Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Son Halife Abdülmecit Efend

Örik, Nahid [Nahit] Sırrı

Istanbul Sehir University Repository

BİR ÇEHREDEN 
BİRKAÇ ÇİZGİ
★
SON OSMANLI PADİŞAHI HAK­
KINDA BÂZI GÖRÜŞLER VE 
TAHLİLLER
★
Yazan: Nahid Sırrı Örik
OsmanlI padişahlarının sonuncusu olan 
Altıncı Melımed’in ismini ilk önce tabii 
kendisi henüz Vahdettin Efendi iken, hem 
, J’u lsmj daha uzun yıllar taşıması mu­
kadder bulunduğu sırada, babam Sırrı Be- 
yin ağzından birkaç kere duyduydum. On, 
on bir yaşında bir çocuktum ve mabeyin 
mütercimlerinden bulunan babam, zamanı- 
na; Söre uyanık bir kadın olan annesiyle 
günlük olayları konuşur ve bu arada Yıldız 
sarayında olup bitenlere fazlaca yer ayı­
rırken, birkaç kere: “Vahdettin Efendi bu­
gün gene geldi. Huzurda da epeyce kalmış. 
Hanedandan gene kimleri jurnal etti! diye 
söylenenler oldu” tarzında sözler söyle­
mişti. İçinde yaşadığım muhit sayesinde 
bu sözlerin mânalarını anlamıya artık 
başlamış bulunuyordum, on iki yaşında 
olduğum sırada Hürriyet ilân edildiği za- 
rnan. ise, müstakbel Altıncı Mehmed’in, 
büyük biraderi (Abdülhamit) tarafından 
saltanat hanedanı âzasının ahvalini teces­
süse memur ve pek âli mertebeli bir hafi­
ye olduğu kanaatine varmış bulunuyordum.
Seneler bu ilk hükmümü tabii tâdil et­
ti ve artık Sultan Hamid’in sayıları art­
mış Osmanoğullarını mürakabe edebil­
mek için Vahdettin Efendinin yardımından 
istifade etmiş olduğunu düşünüyor, efen­
dinin bâzı münasebetsizlikleri lıaber ver­
miş olmasını bir suç ve günah saymıyo­
rum. Netekim, 10 Temmuz înkılâbiyle şeh­
zade ve sultanların serbest hayata kavuş­
maları hiç de parlak neticeler vermiyecek 
ve nihayet kendilerini sıkı sıkı muraka­
beye memur bir hanedan meclisi teşkil e- 
dilmesi zaruret kesbedecekti.
Hürriyetin ilânı sırasında tahtın Reşat, 
Yusuf İzzettin ve Süleyman Efendilerden 
sonra, yani dördüncü namzedi bulunan 
Mehmet Vahdettin Efendi, Hürriyetten on 
ay sonra Reşat Efendi Beşinci Mehmet’- 
liğe inkılâbedince üçüncülüğe yükseliyor,
M ehm et V ah d ettin
birkaç ay sonra büyük biraderi Süleyman 
Efendinin ölümiyle ikinciliğe erişiyor, az 
sonra da “Veliahdı sânii saltanat” ilâıı 
edilmesi talebiyle büyük biraderi olan pa­
dişahı sıkıştırmıya ve sıkmıya başlıyordu.
Vahdettin Efendiyi, Osmanlı devleti an­
anelerinde mevcudolmıyan ve zaten eski 
Kırım Hanlığı müstesna hiçbir yerde de 
mevcut bulunmamış olan böyle bir mev­
ki ve sıfat istemiye hangi sebep ve mülâ­
haza sevketmişti?. O sıralarda başmabe- 
yinci bulunan Lûtfi Simavi Beyin hâtıra­
larında da bahsi geçen bu teşebbüsün sa- 
iki olarak ileri sürülmüş sebep, yeni ve­
liaht Yusuf İzzettin Efendinin ihtiyar ve 
bilhassa düşkün olan Sultan Reşad’m ya­
kın bir tarihte vefatiyle tahta çıktığı tak­
dirde tek oğlu Nizamettin Efendi lehinde 
veraset nizamını değiştirmeyi tasarladığı­
na, yaşının pek ufak bulunmasına rağmen 
bu şehzadede hayrete lâyık bir zekâ gö­
rüldüğünden keyfiyete hükümet erkânını 
da İrza edeceğine Vahdettin’in ihtimal 
vermiş olmasıdır. Yusuf izzettin Efendi­
nin henüz genç olduğu sırada dünyaya gel­
diğini bildiğim, doğum ve ölüm tarihleri­
ne de bir yerde tesadüf edemediğim ilk 
çocuğu Sadettin Efendiyi kaybettikten yıl­
larca sonra dünyaya gelen bu ikinci oğ­
lunu sevdiğini, yirmi sene kadar önce ölen 
Nizamettin Efendinin de hakikaten kabi-
2387
liyetli bir genç olarak yetiştiğini mevsu- 
ken biliyorsam da, Yusuf İzzetin Efendi de 
tahta çıkınca veraset şeklini değiştirmek 
kararı, hiç değilse arzusu var mıydı, kes- 
tiremem. Buna mukabil, bu iki amcazade­
nin birbirlerini çekemedikleri muhakkak­
tı ve belki bu çekemeyişte Vahdettin’in 
tarafında bir de istihkar duygusu ve hak­
kının gasbedilmiş bulunmasının kini de 
mevcuttu.
Başka bir ifade ile, Vahdettin, Yusuf İz ­
zettin’de tahta namzetlik hakkı görmü­
yor ve onun kendi hakkını gasbettiği ka­
naatini besliyordu ki bunun sebebi de Os- 
manoğulları nizamında asırlardanberi şeh­
zadelerin evlât sahibi olmamaları katî bir 
usulken Yusuf izzettin Efendinin babası 
Abdülâziz henüz şehzade iken dünyaya ge­
lişi, babasının cülûsu üzerine mevcudiyeti 
ilân edilerek kendisine doğum sırasına gö­
re yer verilişi, yani Abdülmecid’in son 
şehzadeleri Süleyman ve Vahdettin Efen­
dilere takdim edilişi olabilirdi.
Gerçi şehzadelerin cülûstan önce evlât 
sahibi olmamaları usulüne bir kere de bir 
asır önce Birinci Abdülhamit riayetsizlik 
göstermiş ve Dürrüşehvar isminde bir kızı 
dünyaya gelmişti. Fakat bu padişah cülu­
sundan sonra kendisini pek sevmesine rağ­
men bu şehzadelik mahsulüne sultan pa­
yesini esirgemişti. Ve işte Abdülâziz bütün 
ananeleri çiğniyerek şehzadeliğinde dün­
yaya gelmiş ve beş yaşma kadar Eyüp 
semtinin bir küçük evinde gizli büyütül­
müş olan oğlunu şehzade olarak tanıyor 
ve bu tanıyış Mehmet Vahdettin Efendiyi 
tahtla arasında ölümü her gün için müm­
kün olan pelte haline gelmiş bulunan bir 
padişahın halefi olmaktan menediyor, ge­
rilere atıyordu. Acaba bunun infialini ağ­
zından kaçırdı ve ağzından kaçırdığı söz­
ler tellenip pullanarak Yusuf izzettin E- 
fendiye bildirildi de iki şehzade arasında 
bundan dolayı mı uçurum gittikçe derin­
leşti, kestirilemez.
Her ne ise, ben bu şehzadeyi işte ikin­
ci veliahtlık payesini ihraz etmek üzere 
teşebbüslere ilk başladığı sırada, yaııi 
ikinci Abdülhamid’in hal’inden ve Süley­
man Efendinin ölümünden pek az sonra 
gördüm, ve bu ilk görüşte şahidi olduğum 
bir hareketi, iyi veya kötü öteki Osmano- 
ğullarından pek farklı bir şahsiyeti bulun­
duğu kanaatine o zamandan sevkediverdi.
Pangaltıdaki Harbiye mektebini bitirmiş 
olan subayların diplomalarının tevzii me­
rasimine yeni padişah Beşinci Sultan 
Mehmet taht sırası yakın şehzadelerle üç 
oğlunu alarak gelmişti ve oraya yakın 
oturduğumuzdan ben de mektebin önüne 
toplanmış kalabalığa katılarak padişahla 
şehzadelerin çıkışlarını seyre rağbet et­
miştim.
Dört atlı saltanat arabasiyle ilk görü­
nen Beşinci Mehmed’i halk alkışla karşı­
layınca, yüzünün hatları iri, iki taraftan 
aşağıya sarkık ve teni süt beyazlığındaki 
çehresinde tebessüm olarak kabul edilme­
si gereken bir gerilme ile ihtiyar padi­
şah sağa sola bakınmış ve halk arasında 
nüzüllü olduğu yayılmış bulunan kolunu 
ağır ağır iki yana kaldırmıştı.
ikinci arabada veliaht Yusuf izzettin E- 
fendi oturuyordu ve alkışlara çok daha ra ­
hat jestlerle, 'çirkince fakat sevimli çeh­
resinde pek memnun bir ifade ile öyle 
mebzul mukabelelerde bulundu ki, bu al­
kışlar bir misli artıverdi.
Halk, kendisini takibedecek şehzadeleri 
de aynı hararetle selâmlamıya azmetmiş 
bir halde üçüncü gelen arabayı da şakır- 
tılariyle karşıladı. Fakat bu üçüncü ara­
banın körüğü inikti ve içindeki şehzade, 
yani son OsmanlI padişahı olması mukad­
der bulunan Mehmet Vahdettin Efendi, yü­
zünde sıkılmış bir ifade ile ve selâmlardan 
kaçmak istiyen bir hoşnutsuzluğu gizliye- 
meden içeri çekildi. Hayret edildi ve bu 
hayrete infial karıştı: Alkışı hep birden
kestik öyle ki, kendisini takibeden iki a- 
rabadaki alkışa meraklı iki şehzadenin, 
Salâhattin Efendiyle yanma pek genç oğ­
lunu da almış bulunan Abdülmecit Efen­
dinin alkışlanmadan tebessümler dağıtma­
ları ve Salâhattin Efendinin arabasından 
iniverip kendisinin küçüğü olan Abdülme­
cit Efendinin arabasına geçmesi, Abdül­
mecit Efendinin oğlunu, Ömer Faruk Efen­
diyi okşaması icabedecekti.
Hürriyet ve Itilâfcılığmdan, Mahmut 
Şevket Paşanın katlinde parmağı bulun­
masından dolayı veraset hakkından mah­
rum edilmesinin ittihat ve Terakkice mu­
karrer bulunduğu hakkında arada bir şa­
yialar dolaşan Vahdettin Efendiyi bir ke­
re de Sultan Abdülhamid’in tabutu muhte­
şem bir alayla Topkapı sarayından alına­
rak dedesi ikinci Mahmud’un türbesine gö­
mülmek üzere Divanyolundan geçirüirken 
görecektim. Vahdettin Efendi artık iki 
yıldan, Yusuf izzettin Efendinin intihann- 
danberi veliahttı ve merasimde şehzadeler­
le damatların ve devlet ricalinin, herkesin 
önünde, sırtında askerî üniforma, vücudü 
öne eğik, yürüyordu. Orta boylu, kır bı­
yıklı, gözlüklüydü ve sırtı hayli kambur­
laşmış bulunuyordu. Düşünceliydi. Sultan 
Hamid’in iki yaş küçüğü olmakla beraber 
vücutça ondan çok düşkün olan Sultan 
Reşat da yakında öleceği için son birade­
rini de son ikametgâhına teşyi edeceğini, 
fakat artık “bir padişahı nevcah’’ suretin­
de teşci edeceğini mi düşünüyordu? Fakat 
herhalde bu düşünce kendisini mesut etmi­
yor olsa gerekti ki, derin bir nefs müra- 
kabesi içinde âdeta nıuztarip, kendisine
2388
ğım öteki misafirleri belki ittihat ve Te­
rakkiye mensup sayarak veyahut kendi­
lerine emniyet etmediği gibi ehemmiyet 
de vermıyerek, Vahdettin Efendi zahme- 
te girmemiş veya ihtiyat ederek tekrar 
layık ve suitefsir edilmiye müs- 
teıt bir şeyler söylemeden onları başından 
savmıştı.
Babamın onun hakkındaki bu hâtırasını 
Harbiye mektebinin merasim kapısı ö- 
nunde ve kırk yılı artık aşan bir zaman 
önce kendisini görüşüme ait intiba ile bir- 
leştirerek şimdi şu hükme varıyorum: 
Vahdettin Efendi muhakkak ki öteki şeh- 
zadelerin çoğuna faik olan vakur ve cid­
di bir adamdı. Fakat birtakım fikri sa­
bitleri vardı ki bunlardan biri de bir hü­
kümdarın halkla temaslarında sevgi te- 
zahürleri celbine rağbetin kendisini kü­
çük düşüreceğine emniyetiydi. Bu emni­
yetle hareket ederek halkın muhabbetini 
kazanmak için halkın efaline göre hüküm 
vermesini istedi, ne çare ki bu hüküm de 
tamamiyle menfi çıktı.
Zira, esasen şartların nihayetsiz dere­
cede çetin olmalarından sarfınazar, sara­
yından dışarı adım atmak istemiyen ve 
ittihatçı olsalar gerek!” diye kimselere 
emniyet edemiyen bu padişah, vehimleri 
ve altmışına yaklaşmış bulunmasına rağ­
men görgüsüzlüğü ve bilgisizliği yüzün­
den, eniştesi Damat Ferit Paşadan medet 
umacak, bir sefaret kâtipliğinden bir sul­
tan sarayına geçmiş ve otuz yıl kapalı 
kaldığı bu sultan sarayında uyuyup uya­
narak okunmamış Frenkçe kitapların cilt­
lerine bakmış bir insanı bir devlet adamı 
olarak kabul edecek, OsmanlI tarihinin en 
buhranlı devresinde Babıâliye yollıyacak 
ve bu hatâ tarihin en büyük gafletlerinden 
birini teşkil edecekti.
Son Osmanlı padişahı hakkındaki esas 
hükmü tarilı verecektir ve bu hükmün
malzemesi henüz tamamlanmış değildir. 
Biz, cılız iki üç hâtıra ile bu hükmü şim­
diden vermiye kalkışmadan sade şunu 
söylıyelım ki, kader Altıncı Mehmed’e Os­
manlI padişahlarının en büyüklerinden biri 
olmak imkânını da sunmuştu ve o en ta­
lihsizi olmak felâketine bir hayli de kendi 
gaflet ve rehaveti yüzünden uğradı.
Bu nokta üzerinde fazla durmaksızın, 
pek elim bir günde bir muasır hükümda­
rın, yani Birinci Cihan Harbi başlangı­
cında Sırp kıralı Birinci Piyer’in nasıl 
hareket ettiğini hatırlıyalım:
Bilindiği gibi, ilk büyük harbe Avustur­
ya - Macaristan devletinin küçük Sırbis­
tan* verdiği ültimatomla başlanmış ve 
hemen Belgrad’ı ele geçiren düşman ordu­
ları küçük Sırbistan! istilâya başlamıştı. 
Yaşı yetmişi aşkın ve aynı zamanda alil 
olan Piyer, hayli zamandır devletin idare­
sini oğluna terketmişti ve bir kaplıca şeh­
rine çekilmiş bulunuyordu. Ordusunun 
mutlak bir ümitsizlik ve perişanlığa düştü­
ğünü öğrenince, inzivagâhmdan kalkıp mü­
temadi bir ricat halindeki orduya iltihak 
ediyor ve sadece: “Askerlerimin arasında 
ben de ölmiye geldim” diyordu. Hasta ve 
ihtiyar kiralın bu sözü ordusunu elek­
triklendirerek Sırp ordusu velev ki bir 
müddet için Belgrad’ı istirdada muvaffak 
olacak ve kendisinin birkaç misli kuvvet 
karşısında gene mağlûbolup en çetin şart­
lar içinde Adriyatik’e kadar ricat eder­
ken de, kıral alil ve ihtiyar olmasına rağ­
men ordusundan ayrılmıyacak, Arnavut­
luktan geçilip Adriyatik’e varılmak üzere 
ricatin bütün sefaletlerini askerleriyle pay­
laşacaktı... //
Fakat maalesef Altıncı Sultan Mehmet 
çeşitli vehim ve kararsızlık içinde kalark 
ordusiyle ölmek tehlikesini göze almıya- 
cak, bu muhteşem fırsatı kaçıracak, bu 
muazzam mükellefiyeti reddedecekti!
★ ★ ★
Taha Toros Arşivi


Bir çehreden birkaç çizgi:Son Osmanlı padişahı hakkında bazı görüşler ve tahliller

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository