Taha Toros Arşivi, Dosya No: 223-Ali Paş

[İrtem], Süleyman Kani

Istanbul Sehir University Repository

*' ^  ** .£& X?
Sahífe 8 A l ^  i /  ^  İL&
AS
A i  T T - , K / V
Saray ve Babıâlinin içyüzü
Eski maliye nezareti binası kimindi, 
nasıl maliye nezareti yapılmıştı?
Tarihî tefrikamız münasebetile aldığımız mektuplar
[Süleyman Kani beyin gazetemizde 
yazmakta devam ettiği (Saray ve Babıâ- 
linin içyüzü) tarihî tefrikası okuyucu­
larımız arasında günden güne artan bir 
merak ve alâka uyandırmaktadır. Bu 
alâkanın bahisleri zamanımıza yaklaştığı 
nisbette kuvvetlendiğini, erkek, kadın 
tarih meraklılarımızın bu tefrikamızı en 
cüzi noktalarına kadar dikkatle takip 
eylediklerini müşahede ediyoruz.
I anzimattan evvel Osmanlı tarihi ola­
rak bir silsile halinde vakanüvislerimizin 
eserleri vardı. Tanzimattan sonrası için 
ise Lûtfi tarihinden başka büyük eser 
yok gibidir; bu da takvimi vakayiin he­
men hemen ikinci bir nüshası sayılabilir.
(Saray ve Babıâlinin içyüzü) bu dev­
rin hemen bütün mühim şahsiyetlerini, 
menkabelerini, belli başlı hadiselerini 
gözlerimizde canlandırıyor.
Son günlerde bu bahislere dair mat­
baamıza gelen mektuplardan bazılarını 
ve bunlara Süleyman-Kânî îreyin cevap­
larım bu nüshamızda neşrediyoruz. ]
Kadıköyünde mütekait Söyle­
mez oğlu Necmeddin beyefendi­
den bir mektup aldım; Necmed­
din bey müsaadelerine güvene­
rek, bazı tabir ve cümlelerini ter- 
keyiediğim bu mektubunda diyor 
ki:
«Akşam gazetesinin 22 hazi­
ran 933 tarihli nüshasındaki (Âli 
paşanın vefatı) serlâvhalı maka­
lede Âli paşanın konağı diye gös­
terilen bina Keçecizade Fuat pa­
şanın yaptırmış olduğu konaktır 
ki eski maliye nezareti, yeni İs­
tanbul lisesidir,
Abdülâzizin Âli paşa için yap­
tırdığı, vefatından sonra geri al­
dığı - böyle şeyler âdeti idi - ko­
nak ise Mercan yokuşunun başın­
dan sağa dönülünce görülen yan­
mış koca kârgir bir binadır. Ab- 
dülhamit buraya iki sultan iskân 
etmişti. Burası meşrutiyet inkılâ­
bında erkânı haribeyi umumiye 
dairesi oldu.
O zamanki ahval ve şerait göz 
önüne getirilmiyor da biçare Âli 
paşa fetanetile mütenasip faaliyet 
gösterememekle ittiham ediliyor! 
Abdülâziz Hüseyin Avni paşa gi­
bi vücudu nadir bir seraskeri - 93 
muharebesinde askerin tüfekle­
rde toplan Ruslarmkine faik, le­
vazım ve mühimmatı mükemmel 
idi - muhakemesiz azil ve asker­
likten tart, memleketi İspartaya 
nefeyledi.
Tamamen örfî olarak yaptığı 
bu muameleden az sonra paşayı 
gene makamına getirmiş, paşa 
dahi bihakkın ve mücbir diğer 
sebeplerden dolayı malûm rical 
ile ittifak ederek kendisini halet­
tin« iştir.
Sultan Aziz bu cezaya çoktan 
müstahak olmuş iken veliaht Mu­
rat efendinin Abdülâzizden beter 
olması hakikati Âli paşayı naçar 
hali muhafazaya icbar eylemişti. 
Amcam üdebadan Erzurumlu 
E tem Pertev paşa maarif nazırı 
Münif paşa ile Berlin büyük elçisi 
Kemalettin paşa - muharrirlerden 
lâstik Sait beyin babası - maiye­
tinde senelerce kitabette bulun­
muş, Âli paşa ile Giride gitmiş, 
Kandiye mutasarrıfı olmuş, av­
detinde hariciye mektupçuluğuna 
tayin edilmişti.
Hariciye nezareti de üstünde 
olan Âli paşa cüzî işleri mektup- 
çusuna bırakmış, onu gece, gün­
düz yanında tutmuştur ki bu hu­
sustaki isabetini Pertev paşayı 
tammış olanlar tastik ederler.
Pertev paşa sonra Âli paşaya 
mensup olduğu için bâlâ rütbesi 
Rumeli beylerbeyi payesine ten­
zil olunarak Mahmut Nedim tara­
fından Kastamonuya vali yapıl­
mış, bir sene sonra 45 yaşında 
orada ölmüştür.
Bütün iktidajri sahibi gençler 
iğfale kapıimıyarak Âli paşayı 
takdir ile tecrübe ve vukufundan 
istifade etmiş olsalardı paşa da 
onların gayret ve himmetlerine 
istinaden lüzumu derecede dahilî 
ıslahatta bulunabilirdi. Meselâ 
Namık Kemal 25 yaşında Bursa 
vilâyeti vali muavinliğine tayin 
olunmuş iken buna tenezzül et­
memiş, sonra şiddetli neşriyatın­
dan dolayı İstanbuldan tebidine 
mecburiyet hasıl olmuştur.
Böyle pek muktedir gençleri­
mizi şımartan ve baştan çıkaran 
kör Mustafa paşa diye maruf olan 
Mısırlı bir prenstir ki hidiv ola­
mamasından infial ile Avrupaya 
çekilmiş, orada bütün gençlerimizi 
basma toplıyarak onların kalem­
lerde merkezî hükümetin bütün 
icraatını müahaze, tenkit, tehzil 
ettirmiştir.
Girit meselesi hakkında Ziya 
paşanın hicviyeleri de malûmdur.
İttihatçılar Kâmil paşanın kiya­
setinden istifade etmedikleri için 
ne oldular? Vatanı da, kendilerini 
de imha ettiler.»
Âli paşanın iktidar ve kiyase­
tinden beklenilen derecede şümul­
lü ıslahata muvaffak olamadığı 
netice ve eserle sabittir. Bu mu- 
vaffakıyetsizliğin şahsî, dahilî ve 
haricî mütenevvi sebepler var. 
Gençlerle arasının açılmasında 
tenkide tahammülsüzlüğü büyük 
âmil olmuştur. En parlak ve ateşli 
gençler ona yar olmamışlarsa 
bunda kabahati gençlerden ziya­
de onları idare etmesini bilmesi 
icap eden tecrübeli büyükte bul­
mak doğru olur.
Necmeddin beyin konak mese­
lesinden başka yazdığı noktalar 
hakkında düşündüklerim bundan 
sonra sırasile çıkacak makaleler­
de görülecektir.
İkinci mektup
Beykozda Ramazanzade Ah­
met beyin de Âli paşa konağı 
hakkında gönderdiği mektuptan 
şu satırları alıyorum:
«Reşit paşa Balta limanındaki 
yalısını Fatma sultana 750,000 
liraya sattı. Fuat paşa da Beyazıt 
meydanına nazır bir sadnazam 
konağından ziyade büyük bir hü­
kümet dairesi tarfmda inşa ettir­
diği binayı - maliye nezareti, son­
ra İstanbul lisesi - fahiş bir f iatie 
hükümete devretmiş, Binbirdirek 
civarında, türbe ve camiine karşı, 
haline münasip yaptırdığı konağa
nakletmisti.»
Darülfünunun Çakmakçılar ci­
hetindeki kapısı karşısında olan 
ve Çifte sultan sarayı namile ma­
ruf bulunan Âli paşa konağı ise 
badehu istimlâk edilmiş, Sultan 
Hamit devrinde iki hanım sultana 
hayli zaman mesken, sonra da 
lise ve erkânı harbiyei umumiye 
dairesi ittihaz olunmuş, Süleyma- 
niye büyük yangınında gene Âli 
paşanın gotik tarzında köşe ba­
şında yaptırdığı cami ve sebil ile 
birlikte yanmıştır.
Âli paşa konağının istimlâki 
üzerine Vefa yokuşunda bir ka- 
dıasker veresesinden iştira eyle­
diği ahşap konağa yanından bir, 
iki hane daha ilâve eyliyerek kış­
ları orada, yazlan ise Bebekteki 
yalısında otururdu.
Âli paşanın irtihalinden sonra 
bu konak terekede borcuna mu­
kabil satıldı. Mahdumları Ali 
Fuat ve Reşit beylerle iki kızı ya­
lıda oturdular.
Âli paşanın büyük damadı Zi- 
ver paşa zade Sadullah bey, ikinci 
damadı ise Babıâlide öldürülen 
Nazım paşa idi. Sadullah beyin 
refikası Selma hanım kitabet ve 
hüsünhatta emsaline faik idi; ta­
lik hattile yazılmış yadigâr bir 
lâvhasını saklıyorum.
Âli paşanın evlâdı kendisi gibi 
kısa boylu, nahif, nazik, gayet 
zeki idiler. Gerek evlât, gerek 
ahfadından çoğu veremden vefat 
ettiler.
Sultan Aziz devrinde konağın 
istimlâkinden dolayı mutazarrır 
olan bu aile Sultan Hamit dev­
rinde de Bebekteki yalının hidi- 
vin validesine ihsaa olunması ve 
buna mukabil kendilerine bir 
habbe verilmemesi yüzünden ikin­
ci defa zarara uğratılmıştır.
Verese tarafından vukubulan 
dava dahi müruru zamana tabi 
tutulduğu için hepsi boş elle kal­
mışlardır.
Bu kabilden olmak üzere Kan­
dilli iskelesi ittisalinde olan ve 
bugün arsa halinde bulunan Mı­
sırlı Fadıl paşanın yalısını da ge­
ne Sultan Hamit devrinde Cemile 
sultana ihsan olunmuş, sahipleri­
ne hiç bir şey verilmemiştir.»
Âli paşa torunları hakkında 
Ahmet beyin yazdığını ben de 
tastik ederim. Nazım paşa zade 
Âli bey idadide mektep arkada­
şım idi. Genç yaşında ziyamdan 
bütün tanıyanları son derece mü- 
teellim olmuşlardı.
üçüncfl msktup
İktisat vekâleti umum evrak 
mümeyyizi Refik beyefendi de An- 
karadan gönderdiği bir mektupta 
şu izahatı veriyor:
«M i paşa konağı hakkmdaki 
bir yanlışlığı müsaadenizle tashih 
edeceğim. Şöyle ki: Beyazıtta
• bilâhare maliye nezareti olan - 
konak büyük babam Sermet paşa­
ya irsen intikal etmiştir. Sultan 
Azizin Beyazıttaki iftar hikâyesi 
de tashihe muhtaçtır.
Büyük valide anlatırdı: Sermet 
paşanın irtihalinin üçüncü günü 
konağa bir yaver gelir; (mabeyn- 
den geliyorum. Hanımı görece­
ğim) der; büyük valide mabeyn 
kapısına gelir. Yaver:
—  Padişah selâm etti, (Yetim­
lere iki ev çoktur. (Beylerbeyin­
de esbak maliye nazırı Hasip paşa 
yalısına muttasıl bir de yalımız 
vardı ki arsası hâlâ bizdedir.) 
Bunu maliye nezareti yapacağım) 
buyurdular.
Der. Bir torba içinde 2500 lira­
yı kapı aralığından uzatır; bitta­
bi kabul ederler. Ferağ muamelesi 
yapılırken anlarlar ki gelen hün­
kâr yaveri değil, sadaret yaverle- 
rindenmiş; alan de sadnazam 
Fuat paşa imiş.
Esasen Sermet paşanın haya­
tında Fuat paşa konağı üç defa 
ısrar ile istemiş iken büyük babam 
vermemiş.
Fuat paşa muamele bittikten 
sonra konağı yıktırır, yerine mu­
azzam bir ahşap konak yapar;
luııiHinıııııınıııııııuııııııııııııııııııııııııımuiiiıımmııımıtııınıııııııııııııııııııııiHiıı
bu bina biterken yanar; bir daha 
yaptırır, bir daha yanar; üçüncü 
defa kârgir yaptırır, biter. Fuat 
paşa yeni konağa nakletmeden 
bir gün Sultan Aziz Mısırlı Kâmil 
paşaya - Zeynep hanımın kocası « 
gelir, Fuat paşanın büyük kona­
ğını görür ve:
—  Bu kimindir?
Diye sorar.
—  Fuat paşa kulunuzun!
Cevabını verirler.
—  Vay benim küçücük sarayı­
mın yanı başında - Babı seraskerî 
kapısının iki yanındaki köşkler - 
bana inat gibi ne diye böylesini 
yaptırıyor? Şimdi anahtarları 
âlınsın. Maliye nezareti yaptım!
Diye irade eder. Büyük vali­
dem :
—  Böylece hak yerini buldu!
Derdi. Bu konağın Âli paşa
merhumla hiç bir münasebeti 
yoktur.»
Âli ve Fuat paşalara ait konak­
ların yerlerini ve nasıl elden ele 
geçtiklerini sıhhatile gösterdikleri 
için bu üç mektubun sahiplerine 
teşekkürler ederim.
(Yalmz Reşit paşanın Balta li­
manındaki yalısı için 250,000 li­
radan ziyade almadığına, iftar 
hadisesinin anlattığım tarzda ce­
reyan eylediğine emin bulunu­
yorum. Sermet paşanın haremi 
hanımefendinin anlattıkları be­
nim naklimi mütemmim sözler 
sayılabilir.
Dördoncli mektup
Namık Kemal zade muhterem 
edibimiz Ali Ekrem beyefendi­
den de şu mektubu aldım:
Dünkü Akşamda babamın Âli 
paşa hakkmdaki mısraı meşhuru­
nu yazdıktan sonra (Âli paşaya 
bu kadar şiddetle taanetmek, ölü­
münden hınç almağa kalkışmak 
hırs ve kin ile karışık insafsızlık­
tan başka bir şeye atfolunamaz) 
diyorsunuz. Namık Kemalin hiç 
bir hırsı ve kimsenin şahsına bir 
kini olmadığını dünya bilir. Hu- 
susile Âli paşa Kemali iltifatlarına 
mazhar eder, dururdu.
Aldığınız mısra da Kemalin 
diğer bazı hücumları gibi vatan 
ve hürriyet aşkının tevlit ettiği 
gayız ve husumet asarmdandır. 
Hakikati hali samimî müveddeti- 
mize binaen arz ve ihtar ediyo­
rum. Bilmem keyfiyetin gazetede 
tavzihine inayet buyurur musu­
nuz?
Teyidi ihtiramat eylerim efen­
dim.) 25 haziran 933
Küçük yaşlarında ilk vatan ve 
hürriyet aşkı derslerini Namık 
Kemalin ateşin yazılarından al­
mış olanlardan, ona karşı derin 
bir takdir ve minnet besliyenler- 
den olduğum için Ali Ekrem beye­
fendinin Kemal beyin harekâtın­
da tabi olduğu his ve saikler hak­
kmdaki bu tavzihini„ büyük bir; 
haz ile kaydeyîiyorum.
Süleyman Kânı
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5  1 5  1 9 9 0 0 6 *
—


Saray ve Babıali'nin iç yüzü:Eski Maliye Nezareti binası kimindi, nasıl Maiye Nezareti yapılmıştı?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository