Taha Toros Arşivi, Dosya No: 80-Yakup Kadri Karaosmanoğluİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Taner, Haldun

Istanbul Sehir University Repository

HALDUN
TANER hak dostum diye başlayım söze...
Gerçek bir yazar, zoraki bir politikacı
K ALABALIKLARIN yazarlar hakkındaki çağrı­şımları çoğu zaman, üstün - körü bazı yaftala­
malara dayanır. Yakub Kadri'yi çoğu kimsenin 
“Nur Baba'-nın yazarı, “Erenlerin Bağındah"ın naşiri 
olarak belkpyişi bundandır. Daha yeni kuşaklar, bir 
roman yarışmasında “Sinekti Bakkal"ın hemen arka 
sından ikinci olan “ Yaban"ı ile anımsarlar onu. Bu 
roman bir ara, Refik Halid'in Anadolu Hikâyeleri ile 
birlikte, Anadolu gerçeğine yönelmiş bir edebiyatın 
haklı olarak en güçlü yapıtlarından biri olarak sayı- 
lagelmiştir.
Yakub Kadri ismi, benim belleğime de, adı ge­
çen yapıtları ile girmiştir önce. Çocuk yaşta iken eli­
me geçeni okurdum. Bir gün onun "Bir Serencam" 
adlı kitabına uzanmıştım ki, dayım:
~ — Yakub Kadri bey, ağırbiryazardır, onu büyü­
yünce anlayabilirsin, demişti.
Büyüdük, anlayacak yaşa geldik, güç anlaşılacak 
bir yanı bulunmadığını, ama öbürlerine görecelikle 
belli bir ağırlığı ve yoğunluğu olduğunu gördük, öğ­
rendik, saydık.
Kendini, ilk olarak 1925’de tanıdım. Büyükbaba­
mın Ankara Caddesindeki Hamit Matbaası, o zama­
nın ünlülerinin uğrak yeri idi. Ben Ahmed Rasim 
Amcayı, Celâl Esad Arseven'i, İsmail Müştak Maya- 
kon’u, Ruşen Eşrefi, Yakub Kadri’yi, ilk olarak hep 
o'rada görmüşümdür.
Daha sonra, lütfedip bizi dostluğuna kabul ettiği, 
meslektaş saydığı bir dönem başladı. Seyrek ama 
candan görüştük. Üstad, ayrıca, Prof. Hamit Nafiz 
Pamir’in de oyun arkadaşı idi. O vesile ile de faali­
yetlerini, çeşitli siyasî olaylar karşısındaki tepki ve 
düşüncelerini dolaylı da olsa, izleyebiliyordum.
Pirandelliyen bîr oyun tasarısı
Sanırsam, 1958'lerde, ortaklaşa bir oyun yazma­
mızı önerecek kadar beni onurlandırdılardı. Konu­
sunu sayın eşinin verdiği bu oyunun, dramatik çatı­
sını, ben kuracaktım. Kişileri canlandırma işini de 
üstad kendi üzerine alacaklardı. Sevgili hatırası ö- 
nünde şunu itiraf etmeliyim ki, bu projeyi ben sabo­
te ettim. Üstadın yeteneğine güvencim büyüktü. Is­
rarı üzerine onun imzası ile birlikte yan yana görün­
mek benim için elbette büyük bir şeref olacaktı. Bu 
arada ortak dostumuz, üstad Abdülhak Şinasi Hisar 
da durmadan beni teşvik ediyor:
— Bu pirandelliyen bir eser olacak. Yakub çok 
hevesli, siz de himmet edin. Bir an önce ortaya çık­
sın, diyordu. Ne var ki, ben işi erteledikçe erteliyor­
dum. Yakub Kadri bey, o sıralarda, yoğun bir po liti­
kacılık içinde idi. “Erenlerin Bağından’ln, küyumcu 
üslûbcusu, Fecri Ati'nin büyük naşiri, şimdi, her 
gün Ulus'a başmakaleler çırpıştırmakfa idi. Onun 
bu piyes sevdasının nedenini sezmiyor değildim. 
Herhalde yoğun politika atmosferinde, ister istemez 
yavanlaşan kalemini ve beynini bir yaratıcılık alanı­
na koşmak gereksinmesini duyuyordu. Belki de, 
çok sevip saydığı sayın eşinin verdiği bir konuyu iş­
leyip, onun bir isteğini yerine getirmek istiyordu.
Ulus’ un on beş gün kapatıldığı bir ara, bu bek­
lenmedik tatilden yararlanmak üzere beni derhal İs­
tanbul’daki evine çağırdı. Ihlamur’da üç katlı bir ev­
de oturuyordu. Üst kattaki tek odayı da bir çalışma 
stüdyosu haline getirmişti. İşte, ancak o gün, bunca 
zamandır, bu iş i duraksatma nedenlerimi kendisine 
açıklamak zorunda kaldım. Hanımefendinin önerdi­
ği tema muhakkak ki, çok ilginçti. İlginçti de, tesa­
düfen, Cari Sternheim adında ünlü bir Alman yazar 
tarafından, bizden en az kırk yıl önce ve çok güzel bir 
şekilde işlenmişti. Bizim aynı konuyu işlemeye 
kalkmamız maazallah çalışmamıza bir intihal gölge­
si düşürebilirdi.
Üstad. gerekçemi yeterli bulmadı. Her yiğidin bir 
yoğurd yiyişi olur. Biz de aynı konuyu kendimizce 
işleriz, diyordu. Belki haksız da değildi.
Sonra, iş yine ortada kaldı. Birsüre sonra Ulus 
yeniden yayma başladı. Günlük gaileler ortasında 
proje büsbütün tavsadı. İsabet de oldu.
«Sanat şahsi ve 
m uh terem d ir» den 
kadro hareketine
Yakub Kadri’nin yazarlık anlayışında, büyük 
çizgisi ile iki dönem ayırt etmek mümkündür.
İlk dönem Fecri A tic i dönemidir. “Sanat sanat i- 
çindir" ilkesini benimseyen bu gençlerin içinde Şa- 
habettin Süleyman bey gibi intellektüel, ama yaratı­
cılık plânında cılız ve kansız kişilerle, yaratıcılık yanı 
güçlü, genç istidatlar da vardır. “Sanat şahsî ve 
muhteremdir" sloganını ilkin bir ayet gibi benimse­
yen bu gençlerden ikisi, sonradan bu kavanoz ede­
biyatının sınırlarını aşıp, asıl kendi yeteneklerini 
bulacaklardır; Refik Halid ve Yakub Kadri.
Yakub Kadri Balkan Savaşını, Birinci Dünya 
Savaşını ve bu yenilgilerin ışığında dünyada oyna­
nan büyük sömürü oyununu farkettikten sonra, evet 
neden sonra, birden uyanır:
Garb im'peri alışmasının kandan ve yağmadan gö­
zü dönmüş kurt sürüleri, bütün vahşeti ile bizim za­
vallı ağıllarımızın üstüne de saldırdı ve ortada, ne e- 
debî cemiyetlerden, ne mukaddes sanat davaların­
dan eser kalmadı. O zaman artık bütün acı sarahati i- 
le anladım ki, istiklâli uğrunda o derece ter döktü­
ğüm sanat, evvelâ bir cemiyetin, bir milletin malıdır. 
Sonra da nihayet bir devrin ifadesidir. Bunlardan 
tecrit edilmiş bir sanatın ne mânası, ne kıymeti var­
dır. Müstakil sanat, müstakil vatanda olabilir.
Bunları yazan, toplumcu ve devletçi kadro hare­
ketinin önde üyelerinden Yakub Kadri’dir.
Ama daha kadrodan çok önce, İstiklâl Savaşının 
ilk günlerinde fildişi kulesinden çıkıp ulusça şahla­
nışa katkıda bulunmak gereksinmesi ile Mustafa 
Kemal’in yanına koşan ilk yazarlardan biri olmuş­
tur.
Daha sonra mebus, sefir olarak mükâfatlandırılı- 
şı, edebiyattan politikaya kayışı abartılı eleştirmele­
re neden olabilmiştir.
Bu arada kendisinin de bazı gafları olduğunu bu­
rada belirtmek gerçekçilik borcudur.
Yakub Kadri Karaosmanoğlu, soyadından da 
anlaşılacağı gibi, Anadolu'nun eski bir derebeyi so­
yundan geliyordu. Ben, şahsen, bunun ayrı bir soy­
luluk onuru olduğunu sanmayanlardanım. Kendisi 
sayar mı idi, bilmiyorum. Saymasa idi, gözümde da­
ha büyürdü. Çünkü ne çare ki, insanoğlu kimin 
sulbünden geleceğini saptamak olanağından yok­
sundur. İçinde yaşadığımız düzende, mutlu doğuş­
lar, insanı birden mutlu koşulların içine atar, o ko­
şulların büyük olanakları içinde geliştirir. Mutsuz 
doğuşlar ise, mutsuzlukların içinde..
Behey Karamağa Bey
Eşitsizliğin doğuştan başladığı bu düzende, mut­
lular hiç değilse mutsuzların ayıbını yüzüne vurma­
mak zorundadırlar. Çok ince, çok duygulu bir insan 
olan Yakub Kadri, kızgın bir anında, olmadık bir gaf 
yapmış ve bu gaf da ona hayli pahalıya mal olmuş­
tu. 1930’larda devrin genç edibleri ile yaptığı bir po­
lemikte üstad, onları kısırlık, zayıflık, bücürlük ve 
soluksuzlukla suçlarken, bütün bunlara neden ola­
rak da, bu kuşağın “saman ekmeği" ile beslendiğini 
ileri sürmüştür. “Saman ekmeği ” kuşağı bunu ce­
vapsız bırakır mı? Ailesi bakımından francala kuşa- 
cığına mensup, ama gönlü bakımından saman ek­
mekçilerinden yana olan Nazım Hikmet, hemen dö­
şenmişti:
Behey
Kara boynuz gibi kaşlı 
Mukaddes Apîs başlı adam 
Behey
Kara maça bey
Sen şiirin asil kamusuyla konuşuyorsun
ben asaletten anlamam 
Şapka çıkarmam konuştuğun dile
düşmanıyım asaletin 
kelimelerde bile
Yer yer ölçüsüz saldırılara da yer veren bu hiciv 
şiirinin bir yerinde 
Satın aldın kendine 
İsviçre dağlarının havasını
diye bir mısra vardır. Ben, “iy ik i üstad İsviçre dağla­
rının havasını satın alabilmiş, alabilmiş de, hastalı­
ğını yenip bu kadar yıl yaşamış, yaşamış da gençlik 
hatalarını görüp onları düzeltme olanaklarına kavuş­
muş,, derim.
Zora k î diplomat
Yakub Kadrinin hayatı o dönemdeki çoğu Türk 
aydınlarınınki gibi hayli çalkantılı ve bazen de çeliş­
k ili görünür.
Bence, bu çelişkilerden en önemlisi, bu kadar in­
ce, otodidakt olmasına karşın kendini bu kadar iyi ve 
kültürlü yetiştirmiş, sanatçı ve yaratıcı mizaçta bir 
insanın, yaşamının büyük birbölümünü politikada, 
gazetecilikte, diplomaside tüketmiş olmasıdır. 
Onun “ülus’’un baş makale sütununda yaptığını, Ti­
ran veya Lahey Elçiliğinde yaptığını, onun Mecliste 
yaptığını, sıradan herhangi bir gazeteci, bir diplo­
mat, bir mebus da pekâla yapardı. Nitekim yapıyor 
da...
Ama, O dünyaya başka bir şey için gelmişti. Ro­
mancı idi. Bu ortama görecelikle, bir Thomas Mann 
niteliğinde sayılabilirdi. Çok ilginç dönemlerin ya­
kın tanığı olarak Türk toplumunun seviyeli bir kro- 
nikçisi olabilirdi. Kısmen oldu da. Yaptıklarından 
ötürü ona büyük şükran borçluyuz. Yapabilecekken 
yapmadıklarından ötürü de biraz kırgınız.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1  5 8 3 5 0 7 0  1 0


Hak dostum diye başlayayım söze:Gerçek bir yazar, zoraki bir politikacı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository