Taha Toros Arşivi, Dosya No: 326-Melih Cevdet Andayİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Üster, Celal

Istanbul Sehir University Repository

Cumhuriyet
C e la l U ste r  'iıı sö y le ş is i.  S u y la :  S, 9, 10, I I .
AM .
Sllr: Melih Cevdet Anday
Melih Cevdet Anday: Alışılmış beğeniye kar$ı çıktık.
rin kabul ettiği gibi içimizdeki birtakım gizli tellere 
dokunma ya da Valéry’nin yaratıcı eylemi açıklayan 
‘bilinç dışında olma’ kuramlarıyla kanştırılmaması- 
nı isterim. Bu konuda bizim isteğimize en çok yak-
-V '
Orhan Veli: Edebiyat tarihinde her yeni akım şiire yeni bir sınır getirmiştir. Bu sınırı alabildiğine ge­
nişletmek, daha doğrusu şiiri sınırdan kurtarmak bize nasip oldu. Oktay Rifat bir mektubunda bu fik­
ri okul kavramı üzerinde anlatmaya çalışıyor. Diyor kİ: "ekol fikri; zaman İçinde bir arayı, bir duruşu 
temsil ediyor. Hız ve harekete aykırı. Hayatın akışına uyan, diyalektik zihniyete aykırı düşmeyen 
akım yalnızca ekolsüzlük akımı."
G A R İ P Ç İ L E R ,  G A R İ P  İ Ç İ N  N E  D E D İ L E R ?
Havalandırma hareketi
On yıl kadar önce sıcak bir yaz günü, 
orta yaşlı bir köylü, yolunu sormak 
için yanıma yanaştı. Üstünde partal 
bir palto, paltonun altında bir ceket, 
ceketin altında yelek, yeleğin altında 
da yakası iliklenmiş mintanı vardı. 
“Yolunu gösteririm, ama önce 
üstünden şu paltoyu çıkart!” dedim. 
Çıkarttı. “Ceketi de çıkart!” Onu da 
çıkarttı. “Şimdi de yeleği çıkart!” 
Çıkarttı. “Çöz mintanının yakasını!” 
Çözdü. “Sıva kollarını!” Sıvadı. “Senin 
sorduğun yere şuradan gidilir” dedim. 
Yürüyüp gitti. Giderken bir iki kez 
arkasına dönüp baktı. Kıssadan hisse: 
Garip hareketi her şeyden önce bir 
havalandırma hareketidir...”
Oktay Rifat
Tümüyle bir başkaldırı
Garip, alışılmış beğeniye karşıydı. 
Tümüyle bir başkaldırı şiiri idi. Garip, 
bir temizlik hareketidir. Şiirde 
yapmacıklardan kurtulma olanağı 
bütün şairleri kendine bağladı. Türk 
şiirini maskaralıktan, şairanelikten, laf 
ebeliğinden temizledik. Böylece yeni
kuşaklara temiz, ayıklanmış, süssüz 
püssüz bir dil ortamı bırakmış olduk. 
Garip şiiri kısaca bir konuşma şiiridir, 
yani bir odada alçak sesle söylenir. Bu 
açıdan bakılırsa, bizim şiirimizin 
kişileri de yavaş sesle konuşan halktan 
insanlardır. Yalnız Garip şiiri alışılmış 
beğeniye karşı çıkmakla kalmaz, 
toplumsal, siyasal bir içeriği vardır.
Melih Cevdet Anday
Yeni bir beğeni
Yeni bir beğeniye, ancak yeni yollarla, 
yeni araçlarla varılır. Birtakım 
kurumların söylediklerini, bilinen 
kalıplar içine sıkıştırmakta hiçbir yeni, 
hiçbir sanatsal atılım yoktur. Yapıyı v 
temelinden değiştirmelidir. Biz 
yıllardan beri beğenimize, irademize 
egemen olmuş, onları belirlemiş, onlara 
biçim vermiş edebiyatların, o sıkıcı, o 
bunaltıcı etkisinden kurtulabilmek için 
o edebiyatların bize öğretmiş olduğu 
her şeyi atmak zorundayız. Olabilse de 
“Şiir yazarken bu sözcüklerle 
düşünmek gerekir” diyerek yaratıcı 
çalışmalarımızı engelleyen dili bile 
atabilsek.
Orhan Veli
Melih Cevdet Anday, doğuşunun 50. yılında ‘Garip’ akımını anlattı:
'İnsanın nasırına bastık'
“Garip” kitabı 1941’de yayımlandığında Orhan Veli ve 
Oktay Rifat 27, Melih Cevdet Anday 26 yaşındaydılar. 
Zamanında büyük etki yaratan Garip akımının 50. yılında 
Melih Cevdet Anday, 1940’larda şiirimizi allak bullak eden 
Garip’i anlattı. Anday, Garip’i bir temizlik bir başkaldırı 
hareketi olarak niteledi:“ Türk şiirini maskaralıktan, 
şairanelikten laf ebeliğinden temizledik!”
ORHAN veli
G U I P
CELAL (İSTER
Düz beyaz kapakta O r­
han Veli’nin kırmızıyla 
yazılı adı var. Ortada daha 
büyükçe siyah dizilmiş “Garip. ” En altta 1941 tarihi. 
İçeride “Garip”in altında Şiir Hakkında Düşünceler 
ve Melih Cevdet Anday, Oktay Rifat, Orhan Ve- 
li’den Seçilmiş Şiirler yazıyor. İstanbul, Resimli Ay 
Matbaası. Arka kapakta fiyat: 50 kuruş.
“Garip’in ilk baskısı hazırlanırken, ben Kasımpa­
şa Deniz Hastanesi’nde yatıyordum, peritonit ame­
liyatı olmuştum. Orhan’la Oktay geldi, bir sorunda 
anlaşamamışlar, karar vermek bana düşüyor: Orhan 
Veli, kitabın üstünde üçümüzün adı olsun istiyor. 
Oktay ise ‘ Yalnız Orhan’ın adı olsun, onun çıkardığı 
bir antoloji olsun’ kanısında. Bir kişi karşı gelirse el­
bet tek adla çıkar kitap. Nitekim öyle oldu. Ama ben 
o kitabı bugün de üçümüzün yapıtı sayarım.”
O zaman Orhan Veli ile Oktay Rifat 27, Melih 
Cevdet 26 yaşında. Orhan Veli Kanık 1950’de36ya­
şında ölmüştü. Oktay Rifat’ı üç yıl önce yitirdik. “Ga- 
rip”in yayımlanışının 50. yılında Melih Cevdet An­
day bambaşka ustalıkları sürdürüyor. Aradan tam 50 
yıl geçmiş. 1940’larda Türk şiirini allak bullak eden, 
bütün bir genç kuşağı etkileyen, “gençliği”ni bugün 
de koruyan Garip akımını, üç yaratıcısından biri olan 
Melih Cevdet Anday’dan dinliyoruz.
— Garip şiirine başlangıçta “gerçeküstücü şiir” 
adı da takılmıştı. Bu ne ölçüde doğruydu?
— Bunun başlangıç için o da azbuçuk doğru oldu­
ğu söylenebilir. André Breton 1924’te bu akımı açık­
larken ruhsal otomatizmden söz etmişti; bilinçdışı- 
nın boşalması anlamına geliyordu bu ve bütün değer­
lerin köklü bir biçimde yenilenmesini amaçlıyordu. 
Rüyayı üstün bir güç olarak ileri süren gerçeküstücü­
lük, bir başkaldırma hareketiydi, yerleşmiş değerlere 
başkaldırıyordu. Orhan Veli, “Garip”in önsözünde 
(1941) şöyle der:
“Şiiri en saf, en basit halde bulmak için yapılan, in­
sanın bilinçaltını karıştırma işleminin symbolistele-
S A Y F A  8 C U M H U R İ Y E T  K İ T A P  S A Y I  81
Ellerimiz Gibi
Hayvanlar konuşmadıkları için 
Kim bilir ne güzel düşünürler, 
Tıpkı ellerimiz g ib i!
Ah, okumaya başlamadan önce 
Çiçeklere su vermek lâzımdır.
Melih Cevdet Anday
Oktay Rlfat: Garip hareketi her şeyden önce bir havalandırma hareketidir. (Fotoğraflar: Ara Güler)
laşan sanat akımı surréalisme akımıdır. Ruhsal oto­
matizmi, düşünce sistemlerinin ve sanat anlayışları­
nın çıkış noktası yapan bu insanlar, vezni ve kafiyeyi 
atmak zorunda kaldılar. Ruhsal otomatizmle zekâ 
hokkabazlığının uyuşmaz şeyler olduğunu gören in­
san için bu zorunluluk da apaçıktır, ikisinden birini 
seçmek gereğini açıkça ortaya koyan ve ‘bütün değe­
ri anlamında olan şiir’ için 
bu küçük hokkabazlıkları 
gözden çıkarmaktan çe­
kinmeyen surréalistler el­
bette övgüye değer görül­
meli.”
Bir de not var bu bölü­
mün altında:
“Surréalisme’den bir­
kaç kez böyle sevgiyle söz 
etmemizden olsa gerek - 
ya surréalisme’i ya da bi­
zim şiirlerimizi okuma­
mış kimi insanlar, hakkı­
mızda yazılar yazarken- 
bizi bu adla adlandırdı­
lar. Oysa sözünü ettiğim katılmalar dışında hiçbir il­
gimiz olmadığı gibi herhangi bir edebiyat akımına 
da bağlı değiliz.”
“Vezni ve kafiyeyi atmak”, “bütün değeri anlamın­
da olan” sözleri üzerinde biraz durmak istiyorum.
Bizim Varlık dergisinde çıkan ilk şiirlerimiz ölçülü, 
uyaklı idi. Garip akımına giren şiirlerimizde ise yal­
nız ölçüyü, uyağı değil, bizde alışılagelen, sözle ve an­
lamla ilgili bütün sanatları attık. (Orhan Veli bunlara 
“hokkabazlıklar” diyor). Ortada gerçekten de sade­
ce anlam kalıyordu. Buna karşın, bu şiirleri okuyanla­
rın ilk tepkisi, “anlamsız” demek oluyordu, işte o za­
man Nurullah Ataç, bizi anlamsızlıkla suçlayanlara 
karşı “bu şiirler anlamdan ibarettir” diye yazdı.
— Bu dönemden tipik bazı örnekler verir misiniz?
— Orhan Veli ile Oktay 
Rifat’m birlikte yazdıkları 
“Ağaç” adlı şiir örneğin: 
“Ağaca bir taş attım /  Düş­
medi taşım /  Düşmedi ta­
şım /  Taşımı ağaç yedi /  
Taşımı isterim /  Taşımı is­
terim.” Bir de benim Pre- 
vert’den esinlenerek yaz­
dığım “4 x 400 Engelli” 
(hızlanarak okunacak) ad­
lı şiir: “Birinci Osm an/Bi­
rinci Orhan /  Birinci Mu­
rat /  İkinci Osman /  Üçün­
cü Orhan /  Dördüncü Ah­
met /  Beşinci Mehmet /  
Üçüncü Osman /  Altıncı Mehmet /  Dayan Mehmet /  
Dördüncü Osman /  Yedinci Ahmet /  İkinci Osman /  
Üçüncü Mehmet /  Haydi Mehmet /  Mehmet Birin­
ci.”
Bir anımı anlatayım; bu şiir üstüne Vâlâ Nurettin 
“Akşam” gazetesinde bir yazı yazmıştı, şiirin yeniliği 
üzerinde duruyordu. Bunu okuyan Dr. Adnan Adı- 
var ertesi gün gazeteye gelmiş, “Böyle saçmasapan
Ekmek ve Y  ıldızlar
Ekmek dizimde 
Yıldızlar uzakta, ta uzakta.
Ekmek yiyorum yıldızlara bakarak. 
Öyle dalmışım ki sormayın,
Bazan şaşırıp, ekmek yerine 
Yıldız yiyorum.
Oktay Rlfat
şeyleri ciddiye almanı sana yakıştıramadım” demiş 
Vâlâ’ya.
— Garip adı da böyle olaylardan kaynaklandı an­
laşılan...
— Bu şiirleri kim görse, “Nasıl şiir bu, garip!” di­
yordu. Garip mi diyorsunuz, alın size, bu şiirin adı 
da Garip olsun! İşte bu.
— Garip’in ilk basımı çıktığında üçünüz de yir- 
milerinizdesiniz. Aşk ile aranız nasıldı? Birine âşık 
mıydınız?
— O yıllara ben, şiir yılları diye değil, aşk yılları di­
ye bakarım. Aşık olmadığımız bir gün bile yoktu. İç­
ki soframız aşk hüznü ile dolardı. Orhan Veli, “Ok­
tay’a Mektuplar II” şiirinde ne diyor: “Şu anda dışa­
rıda yağmur yağıyor /  Ve bulutlar geçiyor aynadan /
Ve bugünlerde Melih’le ben /  Aynı kızı seviyo-»ruz...
Bir gün Orhan Veli ile Özen kahvesinde oturuyor­
duk, bu şiir yeni yayımlanmıştı, Haşan Ali Yücel 
geldi, masamıza oturdu. “Sahi mi, çocuklar*” dedi. 
“Aynı kızı mı seviyorsunuz?” Bizim “Evet” deme­
miz üzerine de “Peki, neden birbirinizi öldürmü­
yorsunuz” diye sordu.
— Garip şiiri sizce neye karşı çıkıyordu?”
— Alışılmış beğeniye elbet. Tümüyle bir başkaldı­
rı şiiri idi. Yalnız şunu ekleyeyim; Garip şiiri sadece 
alışılmış şiire karşı çıkmakla kalmaz, onun toplum­
sal, siyasal bir içeriği vardır. Breton bunu görseydi 
bize kızardı. Demek gerçeküstücülere benzemiyor­
duk.
— Peki, ilk ağızda ne gibi tepkilerle karşılaştı Ga­
rip şiiri?
— Kısacası alayla karşılandı, ama ne alay! Bunun 
üzerinde biraz durmamız gerektiğini sanıyorum. 
Alay ediyorlardı, çünkü biz onları kızdırıyorduk, 
çünkü biz şaka ediyorduk. Alay değil, şaka. Büyük 
sanat akımlarında bu şaka öğesini bulmak zor değil­
dir. Barok ne demektir? Portekizce “barocco” aca­
yip biçimde inci, muntazam olmayan inci demektir. 
Şaka değil de ne? “Gotik” sözcüğü “barbar” anlamı­
na gelir, İtalyan hümanistleri uydurmuşlardı. Dada­
cılar, “Dada” sözcüğünü salt anlamsız olduğu için 
benimsemişlerdi, her şeyle alay ettiler, çünkü bu 
dünya anlamsızdı. Örnekleri sürdürmeyeyim. Biz­
den başka alay edilen şair olmamıştır edebiyatımız­
da. Bu çok önemlidir. İnsanın nasırına bastık. Or­
han boşuna yazmadı “Kitabe-i Seng-i Mezar” şiiri­
ni!
— Garip şiiri kısa sürede, neredeyse birkaç yıl 
içinde bir akım niteliği aldı, çok büyük bir yaygınlık 
kazandı. Hemen bütün gençler bu tür şiirler yazar 
oldular. Bu yaygınlaşma ya da popülerliği neye bağ­
lıyorsunuz?
C U M H U R İ Y E T  K İ T A P  S A Y I  81 S A Y F A  9
Harbe giden
Harbe giden sarı saçlı çocuk ! 
Gene böyle güzel dön; 
Dudaklarında deniz kokusu, 
Kirpiklerinde tuz.
Harbe giden sarı saçlı çocuk !
Orhan Veli
\ >. W .  v
Soldan sağa: Sabahattin Eyuboğlu, Orhan Veli, Sait Faik
— Doğrusunu söylemek gerekirse, Garip akımı 
bütün Türk şiirini yönlendirdi. Bunun dışında pek 
az şair kalmıştır. Bunun nedenini açıklamak olanak­
sız değil, ama karmaşıktır. Garip, bir temizlik hare­
ketidir. Şiirde yapmacıklardan kurtulma olanağı bü­
tün şairleri kendine bağladı, Türk şiirini maskaralık­
tan, şairanelikten, laf ebeliğinden temizledik. Böyle- 
ce yeni kuşaklara temiz, ayıklanmış, süssüz püssüz 
bir dil ortamı bırakmış olduk.
Memet Fuat, “Çağdaş Türk Şiiri Antolojisi”ne 
yazdığı Giriş’te, “Toplumsal kaygılar taşımayan bir 
şiirin böylesine yaygınlık kazanması, gene aşağı yu­
karı aynı yıllarda şiir yazmaya başlayan toplumsalcı 
şairleri, serbest nazmın Nâzım Hikmet’te beliren 
özelliklerini, çeşitli yönlerine ağırlık vererek sürdü­
ren, siyasal eylemlere katılan, kovuşturmalara uğra­
yan, sürekli baskı altında tutulan şairleri büyük oran­
da tedirgin etti. Yazdıklarını yayımlama olanakları 
bile kısıtlı olan bu şairler Garip akımını gerici bir 
akım olarak nitelediler” diyor. Bu konuda o yıllarda 
ne düşünmüştünüz, şimdi ne düşünüyorsunuz?
— Nâzım Hikmet gibi yazmadığımız için kızdılar, 
yüksek sesle konuşmadığımız için kızdılar, şakalı ko­
nuştuğumuz için kızdılar. Nâzım Hikmet şiirini şu 
veya bu tarzda sürdürmek isteyen şairlerin bizi poli­
tik içerikten yoksun saymaları yanlıştır. Bizim politik 
içeriğimiz vardır ve bu solcu bir içeriktir. Bu yüzden 
polis bizi izlerdi. Beni o ara, Balıkesir’in Omerkö- 
yü’ne sürdüler. Altı kez işimden oldum. Bu baskı 
CHP’nin gününde başladı, sonra da sürdü gitti. Sa­
nıyorum ki kendilerini politik şair sananlar kıskan­
dıkları için bize iftirada bulundular. Garip’in “geri­
ci” bir şiir akımı olduğuna ilişkin sanılar kökten yan­
lıştır. Bugün bütün dünya şairleri böyle yazıyorlar. O 
zaman bunu böyle düşünmüştük, şimdi de böyle dü­
şünüyorum.
— Sizce Orhan Veli, “Garip”e yazdığı yazıda Ah­
met Haşim, Yahya Kemal, Necip Fazıl gibi şairlerin 
yanı sıra Nâzım Hikmet’in şiir anlayışına da karşı çı­
kıyor muydu?
— Biz şiirimizden ölçü ve uyağı attığımız zaman biz­
den önceki serbest nazımcı şairlere hiç öykünmedik. 
Garip hareketinin, bizim şiirimizde öncesi yoktur.
Demek, biz bu şiiri 
ustasız geliştirdik. 
Nâzım Hikmet’le 
ilişkimize gelince, es­
ki şiire karşı gelirken 
bunun içine çok sev­
diğimiz halde Nâzım 
Hikmet’i de katı­
yorduk.
— Garip şiiri ile 
Nâzım Hikmet şiiri 
arasındaki en temel ayrılık neydi peki?
— Nâzım Hikmet uyağa çok bağlıydı. Bir bakıma 
uyak onun tümcesinin noktalanması gibidir. Bu şiir 
ahenkli okunmak zorundadır. Burada ahenk der­
ken, chante etmeyi kastediyorum. Nâzım Hikmet şi­
irlerini okurken sesini yükseltir ve chansona yaklaşır­
dı. Garip şiiri ise kısaca bir konuşma şiiridir, yani bir 
odada alçak sesle söylenir. Genellikle serbest vezin şi­
ir biraz nutka da benzer. Meydanlara, kalabalıklara 
seslenir. Biz bunun tam karşıtı bir şiir yazdık. Bu açı­
dan bakılırsa, bizim şiirimizin kişileri de yavaş sesle
konuşan halktan insanlardır.
Nâzım Hikmet o vakit ha­
pisteydi. Sabahattin Eyu- 
boğlu’na, “Evladım olsa Or­
han Veli’yi evlatlıktan redde­
derdim” demiş. Neden bun­
ca kızdığını anlayamamışım- 
dır. Çünkü fikrini çok çabuk 
değiştirdiğini biliyorum. 
Rusya’ya gittiğinde, Mosko­
va Radyosu’nda defalarca bi-
__________________ zim şiirlerimizi okudu. Bu şi-
irlerin Rus şairleri üzerinde 
çok etkili olduğunu da söyledi. Dahası var o da bir za­
man sonra Garip şiiri biçeminde şiirler yazdı.
— Orhan Veli çok genç öldü. Siz ve Oktay Rifat 
zamanla şiirinizi başka yönlerde geliştirdiniz. Ama 
Garipçilerin yolu ilk ne zaman ve nasıl ayrıldı birbi­
rinden?
— Benim düşüncem şuydu: Kendimizi tekrar et­
mek tehlikesi ile karşı karşıya idik. O zaman ben 
“Tohum” şiirini yazdım. Arkadaşlarım iyi karşılama­
dılar .bunu. Orhan Veli buruktu, “Uzatmışsın” de­
di. Oktay Rifat da bir akşam eşiyle bize geldi, bağırı­
yordu. “Birlikteliğimizden ne diye vazgeçiyorsun?” 
diyordu. Sonradan anladım ki o da yeni bir yola gir­
me hazırlığı içindeymiş.
Orhan Veli, “G arip m  2. basımına yazdığı önsöz­
de bizden dargın bir dille söz eder. Fakat o değiştir­
medi mi şiirini? Değiştirdi. “İstanbul Türküsü” adlı 
şiir bunun göstergesidir. Çok taklitçimiz vardı, bu 
beni rahatsız ediyordu. Şunu ekleyeyim; şiir, sürekli 
bir arama, araştırma alanıdır. Yoklanmamış ne ola­
naklar görüyorum önümde. Ömrüm yetse... Bir La­
tin ozanı şöyle demişti: “Sanat uzun, yaşam kı-
sa
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
S A Y F A  1 0


Melih Cevdet Anday, doğuşunun 50. yılında Garip akımını anlattı:İnsanın nasırına bastık

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository