Taha Toros Arşivi, Dosya No: 33-Naciye Tevfik ve Kızı Meliha Zafirİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Bayazoğlu, Ümit

Istanbul Sehir University Repository

M KÜLTÜR - SANAT______________________________
RESİM/NACİYE TEVFİK
Yüz yıldır 
gizlenen ressam
Türkiye'nin ilk kadın 
ressamlarından Emine 
Naciye Tevfik'i 
ansiklopedilerde boş 
yere aramayın, 
bulamazsınız. Geçen 
yüz yılın son 
çeyreğinde resme 
başlayan, İtalyan 
ressam Valeri'nin 
öğrencisi sanatçıdan 
günümüze 27 tablo 
kaldı ve bugüne kadar 
bunların hiçbiri 
günışığına çıkmadı
memnu” diye figürden kaçınıp man­
zara resimleri yaparlarken, ilk kadın 
ressamlarımız Müfide Kadri, Emine 
Fuad, Melek Celal, Mihri, Celile, 
Vildan hanımlar yalılarda konaklar­
da saklı saklı "insan" resimleri çizi­
yorlardı. "Selamlıkta" Osman Ham- 
di resmi ressamların peyzajlarına 
karşılık figürü akademileştirmeye 
çalışırken, kadınlar bu devrimi "ha­
remde" çoktan gerçekleştirmişti bile.
Ülkemizde plastik sanatların Ama-
/~
)
• • ncü kadın ressamlardan
O Emine Naciye Tevfik (1878-1960), hiç araştırıl­
mamış, Larousse ve Britannica'larda 
adına rastlanmayan, yok sayılan sa­
natçılarımızdan biri. Eğer onu İstan­
bul Valideçeşme'deki bir apartman 
dairesinde, hoş bir rastlantı sonucu 
bulmasaydık, hâlâ kayıp bir sanatçı 
olarak kalmaya devam edecekti.
Naciye Tevfik eşinin görevi mec­
buriyetiyle peşinden gittiği Ku­
düs’te, Selanik'te, Bursa’da, Kon­
ya'da ve Ankara'da yün örer gergef 
işler gibi resimle ilgileniyordu. Eşi 
anılan illerde valilikler yapan Tevfik 
Hamdi (1876-1956) beydi. 89 yıl sü­
ren ömründe Sayıştay, Danıştay baş­
kanlığı yapan. Yüksek Mühendis 
Mektebinde (sonradan İTÜ) ve Hu­
kuk Fakültesinde "Ord. Prof' unva­
nıyla hocalık eden. Milli Mücadele 
sürerken Damad Ferid Paşa kabine­
lerinde Bayındırlık ve Maliye baka­
nı olarak görev alan Tevfik Hamdi
■ 88 NOKTA 23 HAZİRAN 1991
bey, eşinin resim hevesini her za­
man arkalamış aydın bir OsmanlIy­
dı. Kendi kendine Fransızca öğrenen 
eşine, o sıralar İstanbul'da Mektebi 
Sanayii Şahane'de öğretmenlik ya­
pan İtalyan ressam Salvator Vale- 
ri'den özel resim dersleri aldırıyor­
du. Hatta Valeri ona portakal natür- 
mordlu paletini hediye etmişti.
O dönem Asker Ressamlar "suret
zonları hakkında yapılmış tek araş­
tırma olan Taha Toros'un "İlk Kadın 
Ressamlarımız" kitabından başka 
hiçbir kaynakta Naciye Tevfik adına 
rastlanmıyor. Nüzhet İslimyeli'nin 
ve Pertev Boyarın plastik sanatçılar 
ansiklopedi ' ide de adı yok.
tik ve - ynak Taha Toros'un 
kitabında i: bir fotoğrafı ve kısa
biyografisiyle tanıtılan Naciye Tev-
>
lacive Tevfik genellikle portre çalışmış bir ressam. Ancak eserleri arasında bir de nü denemesi var. 0 sıra Asker Ressamlar iktidardaydı 
re onların figürden kaçınan resimleri. Naciye Tevfik ise resme doğrudan figürle başlamıştı. Meliha Zafır (altta) de annesi gibi ressamdı.
fik'in ürünlerine -belki ulaşılamadı­
ğından- hiç yer verilmemiş. Sonra 
aynı kaynakta ressamın Fransızca şi­
irler yazdığı. Batı müziği paralelinde 
eserler hazırladığı ve çiçek resimleri 
yaptığı belirtiliyor.
Ancak aile tarihi hakkında araş­
tırmalar yapan, atalarından Şirvanlı 
Ahmed Hamdi'nin "Hindistan, Svat 
ve Afganistan Seyahatnamesini ki­
taplaştıran ve şu sıralar büyükbabası 
T'vvfik Hamdi beyin hatıratını yayı- 
1 x hazırlamakla meşgul varislerin­
den Fatma Rezzan hanım, büyükan­
nesinin hiçbir zaman müzikle ve 
Fransızca şiirler uğraşmadığını, çi­
çek resmi de hiç yapmadığını, şiir ve 
müzikle ilgilenenin annesi Meliha 
Zafır olduğunu "tashih" ediyor.
Bugüne kadar gizli kalmış, hak­
kında ciddi tek satır yazılmamış res­
sam Naciye Tevfik, kendi gibi öncü­
lerden Müfide Kadri, Melek Celal, 
Vildan Gizer kadar sanatında ergin­
leşmiş, üretken bir sanatçıydı. Özel 
hocası Valeri gibi "net, keskin ve ►
Fransızca rüya 
gören kadın
N aciye Tevfik’in üç kızı olmuş­tu. Bunlardan Melihe Zafir 
(1869-1979) de annesi gibi ressam­
dı. "Isa’nın Nişanlısı" olduklarına 
inanan rahibelerin öğretmenlik yap­
tığı Moda Sörler okulunda dört yıl 
okuduktan sonra İtalyan Riviera- 
sı’nda Bordighera (İsa’nın Yükseli­
şi) Assumption okuluna öğrenci ol­
du.
Piyano çalıyordu, klasik tarzda 
besteleri vardı. Rüyalarını Fransızca 
gördüğünü itiraf eden Zafır, bundan
başka İngilizce, Almanca ve 
İtalyanca biliyordu. O da annesi gi­
bi portreciydi. 15’i aşkın çalışması 
bulunan Zafir’in eserleri arasında 
devrin ünlü sinema yıldızlarından 
Greta Garbo, Brigitte Helm ve Tür­
kiye'ye de gelen Marie Bell portre­
leri vardı.
Hıristiyan kültüründen, özellikle 
de Fransız kültüründen derinlemesi­
ne etkilenen Meliha Zafır gizli gizli 
şairdi de. Fransızca yazdığı şiirleri­
ni 1952 yılında Paris'te Edition de la 
Revue Moderne adlı yayınevinde 
bastırmıştı. "Sanguines et Fusains" 
adlı tek şiir kitabında Zeyneb Aksel 
takma adını kullanmıştı. Adına şiir­
ler adadığı Baudelair'e aşırı bir
düşkünlüğü vardı. Verlain de çok 
sevdiği şairlerdendi. Onların şiirle­
rini ezbere biliyordu ama buna kar­
şılık Türk şiirini ve şairlerini hiç 
bilmiyor ve takip etmiyordu.
NOKTA 23 HAZİRAN 1991 89 ■
■ KÜLTÜR-SANAT
o . /
J  i /
Naciye Tevfik gerçi hayatı boyunca “ressam" kimliğine hiç bürünmedi ama 
resimdeki gelişmeleri de hiçbir zaman boşlamadı. Önceleri net ve keskin 
hatlı portreler yaparken, son dönem empresyonist esinlerle (üstte) fırçasını 
daha serbest bırakmıştı. Eşi Kudüs valisiyken tanıştığı bir Arap kabile şeyhi 
(sağda) onu çok etkilemişti. Çünkü bu adam eşi Tevfik Hamdi beyi yüzde yüz 
bir ölümden kurtarmıştı. Naciye Tevfik hanım da Kabile şeyhine şükran 
borcunu onun muhteşem bir portresini yaparak karşılık verdi
ayrıntıcı bir görüşle modelin psi­
kolojisine kadar inen analizci" bir 
portre ressamıydı. Büyük tuval üze-
Habeş Köle Nadide Bacı portresi Emine Naciye Tevfik'in en çarpıcı eserlerinden. Tablodaki 
erkeğe benzeyen hanım, vaktiyle Habeşistan'dan kaçırılıp getirilmiş bir köleymiş. Sonradan 
Naciye Tevfik'in himayesine giren bu kadın 70‘li yıllara kadar hayattaydı
■ 90 NOKTA 23 HAZİRAN 1991
rine yağlı boya çalışan sanatçıdan 
günümüze biri kayıp toplam 27 tab­
lo kaldı. Kayıp yağlı boya tablo, 
Sultan Aziz’in torunu Nizamettin 
Efendinin portresi ve Mihrişah Sul- 
tan'ın terekesinde olduğu tahmin 
ediliyor.
"Deli" diye ömrü boyunca Çıra- 
ğan Sarayında rehin tutulan V.Mu- 
rad'ın kızı Fehime Sultan, Habeş 
Köle Nadide Bacı. Kudüslü kabile 
reisi, Franz Liszt, Goethe, Darwin, 
Herbert Spencer portreleri onun en 
başarılı olduğu resimleri.
Canlı mankenlerle ve bazen de 
fotoğraflardan yararlanarak çal ı 
ve hayatı boyunca hiç sergi açmayan 
Naciye Tevfik'in Sahilde Çıplaklar 
adlı bir de nü denemesi var. Alman 
İmparatoru Il.Wilhelm'i, Kudüs'te 
Ömer Camiini mahiyetiyle gezerken 
gösteren belgesel resmi, ailesi tara­
fından Deniz Müzesine armağan 
edilmişti. Ancak bu resim teşhir 
edilmeyip müzenin deposuna kaldı­
rıldı.
Sanat tarihçilerine ve ansiklope- 
distlere ipuçlarını verdiğimiz Naciye 
Tevfik, yazık ki günümüzün ışık hı­
zıyla yolalan görsel iletişim fırsatına 
yetişemedi. Ancak emeği yok varsa­
yılan, zaten hafızasız olan toplumun 
ilgisizliğiyle unutulup giden "res­
sam", her şeye rağmen sabırla keşfe­
dileceği günü bekliyor.
Ümit BAYAZOĞLU
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Resim / Naciye Tevfik:Yüz yıldır gizlenen ressam

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository