Taha Toros Arşivi, Dosya No: 87-Ahmet Mithat Efendiİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Cunbur, Müjgan

Istanbul Sehir University Repository

Kitap Haberleri Bülteni____________ ___________ -r> s c ı sfet
SAYI: 3 MAYIS 1972 CİLT: I
AHMED MİDHAT EFENDİ VE BİBLİYOGRAFYA
Dr. Müjgân CUNBUR
Tanzimat yazarlarımızdan Ahmed Midhat Efendi (1844-1912) özellikle 
gazeteciliği ve romanlarıyla tanınmıştır. Birçok konuları memleketimizde ilk 
defa yazanlardan ve tanıtanlardandır. Bu değerli insan, “Bibliyografya” teri­
mini de bu yazısıyla ilk defa ilim dünyamıza getirmiştir. Yazının o günlerde 
çok ilgi çektiği, birkaç gazetede yayınlanmasından anlaşılmaktadır. Aşağıdaki 
metin 14 Safer 1312 (4 Ağustos 1310/1894) tarih ve 25 sayılı MALÜMAT’ın 
197-198. sayfalarından alınmıştır. Yazı batı anlamında BİBLÎYOGRAFYA’yı 
konu olarak işlemesi bakımından önemlidir.
Bu serlevha ile atufetlu Ahmed Midhat Efendi hazretleri tara­
fından kaleme alınup Tercüman-ı Hakikat gazetesinin sütunlarım 
tezyin eden makale-i feva’id-i isâlenin ehemmiyetine mebni “ İkdam” 
ceride-i mu’teberesine nakl edildiği görülmüş olduğundan kari’ini- 
mizi müstefid etmek üzere risale-i âcizanemize dahi nakl ile tezyin-i 
sütun-i mübahat edilmiştir:
Sernamemiz lûgat-ı garibeden olarak mı telâkki olunacak? Hal­
buki bunun emsali olan “ Coğrafya” , “ Litografya” , “ Fotografya” , 
“ Etnografya” gibi kelimeler âdeta osmanlılaşmak hükmünü almışlar. 
“ Telgraf” dahi bunlardan ise de besbelli bi’l-külliyye tekessür-i isti­
malinden naşi emsal-i sairesi gibi âhirinde bulunması lâzım gelen 
“ ya” sakıt olmuştur. Bu kelime lisan-ı ilmimiz, edebîmiz için pek 
lüzumlu bir kelimedir. Sırf kelimat-ı osmaniyyeden olmak üzere bu­
nun makamına ikame edecek başka bir kelimemiz de yoktur. İktiza 
eden izahat-ı mütekaddimeyi verelim de meramımız daha güzel, da­
ha kolay anlaşılır.
129
“ Bibliyografya” kelimesi emsal-i sairesi gibi bir ism-i mürek- 
kebdir. İki kelimeden terekküb etmişdir ki birisi “ Kitab” mânasına 
olan “Biblio”  ve diğeri “ yazarım” mânasına olan “grafia” kelimele­
ridir. Mürekkeben mânası ise “Ahval-i kütübden bahs eden ilim” de­
mek olur. Bizde bu ilmi “ Esami-i kütiib” diye ta’bir eden bulunmuş 
ise de coğrafyaya “ Resmü’l-arz” ta’bir edilmesi kadar da şayeste-i 
kabul görülmemiştir. Kâtib Çelebi merhumun bu ilimde eser-i en­
fes ü a’lâsı olan “Keşfü’z-zünun” nam eserinde ise bu namla yalnız 
kitab tevsim olunarak onun mensub olduğu ilim tevsim edilmiş de­
ğildir.
Mebadisinde bu ilim o kadar sade idi ki: Buna “ Esami-i kütüb” 
namı bile fazla görülebilir idi. Zira ticaret-i sahhaffiyeyi tervice hiz­
met için yalnız bir defter-i kütüb halinden ibaret olup o defteri tan­
zim eden zat tarafından bâzı mütalâalar yazılması dahi pek çok son­
ralar başlanmış terakkıyattandır. Halbuki yazılan mütalâaların, mü­
lâhazaların dahi bugünkü intikadat-ı bibliyografyaya benzer hiçbir 
yeri olmayıp filânca kitabın cildi şöyle güzel, böyle yalnızlı olması 
veyahud filâncanın hattıyle muharrer bulunması veya kütüb-i na­
dire mertebesine varması gibi hep dellâlcasına, simsarcasına yazılan 
teşvikat-ı müşteri-firibaneden ibaret idiler.
Bibliyografyanın bu derece ona müracaat edenlere kitabın ma­
hiyeti te’lifanesini tanıttıramaz idi. Zira mahiyet-i mezkûreden bâ- 
his olmayıp belki mahiyet-i te’lifiyyesi zaten kari’in ma’lûmu olan 
bir kitabın kâğıt ve hat veya tab’ ve teclid ve tezhibce olan nefa­
setinden bâhis olur idi. Meselâ “ Filân yerde Kadı Beydavî’nin şöyle 
bir nüshası var. Filânın hattıdır. Hint abadisi üzerine yazılmıştır. 
Şöyle mükemmel teclid edilmiştir. Mu’ahharen bir tegayyür gör­
müş ise de eki belli değildir.” tarzında beyan-ı hal edilir idi. Daha 
i Talan kitabın mahiyetinden bahs olunmağa başladı ise de bah­
sin bu derecesi dahi yalnız o kitabın mevzu’unu bahs etmekten iba­
ret kaldı. “ Meselâ filânca efendi tarihten bir kitab yazmış. Filânca 
tarihin bıraktığı yerden başlayıp filânca zamana kadar gelmiş. Me’- 
hazları filân ve filân kitabimiş.” derecesinde bir söz söylenir olmuş 
idi. Anlaşılıyor ya? Bibliyografyanın bu derecesi içine henüz fikr-i 
intikad girmemiş idi.
Şu “ intikad” kelimesini kalemden düşürdüğümüzü görür görmez 
“ Ha! îşte bibliyografya demek kitabları intikad eylemekten ibaret 
imiş.” isti’caline duçar olmamalıdır. Vakı’a “ intikad” denilen şey bu­
gün bibliyografya denilen ilmin üssü’l-esasıdır. Amma bibliyografya
130
ilmi intikaddan ibaret değildir. Olsa olsa buna “İntikadlar intikamı” 
diye bir tarif yapılabilir. Meselâ yeni bir kitap yazılmıştır. Velev 
süllim eski bir kitab olmuş. Onun hakkında bir “ makale-i bibliyograf­
ya” yazılacağı zaman evvel be-evvel o kitab hakkında edilmiş olan 
intikadlar dahi görülmelidir. Sonra o intikadlarm dahi o kitabı ta­
nıtmış olması üzerine o kitab nasıl tanınmış ve bahusus emsali me- 
yanmda nasıl temeyyüz ve tahayyüz etmiş ise karilere onu göster­
melidir. Farz ediniz ki bir adam bir fizik kitabı almak arzusundadır, 
amma hangi kitabı alacağını bilmiyor, işte bu adamın muhtaç ol­
duğu malûmatı verecek olan makale, “Makale-i bibliyografya” olur. 
Demek oluyor ki “ İntikad” yalnız bir kitabı tedkik eylemektir. Bib­
liyografya ise bu neviden olan kitapların kâffesini veyahud bir bü­
yük kısmını mevki-i tedkik ve tetebbu’a çekip onlar hakkında edil­
miş bulunan intikadatın hulâsasından çıkarılmış bir hüküm olarak 
en âlâsını haber vermektir.
Muntekıd olmak zaten müşkil bir şey olduğu halde bibliyograf 
olmak daha ne kadar müşkil olduğu kaziyesi biz söylemeksizin kari­
lerimizin nazar-ı ehemmiyetlerini celb edebilir zanmndayız. Bizim 
içimizde şimdiye kadar iyi kötü müntekıdler görülmüş ise de bibli­
yograf hç görülmemiştir.
Şimdiye kadar bu yolda hiçbir makale yazılmamıştır. Belki ya­
zılmış ise bile bizim müsadif-i nazar-ı mütalâamız olmamıştır. Hattâ 
zannedebiliriz ki Fransızcasını öğrenmemiş olan OsmanlIlar içinde 
beyne’l-ulûm böyle bir ilmin de mevcudiyetinden haberdar olanlar 
bile mevcud değildir. Amma şu küçük makaleciğin edeceği delâlet 
üzerine ba’dema erbab-ı ilmin fikirleri bu cihete akacak olur ise 
yakın vakitte bazar-ı hüner ü ma’rifet-i Osmaniyemizde bibliyograf­
ya için dahi bir dükkânçe güşad olunuvereceğini muhakkakan ümid 
eyleriz.
Hatime-i makale olarak şunu dahi arzederiz ki:
Bibliyografyanın bir rüknü dahi tarih-i ulûmdur. Ulûmun tarih-i 
umumisi mazbut olur ise bibliyografyanın husulü teyessür eylemiş 
olur. Zira bir ilmin ne zaman icad olunmağa başlayarak onun terak- 
kıyatına kimlerin ne suretle hizmet etmiş oldukları hikâye edilir 
iken bi’t-tabi ona dair yazılan kitaplardan dahi bahs olunur. Kü- 
tüb-i mezkûreyi bir kerre bu vech ile tarih-i ulûmdan öğrenen adam 
onları cem’ ve tetkik ve tetebbu’a dahi girişecek olur ise işte bibli­
yografya ilmini de vaz’ etmiş olur.
131
Saye-i kemalât-vaye-i cenâb-ı padişahide pek az zaman zarfın­
da pek çok şeyler yapılarak maarif-i osmaniyyenin cevlângâh-ı terak­
kisine azim bir vüs’at verilmiştir. Inşa’allah tarih-i ulûm ve bibli­
yografya dahi emsal-i sa’ire-i kesiresi gibi bu ni’letten hisse-i lâ- 
yıkasına na’il olur.
Ahmed Midhat
Metinde geçen bazı kelimelerin anlamları:
Atufetlu: merhametli, şefkatli; tezyin: süsleme; feva’id: faydalar; isâle: 
akıtma; mebni: yapılmış, kurulmuş; ceride: gazete; mu’tebere: itibarlı, güve­
nilir; kari: okuyucu; müstefid: faydalanan, yararlanan; acizane: alçakgönüllü­
lükle; mübahat: övünme; sername: başlık; bi’l-külliye: büsbütün; tekessiir:
çoğalma; isti’mal: kullanma; naşi: ötürü, dolayı; âhir: sonunda, emsal: örnek­
ler, benzer, eş; sakıt: düşen, düşmüş, lüzumsuz; ikame: meydana koyma;
iktiza: gerekme, gereklilik; izahat: açıklama, mütekaddime: öne geçen, baş­
taki, geçmiş, eski; mürekkeb: terkib edilmiş, bileştirilmiş; terekküb: karışıp 
birleşme; esami: isimler; ktitüb: kitaplar; Resmü'l-arz: arzın resmi, plânı;
şayeste: yaraşır, uygun; a’lâ: en yüksek; tevsim: adlandırma; mebadi: baş­
langıçlar; ticaret-i sahhafiye: kitap ticareti; terviç: değerini yükseltme, des­
tekleme; terakkıyat: yükselmeler, ilerlemeler; mülâhaza: iyice düşünme, dü­
şünce; intikadat: tenkitler, eleştirmeler; muharrer: yazılmış, yazılı; müşteri - 
firibâne: müşteriyi aldatırcasına; mahiyet-i telifâne: kitabın esası, yazılan ese­
rin içyüzü; mezkûre: adı geçen, anılmış; teclid: ciltleme; tezhib: altınlama, 
süsleme; bâhis: bahseden, araştıran; Kadı Beydavî: (öl. 1316) ünlü tefsire! ve 
onun “Envarü’t-tenzil” adlı tefsirinin halk arasında yaygın adı; abadî: Hind’in 
Devletabad şehrinde yapılan ipek kâğıt; muahharen: sonradan; tegayür: baş­
kalaşma; isti’cal: acele etme; duçar: tutulmuş, uğramış; üssü’l-esas: temelin 
aslı, kökü; velev-süllim: öyle olduğu kabul edilse bile; evvel-be-evvel: herşey- 
den önce; temeyyüz: kendini gösterme, sivrilme; tahayyüz: yer tutma, önem 
kazanma; kâffe: hep, bütün; teyessür: kolaylaşma, başarı ile bitme; tetebbu’ : 
etraflıca inceleme, geniş bilgi edinme; muhtekid: eleştirmeci; kaziye: madde, 
cümlecik; müsadif-i nazar-ı mütalâa: okuma bakışına rastgelen, okurken kar­
şılaşılan; beyne’l-ulûm: bilimler arasında; delâlet: yol gösterme, kılavuzluk; 
badema: bundan sonra; basar: göz; güşad: açma, açılış; muhakkakan: gerçek 
olarak, doğrulukla; rükn: temel direk; tarih-i ulûm: bilimler tarihi; kemalât- 
vâye: olgunluk, nasipli.
132
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0  1 5 8 1 5 8 4 0 1 0 *


Ahmed Midhat Efendi ve bibliyografya

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository