Taha Toros Arşivi, Dosya No: 172-Niyazi-Mediha Berkesİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Şaylan, Gencay

Istanbul Sehir University Repository

29 ARALIK 1988
Muzaffer ŞerifBaşoğlu ve Niyazi Berkes’i art arda yitil
Çağdaşlık savaşım
Nl YA Zİ BERKES’IN  CA LISMA LA RINİN TEM ELSÖRÜSU
Neden bocalıyoruz?
A R S L A N  K A Y N A R D A Ğ
Niyazi Herkes tam anlamıyla bir 
bilim ve düşünce adamıydı. 40 yıla 
yakın bir süre çok sevdiği vatanın­
dan ayrılmak zorunda kaldı ve 
gözlerini gurbette kapadı. Bu 
onurlu yaşamın öyküsü bir gün 
yazılabilirse, utancımız şimdikin­
den daha büyük olacaktır.
Berkes, Kıbrıslıdır. Anılarını 
anlattığı kısa yazısından şunları 
öğreniyoruz: İstiklal Savaşı’mızla 
ilgili haberleri Lefkoşa’da heye­
canla izlemektedir. On yaşındadır 
o zaman. 13 yaşına geldiğinde Sa­
karya Zaferi’nin kazanıldığını öğ­
renir. Mustafa Kemal’in bir resmi­
ni eline geçirir, onu özenle süsler, 
çerçeveler, başucuna asar. Büyük 
coşkunluk içindedir, İstanbul’a 
gelir, liseyi burada bitirir, üniver­
siteye yazılır.
Mustafa Kemal’in 
ziyareti_______________
Bir gün Mustafa Kemal üniver­
siteyi ziyaret eder. Berkes, o gün 
gördüğü çok ilginç şeyleri ve izle­
nimlerini anlatır yazısında. Koca 
profesörler şaşkındırlar, Mustafa 
Kemal’i gereğince değerlendire­
mezler. Oysa genç Berkes, onun 
yapmayı düşündüklerini çok iyi 
kavramış, hümanist ve devrimci 
bir devlet adamı karşısında bulun­
duğunu anlamıştır.
Niyazi Berkes, Atatürkçülüğe 
ve devrimlere bilinçle bağlıydı. Ya­
zılarının değişmez özelliği bu bi­
linçten, böyle bir devrimcilik an­
layışından kaynaklanır.
Hilmi Ziya’dan farklı
Onu ilkin toplumbilimci olarak 
görüyoruz. Ankara’da Dil ve Ta­
rih Coğrafya Fakültesi’nde bu 
alanda çalışmalar yaptı, yazılar 
yazdı. Bizde o zamana kadar 
Fransız toplumbiliminin etkisi al­
tında yapılan çalışmalardan fark­
lıydı bunlar. Bu arada felsefe ders­
leri verdi, felsefeye ilişkin yazılar 
yayımladı.
Az sonra asıl eğiliminin düşün­
ce tarihi olduğu görüldü. Onun 
düşünce tarihçiliği Prof. Hilmi Zi­
ya Ülken’inkinden ayrı bir özellik 
taşır. Prof. Bernard Levis’inkine 
benzemekle birlikte onu aşar. Ta­
rihimizdeki çağdaşlaşma sürecini 
yorumlamaktır amacı.
Temel sorusu şudur: İki yüz yıl­
dır neden bocalıyoruz? Bu soru­
nun yanıtını arar. Ona göre, insan­
lığın evrimi “ilahiyaf’ın baskısın­
dan ve etkisinden kurtulmaya yö­
nelmiştir. Türkiye’nin evrimi de
Son fotoğraflarından —  Niyazi Berkes, uzun yıllar yurtdışında yaşadı ve 
İngiltere'de öldü. Müzik yazarımız Filiz Ali, yaşamının son yıllarında Niyazi 
Berkes'i İngiltere’deki evinde ziyaret etmişti.
bunun dışında olamaz. Çağdaş­
laşma, din ile dünya işlerinin ay­
rılması sürecinden başka bir şey 
değildir. Sorunlara ancak bilimsel 
yöntemle, özgür ve akılcı düşün­
ce ile çare bulunacaktır. Böylece, 
çalışmaları bir yanda da “laiklik” 
üzerinde yoğunlaşır.
1700’lü yıllardan sonraki tarihi­
mizin demokratlaşma olduğu ka­
dar laiklik de olduğunu belirtir. 
Bunlar birbirinden ayrılmaz ilke­
lerdir; ayrılmamalıdır.
Türk toplumunun gidişini, İs­
lamcılık, Ulusçuluk, Batıcılık 
akımlarının dayandığı katmanla­
rın gizli ya da açık savaşımının be­
lirlediğini söyler Berkes. Bunlara 
daha sonra “toplumculuk” akımı- 
hı ekler.
Niyazi Berkes’in üzerinde 
önemle durduğu kavramlardan bi­
ri de “bağımsızlık” kavramıdır. 
“Bağımsız olamadığımız sürece, 
Batı karşısında hep sömürge ola­
rak katacağız" der. Batılılaşmamı­
za yeni bir bakış açısı getirir.
Ondan bize on dört kitap, bir­
çok yazı ve birkaç çeviri kaldı. 
Sokrates’in Savunması’nı o çevir­
di. Sokrates’i çok severdi. Gençli­
ğe bu yüce örneği vermek istedi. 
Yazdığı kitaplar, bugün bütün 
dünyada vazgeçilmez başvuru ki­
taplarıdır.
Hocalar gider, kitapları kalır. 
Daha önemlisi, onurlu bir hoca­
nın yaşamıyla verdiği derstir.
Niyazi Berkes’in yaşamından 
öğreneceğimiz çok şey var. Kendi­
sini dört yıl kadar önce gördü­
ğümde anılarım yazmaya başladı­
ğını söylemişti. Hastalığı yüzün­
den yazmayı sürdüremedi. Yazdık­
ları, az ya da çok, ne kadar ise bu­
lunup yayımlanmalıdır.
Sevgili hocamız hep Türkiye’yi 
özledi ve kırık bir kalple ayrıldı bu 
dünyadan. Niyazi Berkes gibi bir 
hocanın mezarı Ingiltere’de değil, 
Türkiye’de olmalıdır. Türkiye’de 
gömülmesi gerekir.
Niyazi Berkes’in bıraktığı miras, değerli bir hazine
Çağdaşlığın neresindeyiz?
Niyazi Berkes’in yaşamöyküsü, 
“Çağdaşlaşmanın neresindeyiz?” sorusunun 
günümüzde de gündemde kaldığını kuşkuya 
yer vermeyecek bir açıklıkla ortaya koyuyor. 
Kendi değerlerine bu kadar acımasızlıkla ve 
bağnazlıkla bakabilen bir toplumun henüz 
çağdaşlaşma merdiveninin en alt 
basamaklarında durduğu açıktır.
G E N C A Y  Ş A Y L A N
Türk aydınlartnın ve okurunun 
yaygın bir biçimde Niyazi Berkes 
ile tanışması 1960’lı yıllarda oldu. 
1961 yılında yayımlanan “fkiyüz 
Yıldır Neden Bocalıyoruz” adlı ki­
tabı o sıralarda başlayan “Türk 
aydınlanmasında” önemli bir yer 
tuttu, yoğur, bir etkileşim yarattı.
1965 yılında yayımlanan “Batı­
cılık, Ulusçuluk ve Toplumsal 
Devrimler” adlı kitap, ilkinden 
daha fazla yankı yaptı, aydınlar 
için yepyeni tartışma alanları aç­
tı. Bu kitapları ile Berkes bir dü­
şünür olarak Türk toplumunun 
değişimi ve çağdaşlaşması ile ilgili 
kuramsal değerlendirmelere, çö­
zümlemelere giriyor, aynı zaman­
da politik alanda yol göstericilik 
işlevini de yükümleniyordu. Baş­
ka bir deyişle 1960’ların Türkiye- 
si’nde önemli yankılar yaratan ki­
tapları ile Berkes sadece bilimsel 
bir ufuk açmıyor, daha ileri bir 
Türkiye için neler yapılması gerek­
tiği konusunda da öneriler geliş­
tiriyordu.
Niyazi Berkes, Türk düşün ve 
toplumbilim alanında kısa, yerel 
kalan bir parıltının hem ürünü, 
hem de öncülerinden biriydi. 1908 
yılında Kıbrıs’ta doğan Berkes, 
Amerika’da Chicago Üniversite- 
si’nde sosyoloji doktorası yaptık­
tan sonra Türkiye’ye dönmüş ve 
1939 yılında Ankara Dil ve Tarih 
Coğrafya Fakültesi’ne öğretim 
üyesi olarak atanmıştı. I940’lı yıl­
lar, bu fakültede toplumbilim ala­
nında o zamana kadar görülme­
miş, parıltılı bir gelişmeye dam­
gasını vurmuştu.
1930’lu yıllarda Türk üniversi­
teleri Hitler faşizminden kaçıp ge­
len hocalar sayesinde çok önemli 
bir gelişme göstermişlerdi ve Dil 
Tarih Coğrafya da bu gelişmeden 
payını almıştı. Daha sonra dört 
parlak genç Türk öğretim üyesi­
nin de Almanlara katılması ile 
Ankara’da umut verici bir geliş­
menin ortaya çıktığı görüldü. Bu 
dört bilim adamı; Muzaffer Şerif 
Başoğlu, Niyazi Berkes, Behice 
Boran ve Pertev Naili Boratav’dı. 
Ancak bu parıltılı gelişme bilin­
diği gibi fazla uzun ömürlü olma­
dı; önce Muzaffer Şerif üniversi­
teden koparıldı. Daha sonra 1947 
yılında patlak veren öğrenci olay­
ları ile “solcu hocalar” diye tanım­
lanan kalanlar fakülteden atıldı.
Bu atılışın öyküsü ilginçtir. Öğ­
rencilerin “Solcu hoca 
istemiyoruz’ diye gösteri yapma­
ları üzerine Ankara Üniversitesi 
Senatosu üç hocayı uzaklaştırdı. 
Ancak bu karar Üniversitelerara­
sı Kurul tarafından bozulunca
Milli Eğitim Bakanı Reşat Şemset­
tin Sirer devreye girdi. Bir taraf­
tan bu üç öğretim üyesinin yargı­
lanması için Damştay’dan karar 
çıkartılırken diğer taraftan da 
1948 bütçesinde kadrolar iptal 
edildi. Böylece bu kişiler maaşla 
üniversiteden uzaklaştırıldı, bir 
süre sonra da bir yabancı uyruk­
lu kadınla evli olduğu gerekçesi ile 
Berkes’in maaşı da kesildi. Önemli 
olan nokta bu sırada Türkiye’nin 
fiilen çok partili “demokratik” 
sisteme geçmiş olmasıydı. Ancak 
basında birkaç cılız ses dışında 
hiçbir çevre, kuruluş ya da kişi bü­
tün bu olanlara herhangi bir tep­
değişmeyi inceleyen yapıtlar ver­
di. Berkes’in çalışmaları Türkiye 
ve daha genelde üçüncü dünya 
toplundan üzerinde araştırma ya­
panlar için ana başvuru kaynak­
ları arasına girdi.
Berkes’in Türk toplumunun de­
ğişimi ve modernleşmesi ile ilgili 
önemli çözümlemelerinden biri 
değişimin dışarıdan gelen etkilerle 
başladığına işaret etmesidir. Ona 
göre orijinal Osmanlı düzeni öz­
gündür ve bu nedenle özgün ince­
leme gerektirir, ama bu özgünlük 
klasik tarihçilerin işaret ettiği bi­
riciklik olarak anlaşılmamalıdır.
Berkes’in bir diğer önemli kat­
kısı laikliği modernleşmenin temel 
belirleyicisi olarak alması ve bu­
nu bir tarihsellik boyutu içinde 
açıklamaya gayret göstermesidir. 
Haklı olarak işaret ettiği gibi kla­
sik Osmanlı sistemi teokratik bir 
rejim sayılamaz, sistemin meşru­
iyet kaygısı içinde teokratik olma, 
yani şeriata uymuş olma iddiası 
vardır. Nitekim Berkes, 16. yüzyıl­
daki koşulların bile şeriatın öte­
leşme ve laikleşmeye karşı dinsel 
görünümlü karşı çıkışın gerilimi 
içinde oluşmaktadır.
Berkes, çağdaşlaşma ile dinsel 
görünümlü direniş arasındaki ge­
rilim ile ilgili olarak, “Her mo­
dernleşme döneminin arkasından 
bir dinselleşme hummasının” baş­
layacağından söz etmektedir. Bi­
lindiği gibi Berkes bu tezini Os­
manlI tarihinin yorumlamasına 
uygulamıştır. Günümüzde tslami 
ideolojinin giderek yükselen bir 
etkinlik kazanması ve Islama dö­
nüş önerilerinin artık politik bir 
güç haline geldiği göz önüne alı­
nınca Berkes’in yorum ve çözüm­
lerinin önemi vurgulanabilmekte- 
dir. Başka bir deyişle Berkes sa­
dece Osmanlı tarihinin anlaşılıp 
kavranması için bir kaynak olarak 
kalmamakta, günümüz Türkiyesi’ 
nin karmaşık politik ve kültürel 
oluşumlarını da açıklamakta ışık 
tutucu olabilmektedir.
Yirminci yüzyılda yaşamış Türk 
aydınları arasında çok seçkin bir 
yere sahip olan Berkes bütün önı-
Anılarla yüklü —  1940'lardan anılarla dolu bir fotoğraf. (Arka sırada soldan sağa) Sabahattin Ali, Niyazi Berkes, 
Niyazi Ağırnaslı, Asuman Hanım ve Berkes’in o sıradaki eşi Mediha Berkes (Esenel). (Ûn sırada soldan sağa) Muvaf­
fak Şeref, Filiz Ali, Azra Erhat, Matika Szabo, Mediha Berkes Esenel'in ablası ve Sabahattin Ali’nin eşi Aliye Ali. 
(Fotoğraf: Sabahattin Ali arşivinden alınmıştır.)
ki göstermedi. Berkes için tek yol 
ülke dışına gitmekti ve o da öyle 
yaptı. Kanada’daki McGill Üni­
versitesine öğretim üyesi olarak 
gitti ve ölümüne kadar yurtdışın- 
daki üniversitelerde çalışmak zo­
runda kaldı.
Acı bir rastlantı olarak hemen 
hemen aynı zamanda yaşama göz­
lerini yuman Berkes ve Şerif, 
Türkiye dışında çalışmak zorun­
da kalma kaderini de paylaştılar 
ve ikisi de saygın bir ad yaptılar. 
Muzaffer Şerif kendini bir bilim 
dalının gelişmesine adadı ve bu 
nedenle çok tanındı. Berkes ise 
esas olarak Türkiye üzerinde ça­
lıştı, Türkiye’nin son 400 yıllık ev­
rimini, sosyo-politik ve kültürel
sine ulaştığını ve bu nedenle sis­
temin teokratik olmaktan çıkmak 
zorunda kaldığını göstermektedir. 
Bu çerçeve içinde laikleşme - dine 
dönme çekişmesinin aslında bir 
değişim sorunu olduğunu ileri sür­
mektedir.
Berkes’e göre ister iç dinamik­
lerden isterse dışarıdan kaynak­
lanmış olsun değişimin toplumda­
ki güç dengelerini değiştirmeme­
si olanaksızdır ve değişim ile kay­
beden güçler direnmek zorunda­
dır. İşte din tekrar bu noktada 
devreye girmekte ve direnme- in, 
yani tutuculuğun ideolojik silahı 
olarak yorumlanmaya başlamak­
tadır. Türkiye’nin toplumsal tari­
hi de bu çatışmanın, yani modern­
rii boyunca bir Türkiye sevdalısı 
olarak ömür sürmüş, Türkiye ile 
ilgili çok kıymetli yapıtlar üretmiş, 
ama ne yazık ki Türkiye dışında 
yaşayıp ölmek zorunda kalmıştır. 
Kuşkusuz onun bıraktığı zengin 
kültürel miras Türk aydınları için 
her zaman kullanılabilen, kıymetli 
bir hazinedir. Ancak onun yaşam 
öyküsü “ Çağdaşlaşm anın 
neresindeyiz,” sorusunun günü­
müzde de gündemde kaldığını hiç­
bir kuşkuya yer vermeyecek bir 
açıklıkla ortaya koymaktadır. 
Kendi değerlerine bu kadar acı­
masızlıkla ve bağnazlıkla bakabi­
len bir toplumun henüz çağdaş­
laşma merdiveninin en alt basa­
maklarında durduğu açıktır.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5  1 1 8 3 ^ 0 0 6 *


Niyazi Berkes'in bıraktığı miras, değerli bir hazine:Çağdaşlığın neresindeyiz?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository