Taha Toros Arşivi, Dosya No: 109-Hasan Ali-Can Yücel.



Not: Gazetenin "Olaylar ve Görüşler" köşesinde yayımlanmıştır

Velidedeoğlu, Hıfzı Veldet

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET/2 '14*
Hasan Âli’den Anılar
HIFZI VELDET VELİDEDEOĞLU
Tam yirmi üç yıl önce bugün, 
26 şubat 1961’de yitirdik Haşan 
Âli Yücel’i. Onunla 27 Mayıs 
1960 Devrimi’nden sonra kurul­
muş olan Temsilciler Meclisi’nde 
bol bol söyleşme fırsatı bulaca­
ğımı düşünerek sevinirken, İs­
tanbul’dan ölüm haberi gelince 
çok üzülmüştüm. Benden yedi 
yaş büyüktü. Çocukken yedi 
yaşlık bir fark kocaman görünür 
gözlerimize; ama elliyi, hatta 
kırkı aşınca, aralarında yedi yıl­
lık bir zaman parçası olan kişi­
ler akran sayılır. Ben de ona olan 
büyük saygımı her zaman koru­
makla birlikte, kendisini akran 
gibi görürdüm.
Yücel’e karşı beslediğim sev­
gi ve saygının nedeni, sadece ki­
şisel dostluk bağlantısı değil, 
onun ocak 1939’dan ağustos 
1946’ya değin yaklaşık yedi bu­
çuk yıllık Milli Eğitim Bakanlı­
ğı döneminde Atatürk Devrimi 
doğrultusunda, T ürkiye’yi 
“Çağdaş uygarlık düzeyine ulaş­
tırmak için” harcadığı çaba ve 
bu uğurda katlandığı acılardır. 
Siyasal hasımlarının bütün sal­
dırılarına, iftiralarına göğüs ger­
miş, yüreğinde dost sandığı ki­
şilerin açtığı yaralara karşın on­
ları hoseörüyle karşılamış, mil­
li eğitimi çağdaşlaştırma yolun­
da önüne çıkarılan birçok enge­
li sabırla aşmasını bilmiş, gerçek 
bir devlet adamıydı, Haşan Âli 
Yücel. Onun birinci ve ikinci Re­
fik Saydam kabineleri ile birin­
ci ve ikinci Şükrü Saraçoğlu ka­
binelerinde aralıksız süren Milli 
Eğitim Bakanlığı döneminde 
Türk milli eğitimialtm çağını ya­
şamıştır. Bu dönemde Doğu ve
Bati klasiklerinden pek çök de 
ğerli yapıtı, yetkili kişiler eliyle 
Türkçeye çevirterek “ bakanlık 
yayınları” arasına katmış olma­
sı, Türk kültürünün zenginleşti­
rilmesi yolunda gerçekleştirdiği 
en büyük ve aydınlık olgudur. 
Aydınlık diyorum, çünkü bütün 
kitaplıklarda, halkevlerinde ve 
çok ucuz satıldığı için özel kitap­
lıklarda, evlerdeki küçük raflar­
da, ve okuma alışkanlığı kaza­
nan binlerce gencin cebinde ye­
rini bulan bu kitaplar, Türk in­
sanının kafasını aydınlatan, on­
lara düşünmeyi öğreten ve akıl­
cı düşünceyi besleyen yapıtlardı. 
AtatürkDevrimi’ningetirdiği la­
iklik ilkesini alttan alta kemire­
rek bir gün temelli yıkıp Ata­
türk’ün yıktığı ümmetçiliği yeni­
den diriltmek amacıyla gizlice 
basılıp dağıtılan Nur Risaleleri 
gibi insan kafasını örümcekleyip 
felce uğratan yayınlara karşı 
koymak, ancak gençlerimizin 
eline böyle aydınlık yapıtlar ver­
mekle olabilirdi. Ne yazık ki, 
Haşan Âli Yücel’in ölümünden 
sonra bu aydınlık yayınların hı­
zı kesildi ve sonunda kurudu. 
Çünkü Türk milli eğitimi sözde 
Avrupa’da öğrenim görmüş, 
ama kafalarını çöl kısırlığından 
kurtaramamış tutucu kişilerin 
eline geçti ve bir daha da bu ker­
tede çok ve değerli yapıtlar ya­
yınlanmadı.
1940 yılında basımı tamamla­
nan 1026 sayfalık TANZİMAT 
adlı kitabın bir benzeri de henüz 
yayımlanmadı. Çoğunluğu İs­
tanbul Üniversitesi’nden olmak 
üzere 34 bilim adamının katkı­
sıyla ortaya çıkarılan bu yapıt.
tarihimizde 3 kasım 1839’da ger­
çekleşmiş olan Tanzimat olgusu­
nun 100. yıldönümünden yarar­
lanarak genç Milli Eğitim Baka­
nı Haşan Âli Yücel’in girişimiy­
le gerçekleşmiştir. Haşan Âli Yü­
cel yazdığı önsözde bu yapıtı 
şöyle değerlendiriyor;
“Ricalarımı bilgi ve emekle­
riyle cevaplamak lütfunda bulu­
nan arkadaşlarımın verinfı olan 
ve binden fazla sayfayı bulan bu 
eser, kendi gerçeklerimiz üstün­
de zihin yormak prensibinin de­
ğerli bir vesikası olarak Türk te­
fekkür tarihine intikal edecektir. 
(...) Türk irfanına, örneğini da­
ha önceki devirlerde bulamadı­
ğımız bir kıymeti kazandırmış 
olan arkadaşlarımı tebrik ederim 
ve onlara yürekten gelen şükran­
larımı sunarım. ”
Oysa bütün onurunu otuz 
dört bilim adamına mal ettiği bu 
değerli kitap, Haşan Âli Yücel 
gibi, yüce bir kültür erinin Milli 
Eğitim Bakanlığı görevindeki 
inanmışlığı sayesinde yazılmıştır, 
Eğer ondaki bu inanış ve enerji 
olmasaydı, 34 kişi kendiliğinden 
bir araya gelip böyle bir kitap 
oluşturarak bilim ve kültür tari­
himize armağan edemezdi.
* * *
Kırsal kesimdeki yüzlerce yıl­
lık karanlığı her yönüyle aydın­
lığa, yoksulluktan varsıllığa ulaş­
tıracak olan ve temel planı unu­
tulmaz insan İsmail Hakkı Ton- 
gııç tarafından hazırlanan Köy 
Enstitüleri de Haşan Ali Yücel’- 
in Milli Eğitim Bakanlığı zama­
nında açılmıştır.
Ne yazık ki kırsal kesimdeki 
Türk halkının aydınlatılıp bilinç­
OLAYLAR VE GÖRÜŞLER
lendirilmesini amaçlayan bu ha­
yırlı girişim Haşan Âli Yücel’e 
komünist damgasının vurulma­
sına neden olmuş ve bu iftira 
ona çok acı vermiştir. Çünkü o 
komünist değil, inanmış bir Ata­
türk milliyetçisiydi. Özgürlükçü 
bir ruh taşıyordu. Birçok yapıtı 
arasında sadece iki ciltlik “ Hür­
riyet Gene Hürriyet’’ adını taşı­
yan kitabını okumak onun tek 
yönlü ve totaliter görüşten ne 
denli uzak ve suçlamanın ne ka­
dar çirkin olduğunu kanıtlama­
ya yeter.
Haşan Âli Yücel’in siyasal ha- 
sımları onun başına bir de Mil­
let Partisi’nden avukat Kenan 
Öner’i musallat etmişlerdi. İs­
tanbul’un tanınmış avukatların­
dan olan ve siyasal ün kazanma 
ardında koşan bu kişi Haşan 
Âli’ye hakaret etmiş, Haşan Âli 
de ona karşı dava açmıştı. Oner- 
Yücel davası diye adalet tarihi­
mize geçen bu davada, tutucu 
politikacıların ve Türk basınının 
büyük çoğunluğu Kenan Öneri­
den yana olmuş ve sanki bu Ata­
türkçü eğitim ve kültür adamını 
Öner ile birlik olup ezmek yarı­
şına çıkmıştır. Ne acıdır ki, da­
vaya bakan mahkeme, adaletten 
beklenen yürekliliği pek göstere­
medi ve bu olay da Haşan Âli 
için başka bir yürek acısı oldu. 
Ama şunu belirteyim ki, günü­
müzde Kenan Öner’i tanıyan 
çok az kişi bulunduğu halde, 
Haşan Âli Yücel’i bütün gerçek 
Atatürkçüler, sağcısı ve solcusu 
ile bütün okumuş kişiler tanı­
maktadır. Onun adı yalnız milli 
eğitim tarihimizde değil, Atatürk 
devrimcisi bütün gönüllerde, bü­
tün yüceliğiyle yaşıyor ve yaşa­
yacaktır.
Yücel’in engin bir hoşgörüsü 
vardı. Yeni Türkçe hukuk terim­
lerini saptamak için Ankara'da 
kurulan komisyonda İstanbul 
Hukuk Fakültesi’ni temsil etmek 
üzere, o zamanki dekan rahmetli 
Sıddık Sami Onar tarafından gö­
revlendirilerek Ankara’ya git­
miştim. Komisyonda Ankara 
Hukuk Fakültesi’nden bir arka­
daş ile Yargıtay ve Danıştay baş- 
kanları. Adalet Bakanlığından 
bir temsilci, Türk Dil Kurumu’- 
ndan da altı üye bulunuyordu. 
Fransızca hukuk sözlüğünü alıp, 
buna göre ön hazırlık yaparak 
listeler hazırlamışlar. Üyelere da­
ğıttılar. Aksi gibi en başta, Fran­
sız abece’sine göre acceptation 
ve karşılığında “tablama” teri­
mi vardı. Komisyona başkanlık 
eden rahmetli Yücel, “ Bir itiraz 
yoksa altındakine geçelim” de­
diğinde kimse ses çıkarmayınca, 
ben söz istedim ve; “ Efendim, 
kabul kelimesini köylüsünden 
kentlisine kadar herkes bilir. Kö­
yün veya kasabanın hayvan pa­
zarında uyuşma olunca ‘Aldım 
kabul ettim'; bir iş söz konusu 
olduğunda ‘Bu işi kabullendim’ 
denir, ‘Tablamayı kim anlaya­
cak?” diye sordum. Yücel sert 
bir tonla “ Hıfzı Veldet Bey, bu­
raya her Arapça terimin Türkçe- 
sini koymak zihniyetiyle otur­
mazsak hiçbir iş göremeyiz” de­
di.
Bunun üzerine ben sessizce 
kağıtlarımı toplayıp, ayağa kalk­
tım ve “ Müsadenizle efendim, 
İstanbul Üniversitesi’nde dersle­
rim beni bekliyor. Mademki her 
terimin karşılığı konulmuş, biz- 
ler buraya niçin çağrıldık?” di­
yerek toplantı odasının kapısına 
yöneldim. Haşan Âli gülerek 
“ Yahu sen ne celalli adammış­
sın, burada tespit edilenler mü­
nakaşa edilebilir. Gel otur yeri­
ne” dedi. Oysa o tarihte henüz 
üniversite özerkliği yoktu; üni­
versiteler Milli Eğitim Bakanlı­
ğ ına  bağlıydı ve bakan isterse 
beni görevden çıkarabilir ya da 
bir liseye öğretmen olarak ataya­
bilirdi. Yapmadı. Tartışmaları 
tatlı bir hava içinde sürdürdük. 
***
Haşan Âli bir gönül adamıy­
dı, ozandı, besteciydi.
Sen bezmimize geldiğin akşam 
neler olmaz
Aşkın beni sermesi ediyorken 
keder olmaz
Ölsem de senin uğruna canım 
heder olmaz
Sen saçlarımı öptüğün akşam 
neler olmaz 
şarkısı hem güftesi hem bestesi 
ile onundur.
“ Bir Hâdise Var, Can ile Ca­
nan Arasında” şarkısını da onun 
sanırdım. Benim gibi birçok ki­
şi de öyle sanırmış. Çünkü oğ­
lunun adı Can, kızının adı da 
Canan idi. Bunun başkasına ait 
olduğunu edebiyatçı genç dos­
tum Sami Karaören’den öğren­
dim. Çocuklar küçükken yara­
mazlıklarıyla annelerini bunalt­
tıkları sırada Haşan Âli eve ge­
liverirse, eşinin “ Al çocuklarını 
ne yaparsan yap” diye söylen­
mesi üzerine. Haşan Âli o güzel 
davudi sesiyle “ Bir Hadise Var, 
Can ile Canan Arasında” şarkı­
sını söyleyerek havayı yumuşa­
tır, eşiyle şakalaşır, çocuklara ki­
mi zaman o gür kaşlarını çatar, 
kimi zaman da göz kırpar ve 
böylece ev barışını yeniden sağ­
larmış. Gerçekten bir gönül ada­
mıydı Yücel.
Başta söylediğimi yineleyerek 
bitireceğim yazımı Haşan Âli 
Yücel’in hakanlık yılları Türki­
ye Cumhuriyeti’nde çağdaş milli 
eğitimin hir daha erişemediğimiz 
altın yılları olmuştur.
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 4 3 8 4 0 1 0 *
1


Hasan Ali'den anılar

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/134876/3/001584384010.pdf

Hasan Ali'den anılar

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository