizin esas- j 
lı bir muhasebesini yapmak, ha­
talarımızı görmek, Şarkı bütün 
meziyetleri ve kusurlariyle tanı­
mak, bu hakiki nefs bilgisine da­
yanarak Garbın ilim zihniyetini 
yerleştirmekti. Bu kadar geniş bir 
plân bir hayata sığama zdı. İlk 
önce kendimizi tanıma işiyle baş­
ladı. «Osmanlı Türklerinde ilim». 
Bu ölçülü ve objektif ilim tari­
hi görüşünün çok güzel bir ör­
neğidir. Romantik hayâli tarih­
çiliği bir tarafa bırakarak. Garp- 
da Galilee ve Toricelli’lerin ye­
tiştiği sırada ilmin ne sevi­
yede olduğunu gösterdiği için, 
içtimai nefs muhasebesi olmak 
üzere emsâlsiz bir eserdi. Ondan 
sonra, «İslâm Ansiklopedisi» ni
dern bir baskıya alışmamış olan 
memleketimiz şartlarını hesaba 
katmak mecburiyetindedirler.
Adnan Adıvar, kendi hüma­
niste ruhunun devamlı ve geniş 
tecessüsünü, memleket ve dün­
ya meseleleri önünde daima ar­
tan bilgisinin mahsulleri hâlip- 
de gazete makalelerinde verdi. 
Bu yazıların bir kısmını- 1945 de 
«Bilgi Cumhuriyeti», bir kısmını - 
1950 de «Dur ve Düşün!», bir kıs­
mını da 1954 de «Hakikat Pe­
şinde» adlı kitaplarda topladı.
Ansiklopedide bizzat yazdığı 
maddelerden başka Princeton 
Üniversitesine verdiği raporla, 
Mc GUI Üniversitesinde İngilizce 
neşredüen «Fatih Devrinde İlim» 
adlı konferansı sonradan Türk­
çe olarak da neşredilmiştir.
Dr. Adıvar’m fikir tecessüsü 
çok zengindi. Üniversitenin mü­
him konferanslarında, imtihan­
larında hazır bulunurdu.
Von Aster’in Faust’a dair ver­
diği bir konferans onu heyecan­
landırmış ve 1939 da «Fa us t Tah­
lil Tecrübesi» ni yazmağa sevk- 
etmiştir.
Üniversite, Adnan Adıvar’a 
Edebiyat ve Fen Fakültelerinde 
Müşterek İlim Tarihi Kürsüsünü 
teklif etti. Fakat, bütün İsrarla­
ra rağmen, o Üniversiteye tek­
rar girmeyi kabul etmedi. Müs- 
takU ilim hayatını tercih etti. 
Bu hali, hiçbir zaman Üniversi­
teye karşı alâkasızlığından değil­
di, çünkü yazılarından birçoğun­
da Üniversite meselelerini - san­
ki içindeymiş gibi - hararetle 
ele alırdı.
Hayatı siyasetle başladığı gibi 
siyasetle bitecekmiş. Son dev­
reye gelinceye kadar tekrar 
mebusluk kabul etti. Bu ikinci 
ı siyasi hayatında birincisi kadar 
faal olmamakla beraber çalışma 
. arkadaşları kendisinden takdir ve 
. hayranlıkla bahsetmektedirler.
Siyasetle ilmi mezcetmekten 
ziyade, bu iki cazip yol arasında 
zaman zaman birini ve ötekini ter­
cih eden Adnan Adıvar, her iki 
yolda da şerefli işler gördü'. Doğru 
sözlülüğü bâzan sertlik derecesi­
ne varan Doktor, sıcak ve sami­
mî bir kalb taşıdığı için sevgile­
rinde sadık, dostuluklarında ve­
fakârdı. Okuduğu yazılarda hata­
ya tahammül edemez, bunu mut­
laka bir fırsat bulup muharriri­
ne söylerdi. Fakat gençlerin şev-ı 
kini ve cesaretini kırmamak için 
onu teşhirden de daima çekinirdi. 
Tenkit yazıları daima fikir yazı­
larıydı.
Her hümaniste gibi mecenelere 
muhtaçtı. Bunu bulmadığı iddia 
edilemez. Başardığı işlerde onun 
da hissesini hatırlamak lâzım­
dır. Ondan sonraki nesiller, bu 
ilim titizliği örneğinden birçok
dersler almalıdır.--- --
Taha Toros Arşivi


Dr. Adnan Adıvar

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository