Taha Toros Arşivi, Dosya No: 140-Murat Belge, Burhan Belgeİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Belge, Murat

Istanbul Sehir University Repository

íAYIN KONUSU Yaşadığımız bunalımlı dönemde Türk aydınına düşen görev
Yazan: MURAT BELGE
GELECEĞİN «KOLEKTİF 
AYDIN»INI ÜRETMEK
r , £ A i I
Türkiye tarihinin her döneminde ay­
dın “göreve” çağırılır. Osmanlı devleti­
nin son yıllarında başlıca görev “hürri­
yet mücadelesi” vermekti; Cumhuriye­
tin tek-partili döneminde “devrim ilke­
lerini halka anlatmak” oldu görev; çok- 
partili dönemde önemli sayıda aydın 
“halka gerçekleri anlatmayı” kendine 
görev bildi. Bugün de, çeşitli “gö- 
rev”leri var aydının. Türkiye tarihinde 
“aydın” kavramı çıktı çıkalı, aydının 
“görevi” de var. Başka ülkelerinkine, ö- 
zellikle Batı’ya pek fazla benzemiyor bu 
durum.
Kavram “münevver” adıyla, on doku­
zuncu yüzyılda girdi Türkiye’nin toplum- 
sal-politik diline. Bugünün “aydın” 
kelimesi de “münevver”in Türkçeleşmi- 
şi. Bu etimolojik köküyle batı tarihinin 
“Aydınlanma” çağına, o çağın idealleri­
ne uygun, ama batı dillerinin "entelektü­
el” deyiminden farklı bir anlam taşıyor. 
“Entelektüel”, “akıl” kökünden türeme, 
kafasıyla iş yapan bir adam anlamında. 
Bizdeki “aydın”da, bu “entelektüel” de 
olmayan bir “görev”, belli bir “misyon” 
anlayışı, daha etimoloji düzeyinde bile 
kendini belli ediyor. Nitekim tarihimi­
zin “aydın”ı, birçok özelliğiyle, bir 
“misyoner”e benzetilebilir. Özellikle 
Cumhuriyetin ilk yıllarındaki edebiyatın­
da, Incil’deki “karanlıkta parlayan” ve 
“karanlığın anlamadığı", “ışık” gibidir 
aydınımız; yani kendini böyle görmüş­
tür, kendi “martirliğine” acıtmıştır.
“Karanlık” bir sonuçtur, ışığın olma­
ması ya da engellenmesinin sonucu. 
Tarihimize geleneksel “aydın” açısın­
dan bakanlar, kitleyi, “halk”ı karanlıkta 
görürler. Bu karanlığın sorumlusu, 
kendilerinin temsil ettiği “ışık”la kitlele­
rin arasına girenlerdir, kitlelerin “aydın- 
lanma”sını engelleyenlerdir. Yani, “yo­
bazlardır, “gerici güçler”dir vb. Son 
yüzyıllık tarih ideolojimizin temel nos­
yonları bunlar hep. Kendi “aydın”lığını 
kitleye ulaştırmak isteyip, aradaki 
engelleri bir türlü aşamayan, “ileri”nin 
temsilcisi güçler. Bu tasarımda temel 
bir yanılgı olsa gerek: Tarih sınıfların 
mücadelesidir, aydınlıkla karanlığın 
değil.
Son on yılda yeni kavramlarımız var. 
Tarih, bizim ideolojik tarihimizi çatırda­
tıyor. Ama bu yeni kavramlarla yetişen­
ler de, eski “münevver" sorunsalından 
gerçekten sıyrılabildiler mi? Genç bir 
Evrimci öğrenciyle konuşuyordum,
levrimi” niçin istediğini sordum.
işçilerin ve yoksul halkın “kurtulması” 
için devrimin zorunlu olduğunu söyle­
di. Şüphesiz öyle, ama bir aydın, 
devrimi, yalnızca “halkın kurtulması” 
için mi ister? Bu kanıda değilim, bir 
aydın, devrimi, kendi kurtuluşu için de 
istemeli. Öyle düşünmüyorsa, halk için 
“fedakârlık” yaptığına inanıyordur çün- 
kü-inançların en sağlıksızı.
Bu bir anı; tamamlayıcı nitelikte o- 
lacağını sandığım bir başkasını anlata­
yım hemen. 12 Mart zamanıydı, birçok 
insan gibi, politik suçlu sayılanların 
idam olunmamasını talep eden bir bil­
diriye imza topluyordum. Nice “aydın”, 
havsalanın almayacağı dahiyane ne­
denlerle imza vermeyi reddettiler. Biri 
dürüst davrandı. “Veremeyeceğim, 
çünkü korkuyorum ,” dedi. “Bir aydın 
olarak elbette insanların idam edilme­
sine karşıyım” derken, belki yüzümde 
bir şey gördüğü, belki içinden gelen bir 
sese cevap verdiği için, “bu imzayı 
vermediğim için benim ‘aydın’ olmadı­
ğımı düşünürseniz, haklısınız” diye ek­
ledi.
Aydının rolü kurtarıcılıksa, bu rolü 
benimseyebilir de, benimsemeyebilir 
de. Evet, bence de, aydının tanımı, öy­
le bir imzayı ‘vermeyi’ gerektirir. Politik 
nedenlerle insan idam etmeye karşı ol­
mak, bu kadarı, kimseyi aydın yapmaya 
yetmez; bu o “aydın”ın zor zamanda 
gizli kalacak bir inancıysa eğer. Bizim 
deyim, bütün tarihi yanlışlık yüküne 
rağmen, batının “entelektüel"inden da­
ha doğru. Aydının işi “bilgi üretmek”- 
le, bitmiyor; ürettiğini paylaşmasını 
bilmesi, daha önemlisi, kiminle ve na­
sıl paylaşacağını bilmesi gerek. Ama 
niçin “paylaşmak” diyorum? Bilgisin­
den başkalarının da “yararlanmasını” 
sağlamak için mi? Öyle olsa, bunun 
kitlelerin kurtulması için devrim iste­
mekten pek farkı kalmaz.
Bizimki gibi, aydından sık sık “gö- 
rev” bekleyen toplumlar, politik yapıla­
rında “elitist” olan toplumlardır. Yüzyı­
lımızın ilk evrelerinde halkın yontulma­
mış dehasından büyük cevherler bek­
lemek gibi mistik ülküleri olan, ama 
pratikte bu “yontulmamışlık”tan duy­
duğu tiksintiyi hiçbir şekilde gizleye- 
meyen “aydınlar" vardı. Yüzyıl ilerle­
dikçe demokratik kavramlar güçlendiği 
için, bu eski “elitizm”, “popülizm”e 
dönüştü.
Araya sıkıştırdığım bu paragraftan 
sonra, şunu söylemek istiyorum. Ay­
dına “bugünkü” bunalımlı dönemde 
düşen ve bundan sonraki bütün dö­
nemlerde —ve her dönem "bunalımlı­
dır”, benim açımdan değilse başkası­
nın açısından— düşen görev, “aydın 
olmaktan kurtulmasT’dır. Çünkü aydın 
olma sıfatı, bir bireye, varolan sınıflı 
toplum düzeninin, kendi şartlarını ko­
şarak verdiği bir roldür. Ve bir birey, 
yalnız “bilgi üretme” düzeyinde bir “ay­
dın” da olsa, kendisine verilmiş bu ro­
lün somut kısıtlayıcılığı ile sınıfsız top­
luma doğru giden yolda açılan 
muazzam imkânlar arasındaki uçurumu 
görebilmelidir. Aydın, bu düzenin ken­
disine aydın rolünü vermesinden utan­
dığı için istememeli aydın olmaktan 
kurtulmayı. Çünkü utanç ve böbürlen­
me, “elitizm” ile “popülizm”in bireysel 
ahlâk düzeyine yansımış uzantılarıdır. 
“Popülist ”, günah işleme nosyonuyla 
tavır değiştirmiş “seçkin”dir. Aydın, 
edindiği bilgiden, bu bilgiyi edinme fır­
satının kendisine verilmiş olmasından 
hiçbir utanç duymamalı elbette — 
“utanç’Ta ilgisi yok bunun, ürettiği bil­
ginin bu düzendeki kullanımına başkal- 
dırmalı. v
Ama “aydın olmaktan kurtulmak" 
nedir? Öyle sanıyorum ki bunun ‘nihaî’ 
aşaması “herkesin aydın olması”yla 
gerçekleşir. Başka türlü kurtulunmaz 
aydın olmaktan. O düzen ya da bu dü­
zen “aydınları”nı yaratır, aynı “aydın 
bunalımlarT’nı, açmazlarını, sahte ayrı­
calıklarını, gizli doyumlarını ve “halk­
la bütünleşme” retoriklerini üretir.Öyle 
sanıyorum ki herkesin aydın olması, 
“aydınlar ve kitleler" olan bir düzende 
insanların sorunsuz yaşamasından da­
ha az ütopik bir düşünce. Uzun vadede 
aydın olmaktan kurtulabilmek için ay- 
dınınbugünkendisini aydın yapandona- 
tımını sonuna kadar kullanabilmesi 
gerekiyor, fakat, ortamını değiştirerek. 
Bilgisini sunmayacağı, paylaşacağı in­
sanların yarattığı bir ortamda ve “pay- 
laşma”nın somut mekanizmalarını ku­
rarak.
Ama çok uğraş gerektiriyor elbette. 
Güçlüğü yalnızca aydınların gelenek­
sel aydın alışkanlıklarını kolay bıraka- 
mamalarından gelmiyor; kitlelerin “kit­
le kalma alışkanlığının kırılması belki 
bundan da zor. Bu iki alışkanlığı karşı­
lıklı kırma çabası, belki geleceğin ger­
çek “Kolektif Aydın’Tnı üretecektir.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 3 ^ 3 1 0 1 0 *


Geleceğin "kolektif aydın"ını üretmek

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository