Taha Toros Arşivi, Dosya No: 41-Halide Edip-A. Adnan Adıvar.

Not: Gazetenin "Kitap Tırtılı" köşesinde yayımlanmıştır

İleri, Selim

Istanbul Sehir University Repository

/V û J  V .I
10 N İS A N  1997 P E R Ş E M B E
----------------------------------------------~A
u u ıv ın u n ı  i  c  ı
KÜLTÜR
K İTA P  TIR TIL I SELİM  İL E R İ
Bugüne bir ‘Ateşten Gömlek’ ...
Edebiyat tarihleri Ateşten Gömlek’in 
Kurtuluş Savaşı sürüp giderken, henüz 
sona ermemişken yazıldığım belirtirler. 
İmparatorluk göçmüş, Ankara hummalı 
bir çaba içinde.
Cepheden izinli gelen Halide Edib yo­
ğun duygulanımların etkisi altında bu 
ünlü romanını.. Kurtuluş Savaşı’nın ‘ilk’ 
romanını yazmıştır.
Ama Ateşten Gömlek’in bir başlan­
gıç öyküsü var:
Öyle kaç kez Halide Edib’le Yakup 
Kadri’yi, benim ‘biricik’ romancılarımı 
Ankara’da. 1920’lerde bir evde karşılık­
lı söyleşirlerken tahayyül etmişimdir. 
Vakit akşamüzeri olmalı. Ankara, ‘gele­
cek’ coşku ve tasasıyla donanmıştır.
Yakup Kadri Bey ‘Ateşten Gömlek’ 
adlı bir roman yazacağını dile getirmek­
tedir.
Halide Edib Hanım o an mı düşün­
müştür: “(...) bu kadar Anadolu’ya yakı­
şan ve kendi başına bir şaheser olan” bu
ad...
Romanın başında yer alan eşsiz mek­
tubu yeniden okuduğumuzda, Ateşten 
Gömlek’lerin en az iki tane olması umu­
du karşımıza çıkar. İleride bu eserler, gü­
zel, mutlu günlerinde, kitaplıklarda yan 
yana duracak, geçmiş acı zamanların 
masalını söylemeye devam edeceklerdir.
Yakup Kadri’den ödünç aldığı adı, Ya­
kup Kadri’nin bir romanında yine gör­
mek isteyen Halide Edib, bir bakıma, ya­
şanmakta olan ‘tarih’in romanlar, yazı­
lar çiziler, ‘edebiyat’ aracılığıyla gelecek 
kuşaklarda iz bırakacağı, bilinç yarata­
cağı umudunu taşımaktadır.
Kimbilir, Ateşten Gömlekler birken i- 
ki, ikiyken üç., dört olabilecektir.
Güzel ve önemli Kurtuluş Savaşı ro­
manları sonradan yazılmıştır. Birçoğunu 
bugün de tutkuyla okuyabiliriz. Ama pek 
azı Halide Edib’in Ateşten Gömlek’i öl­
çüsünde ‘içten’ tanıktır.
Handan’da aşkı ve kadın özgürlüğü­
nü sayıklamalarla dile getirmiş roman­
cı, Ateşten Gömlek’te de bir toplumun, 
bir ulusun yeniden var oluş mücadelesi­
ni aynı şiddetle, aynı buhranla, adeta nö­
betler içinde söylüyor.
Romanın başındaki mektup
Romanın başındaki o mektup, doğru­
su, günlerimi gecelerimi büyülemiştir. 
Bir romancının bir başka romancıya yaz­
dığı ve “Yakup Kadri Bey’e” diye baş­
lık attığı ‘açık mektup’, edebiyatımızda­
ki -hemen hemen tek- ‘romancıdan ro- 
m^çıya.\iç§skkur mektubudur.
Zaten Halide Edib mektubunda yal­
nızca ödünç aldığı roman adı için teşek­
kür etmez. Millî Mücadele’yi bir kez da­
ha, puslar içinde, billûrlaşmış olarak gö­
rür. Çöken payitahttan Anadolu’ya geçiş 
günleri, belki daha da geçmişte kalmış 
günlerden yarına, hem bir ulusal sava­
şım, hem de toplumsal ve bireysel özgür­
lük arayışı kendisine kılavuzdur.
Ateşten Gömlek’e yol alışı izleyebil­
mek, o yol alışta düşsel bir yolcu olabil­
mek için hem Handan’a, hatta Mev’ut 
Hüküm'e, hem MorSalkımlı Ev’e, özel­
likle Türk’ün Ateşle İmtiham’na ille uğ­
ramamız gerekmez mi?
Handan, dediğim gibi, ‘bireysel baş­
kaldırının sessiz sözcüsüdür. Yakup 
Kadri anılarında bu romanı ne çok sev­
diğini, bu romandaki genç kadına han­
diyse âşık olduğunu yazmıştır. Duygu­
larını yansıttığı yazısı o zamanlar söy­
v 4 te ş te n  Gömlek 
bugün yetmiş beş 
yaşında.
Yetmiş beş yıl 
boyunca okunmuş, 
herhalde bir dönemler 
çok sevilmiş, çok 
etkilenilmiş bu 
roman, yalnızca 
anlatımının ateşi, 
humması, buhranıyla 
değil, ‘anlattıklarıyla’ 
da bugün yeniden 
anlam kazanıyor; 
yetmiş beş yıl sonra 
biz Ateşten Gömlek’i 
yeniden 
gereksiniyoruz.
Tadımlık
O gün asıl Türkiye ’yi ben ilk defa 
gördüm. Karanlık bir sır olan 
İstanbul’un arkası, asıl mahalleleri 
ağzını açmış, sükkanını (1) dökmüştü. 
Birçok ihtiyar kadın, birçok ihtiyar 
erkek gördüm. İstanbul'un abus (2), 
sâmit (3) ve görünmez ihtiyarları. 
Arkalarında hangi zamana ait olduğu 
bilinmeyen garip setreler (4), 
redingotlar (5) içinden hafif buruşuk 
boyunları yükseliyor, gözlükleri 
altından yaşlar beyaz sakallarına 
alenen (6) akarak ağlıyorlar, ipekli bol 
çarşafları içinde buruşuk yanaklarına 
yaşlar akarak nineler geliyor. Sarılı 
kırmızılı basma entarisinin yeni 
çarşafından fırlamış, yemenilerinin 
oyaları görünen küme küme, gözleri 
kırmızı, yüzleri Fransız ihtilâli 'nde 
Versailles ’a (7) hücum eden kadınlar 
alayının tablosu gibi o kadar çok kadın 
var ki... Hiçbiri ne önünü, ne arkasını 
görüyordu. Hamal ile genç münevverin 
(8), Karagümrüklü işçi, İstanbullu 
kadınla yüksek ökçeli süslü kadının, 
omuz omuza, yüz yüze geldiği bir 
gündü. Derinliği görülemeyen 
meydanda müthiş bir insan denizi derin 
ve sodasız uğultusuyla akıyor akıyor, 
yalnız çok kesif (9) olan ortası 
kımıldamıyordu. Bütün bu canlı deniz
üstünde Sultanahmet ’in beyaz 
minareleri, hapishane binası 
yüzüyor gibi yükseliyordu.
Binaların üstünden, camiin 
avlusundaki ağaçlardan salhm 
salkım insan kütleleri (10) 
sarkıyor, bunun üstünden beyaz 
minarelerden uzanan siyah 
bayraklar bazan halkın başına, 
bazan beyaz güvercin bulutlu 
mavi göğe uçuyordu.
Sultanahmet bahçesinin 
parmaklıklarına dayanmış bir (bir 
ihtiyar) dişsiz ağzı açık, fersiz 
gözlerinden, sürülmüş tarla gibi 
buruşan yanaklarına akan göz 
yaşlarıyla beraber bağıra bağıra 
ağlıyordu. Ayaspfya menfezinden (II) 
giren herkes uçan Osmanlı 
bayraklarını siyah görünce 
dudaklarından bir feryat, kısılmış 
bir hıçkırık fırlıyordu. Gözleri 
sürmeli olduğunu en boyalı 
genç kadınlar bile unutmuş, 
bütün boyaları yanaklarından 
yaşlarla akıyordu.
(1) Oturanlarını, sakinlerini.
(2) Asık suratlı, somurtkan.
(3) Sessiz.
(4) Düz yakalı, önü ilikli bir tür ceket.
(5) Fr. redingote. Arkası yırtmaçlı,
etekleri 
uzun çift 
sıra
düğmeli, 
resmi erkek 
ceketi.
(6) Herkesin gözü 
önünde.
(7) Versailles Sarayı. 
(8) Aydının.
(9) Yoğun.
(10) Kümeleri, yığınları.
(11) Tarafından. 
(H.E.Adıvar, Ateşten 
Gömlek, Yayına hazırlayanlar: 
Mehmet Kalpaklı, Gülbün Türkgeldi, 
Özgür Yaymları)
lentiler, yankılar yaratmış. Handan’da 
Halide Edib’in kişisel yaşamından esin­
lendiği Yakup Kadri’ye fısıldanmış... 
Bir roman, muhakkak ki, sadece ‘ro- 
man’dır. Ama bazı romanlar, yazarları­
nı ‘fazla’ tanıtırlar.
Handan, Halide Edib’in gençlik dün­
yasını tanıtıyor. Mev’ut Hüküm, karan­
lık, karabasanlı, ama hep tutkulu sahne­
leriyle Halide Edib’in yaşadığı toplum- 
sal-bireysel ortamlardan derin mutsuz­
luğunu söylüyor.
Nihayet Mor Salkındı Ev ve Türk’ün 
Ateşle İmtihanı anı kitapları, silkiniş ve 
gelecek umudu için mücadele istekleri­
ni ‘yaşanmış’m izlenimleriyle saptar. 
Ateşten Gömlek’e yol alışta, bireysel­
den toplumsala, gerçekten bir ateşten 
gümlek sırta geçirilmiş, o ateşten göm­
lekle yanıp tutuşulmuş, ama hiç pişman
olunmamıştır.
Tekrar ‘Ankara’ya dönüyorum:
O gün, benim hayal edişime göre, o 
akşamüzeri Ankara’da, Halide Edib Ha- 
nım’m evinde başka neler konuşulmuş­
tu? Başka kimler vardı? Çöken İstan­
bul’dan, geçmişten, imparatorluğun son 
yıllarından söz açılmış mıydı?
Yakup Kadri Bey, ‘kendi’ Ateşten 
Gömlek’ini nasıl tasarladığını, nasıl ka­
leme dökeceğini ifade etmiş miydi? O- 
nun Ateşten Gömlek’i, sonra, dönüşe 
dönüşe, şekilden şekle girerek Ankara 
mı olmuştu?
Halide Edib Hanım, kendisini, kendi­
sinin Ateşten Gömlek’ine götüren ko­
şullan, anılan, yaşantılan, ürkütücü ge­
lişmeleri birdenbire mi algılamış, her 
şey birdenbire mi üşüşmüş; yoksa ya­
şantılar, izdüşümler, kaygılar belleğe
usul usul mu birikmişti?
Şişli’den Anadolu’ya
Ateşten Gömlek, en az iki yönüyle 
dikkat çekmelidir: Anadolu’ya kimler, 
hangi duygulann, ülkülerin, düşüncele­
rin itkisiyle geçmişlerdir ve ‘savaş’ı na­
sıl yorumlamışlardır...
Önce ‘Şişli’yi tanmz. Bugünün Şiş­
li’sine hiç mi hiç benzemeyen, sosyetik, 
alafranga, özentici Şişli’yi. Sosyete, 
alafrangalık, özenti ama, her şeye kar­
şın bir memleket ülküsü hissedenlerin 
de yaşadığı Şişli.
Hariciye memuru Peyami, o Şişli’yi, 
payitahtı, şimdi, Sakarya Savaşı’nın ar­
dından, hastanede yaralı olarak hatırla­
makta, yazmaktadır.
Dekor hastane olunca, bütün Millî 
Mücadele seslerle, yankılarla, inildeyiş­
lerle belirir, İstanbul artık aradan çeki­
lerek, Anadolu ve Anadolu Türk’ü var­
lığını söylemeye koyulur.
Fakat başlangıçta hep Şişli vardır. Pe- 
yami’yi, Ayşe’yi, İhsan’ı, Cemal’i ora­
da tanırız. Şişli hanımlarının, Şişli bey­
lerinin, Rum hizmetçilerin neredeyse 
habersiz kaldıkları Millî Mücadele’ye 
ilk uğrak Sultanahmet olacaktır. Böyle­
likle Halide Edib ünlü, unutulmaz ‘Sul­
tanahmet Mitingi’ni ilk kez kâğıda dök­
me olanağına kavuşur. Ayşe’nin siyah 
giysilerle katıldığı o gün, sonra Türk’ün 
Ateşle İmtihanı’nda ‘belgesel’ bir anla­
tıma evrilecek, ama aradan yıllar geçtik­
çe, başka romanlarda, sözgelimi Kemal 
Tahir’in Esir Şehir üçlemesinde yine 
can bulacaktır.
Miting, Halide Edib’in hem büyük ve 
coşkun bir romancıya yaraşır, hem usta 
bir gazetecinin nesnel anlatımına denk 
tasvirleriyle Ateşten Gömlek’i Anado­
lu’ya açar. İmparatorluğa son bir kez 
seslenen İstanbullu için tek umut kapı- 
sı bundan böyle Anadolu’da aralanacak­
tır.
Ateşten Gömlek de bundan böyle 
Anadolu’daki savaş, yıkım ve zaferlerin 
sözcüsü olacak, acılar ve kırık sevinçler 
ortasında ‘yann’ı özleyecektir. O kadar 
ki romancı, Peyami’nin anlattığı kor­
kunç gerçekleri insanlık için utanç veri­
ci bulur ve ne insanlığın, ne Türkiye’nin 
bir daha böylesi acılardan geçmemesi 
temennisiyle, roman kahramanının bir 
‘kâbus’ gördüğünü ileri sürmekten ken­
dini alamaz.
Ateşten Gömlek işte o çok çarpıcı te­
menniyle son bulmaktadır.
Yetmiş beş yıl sonra__________
Edebiyat tarihleri Ateşten Gömlek’in 
6 Haziran -11 Ağustos 1922 tarihlerin­
de İkdam gazetesinde tefrika edildiğini 
de yazarlar. Ateşten Gömlek bugün yet­
miş beş yaşında.
Yetmiş beş yıl boyunca okunmuş, her­
halde bir dönemler çok sevilmiş, çok et­
kilenilmiş bu roman, yalnızca anlatımı­
nın ateşi, humması, buhranıyla değil, 
‘anlattıklarıyla’ da bugün yeniden an­
lam kazanıyor; yetmiş beş yıl sonra biz 
Ateşten Gömlek’i yeniden gereksiniyo­
ruz.
Doğu ve Batı kültürlerinin sentezine 
ulaşabilmiş Halide Edib. efsanevi ko­
nuşmacısı olduğu Sultanahmet Mitin­
gi’nde ‘hükümet’lerin düşman, ‘mil- 
let’lerin dost olduğunu söylemişti. Ge­
çen onca zaman onun sözünü ne yazık 
ki doğrulamaya devam ediyor, hükümet­
leri bir türlü ‘ferdin ezelî hürriyet müca­
delesinde’ fertlere dost kılamıyor.
Belki bu yüzden ferdin sırtında hâlâ 
ateşten gömlekler var.
Yakın tarihimizin hangi sancılardan 
geçtiğini ben en çok romanlardan öğ­
rendim. Tarih kitapları, hatta ilk elden, 
ilk tanıklıktan anılar her zaman yetme­
di.
Ateşten Gömlek’e gelince, o roman­
lar, öğretici, aydınlatıcı romanlar ara­
sında, bir de ‘coşkun’ yaradılışıyla gön­
lümü yakar. Anlatımının çapraşıklığına 
-haksızca- işaret edilmiş Halide Edib, 
bu romanında, Handan kimliğiyle baş­
lattığı coşkun yaradılışları artık bütün 
bir romanın tek kimliği kılmaktadır.
Halide Edib diyor ki:
“Sen kitaplar ve kâğıtların dilinden 
anlıyorsun, yanık şeyler söyle, iyi şeyler 
söyle, beni istesin!”
Belki bu yüzden bugün de Ateşten 
Gömlek’i istiyoruz.
Taha Toros Arşivi


Bugüne bir 'Ateşten gömlek'...

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/167499/3/001514229006.pdf

Bugüne bir 'Ateşten gömlek'...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository