Taha Toros Arşivi, Dosya No: 178-Abidin DinoGırtlağıma kadar doğuluyumSavaş yıllarında Dinola

Dino, Abidin

Taha Toros Arşivi, Dosya No: 178-Abidin DinoÇevre ünlü, cep delikPolis seramikleri tutuklad

Istanbul Sehir University Repository

20 NİSAN 1995 PERŞEMBE
+
d izi
•  •  i  § •unlu, cep
Abidin Dlno 
ve Fikret 
Mualla. 
Politik 
tartışmalar 
yüzünden 
başı derde 
giren Abidin 
Dino
Anadolu'ya
sürgüne
gönderiliyor.
Sürgün tam
yedi yıl
sürüyor.
Fotoğraf:
Ara Güler.
Polis
seramikleri
tutukladı
P
verilmedi. Yıllar som
delik
eki, sözünü ettiğiniz oyununuz, Kei ne oldu?
“Hiçbir şey. Bugüne değin yeni bir baskısı bile 
yapılmadı. Toplatılan baskıdan elde belki 
sekiz-on tane kalmıştır, ama bilmiyorum hangi 
ellerde. O sırada Türkiye’de tek parti yönetimi 
vardı. 1946’da bir muhalefet partisi kurulmuştu 
ama öte yandan birçok yazar, solcu aydın 
içerdeydi... Artık canıma tak etmişti. Özgürce 
düşünmek, düşündüklerimi özgürce dile 
getirmek, özgürce yaratmak istiyordum. 
Türkiye’den ayrılmayı düşündüm. Bu da kolay bir 
şey değildi. İktidarın yakın bir geçmişe değin her 
dönemde aydınlara karşı kullandığı ilk silah, 
onlara pasaport vermemekti. Tam bir yıl uğraştım 
pasaportumu alabilmek için... Eşin dostun 
yardımıyla sonunda pasaportumu alıp 
Türkiye’den ayrıldım. İlk durağım İtalya oldu. 
Ardımda, Ankara’da seramiklerimi bırakmıştım. 
Gitmeden birkaç ay önce bir dostumun isteği 
üzerine hiçbir iddiası olmayan küçük seramikler 
gerçekleştirmiştim bir fabrikada. Ben Türkiye’den 
ayrılınca, polisin birini tutuklaması gerekiyordu. 
Önlar da kimseyi bulamayıp seramiklerimi 
tutukladılar. Tam Gogol’e yakışır bir öykü.
Güzin’i ardımda bırakmamış olsaydım, doğrusu 
seramiklerimin başına gelenleri öğrendiğimde 
ben de gülecektim. Ama Güzin’in işi zordu. 
Seramikler yargıya ‘intikal etmiş’ bir bilirkişi 
kurulmuş, onlar da bu seramiklerde komünist 
propagandasının var olduğuna karar vermişlerdi. 
Bu propagandanın nasıl yapıldığı anlaşılamadı. 
Bunu anlamayanların arasında, galiba savcı da 
varmış, sonunda seramikler altındaki imzamı 
orağa benzetmişler... Sonunda seramikler 
‘takipsizliğe’ uğradı, ama hiçbir zaman geri 
nra, ilk kez Türkiye’ye 
döndüğümde 
havaalanında siyasi polise 
konuk oldum bir-iki gece. 
Orada da sordukları bu 
seramiklerdi. Arada üç- 
dört genel af ilan edilmiş, 
ama benim seramikler 
yararlanamamıştı.
Paris’te hep ünlü kişilerle 
birlikte olan Abidin Dino 
arada bir, bir resim, bir desen 
satarak geçiniyor. En çok para 
getiren parmak desenleri. 
Picasso’nun da çok beğendiği 
bu desenler Dino’nun bir tür 
özel kartı oluyor.
Çevre
Mutluluğun
resmi
Abidin 
Dino 
hayatını 
anlatıyor
Andre Velter ( France Culture Radyosu /  
Paris 1991) konuştu, Ferit Edgü yazdı, 
Güzin Dino özet fotoğraf arşivini açtı
ristan Tzara özellikle, de­
yim yerindeyse, beni ka­
natları altına aldı. Tzara, 
müthiş merakları olan bir 
insandı. Doğu, özellikle 
de Türkiye ve Türk sanatı 
konusunda bir bilgi kay­
nağı olarak görüyordu be­
ni. Ona, o sıralar, hapiste 
olan Nazım üzerine bilgi­
ler veriyor, Nazım’ın şiir­
lerini çeviriyordum. Öte 
yandan üç yıl Sovyetler 
Birliği’nde, hem de o çal­
kantılı dönemde yaşamış 
Bu da çok ilgilendiriyordu 
kendisini. Dadaizmin kurucusu Tzara, o 
sıralar komünist değildi henüz. Picasso 
da komünist değildi.
Paris’e yerleşmiş ünlü Amerikalı ya­
zar Gertrude Stein da, desenlerimi ilgi 
çekici buldu. Kendisinin o dönemin en 
önemli koleksiyoncularından biri oldu­
ğunu, Picasso’nun, Matisse’in. Braqu- 
e’ın farkına varan ilk yazar çizerlerden 
olduğunu tabii biliyorsunuz. Müthiş bir 
şanstı bunlar benim için. Gertrude Ste- 
in’la birlikte çalıştık. Söz konusu, yaz­
makta olduğu yeni bir Faust’tu. Sonun­
da Stein bu yapıta “Faust’s Light, The 
Light” (Faust’un Işığı, Işık) admı verdi.” 
- Ne tür bir ortak çalışmaydı bu? 
“Çok garip, aramızda bir oyundu san­
ki. Ğertrude Stein bana yazmış olduğu 
bir parçayı okuyordu. Ben de bu metin­
den yola çıkarak bir şeyler çiziyordum. 
Sonra o benim çizmiş olduğum şeye ba­
kıyor, kimi zaman, desenden etkilenip 
metnini değiştiriyordu^...)
Ben desenlerimi çizdim, Gertrude 
Stein metni yazdı, Lord Bumess müziği
besteledi, ama ‘Faust’un Işığı, İşık’ sah­
neye konulamadı. Ben desenlerimi Ste- 
in’a vermiştim. Tabii o yıllarda fotokopi 
filan yok. Yalnızca çizgilerimin belle­
ğimde kalan anıları vardı. Aradan yıllar 
geçti. Uzun yıllar. Zaman ve mekan için­
de, benim desenlerimin bir bölümü, Ox- 
ford’da bir şatoda bulundu. Ve bana fo­
toğrafları gönderildi. Yarım yüzyılı aşan 
bir süre sonunda, bu desenlerime baktı­
ğımda, bugün de bir tuhaf oluyorum. 
Sanki onları dün çizmişim gibi.”
Parmak desenleri
- Picasso, Gertrude Stein, Tzara... 
bunların hepsi çok güzel. Ama o sıralar 
Paris’te nerede yaşıyordunuz, ne yapı­
yordunuz?
“Oh! Küçük otellerde. Mümkün oldu­
ğu kadar ucuz otellerde. Arada bir, bir 
resim, desen satarak. O yıllarda Paris'te 
yaşam böyleydi. Çok ünlü kişilerle bir­
likteydim, ama cebim hep delikti. Örne­
ğin, gene o sıralarda, Cocteau ile tanış­
mıştım. Cocteau da herhalde Sovyet- 
ler’deki deneyimlerim dolayısıyla Kral 
Oidipus filmi için dekorlar yapabileceği - 
mi düşünmüştü.”
- Yani hep değişik işler Sovyetler’deki 
gibi, illüstrasyon, dekorasyon vb...
“Ekmek parasını çıkartmak için başka 
yol yoktu. Ama daha çok, benim o ünlü 
parmak desenlerim para getiriyordu. 
Öylesine ki benim bir tür özel kartım ol­
muştu. Örneğin Picasso bu desenlerimi 
çok beğeniyordu. Bir gün, bana öyle bir 
şey söyledi ki, burada bunu tekrar et­
mekten doğrusu utanıyorum.”
- Söyley in, söyleyin.
‘Şöyle doğru dürüst el deseni çizmeyi
bilen, bir sen varsın, bir de ben’ demişti. 
Tabii doğru değildi bu. Bir yığın ressam 
vardı, harika el desenleri çizen. Hepimiz 
kendimizce çiziyorduk. Hepsi bu. Tabii 
ekmek parası için, ondan da öte Paris’te­
ki sanat çevrelerine girmek için, tiyatro, 
sinema dekoru yapmak önemli bir ola­
naktı. Ne var ki, savaş o ünlü büyük sa­
vaş ben daha Sovyetler Birliği’ndeyken 
beklenilen savaşın eli kulağındaydı. İs­
panya iç savaşının sonuydu. Dolayısıyla 
Ispanya’ya gitmek için çok geçti. Ama 
gene de denedim. Ne var ki hiç kimse 
beni istemedi. İspanya gönüllüleri 
Grange aux Bel’de kaydediliyordu. Ora­
ya değin gittim, ama işe yaramadı.”
- Demek, o sıralarda politik açıdan 
bir sıçrama yapmıştınız.
“Kuşkusuz anti-faşisttim. Emin ve ke­
şin bir şekilde seçimimi yapmıştım. 
İnançlı bir anti-faşisttim. Bunu söyleye­
bilirim. Ama daha fazlasını değil. Yakla­
şan savaşla birlikte Paris’te yaşamam da 
güçleşiyordu. Pasaportumun süresi dol­
muştu. Askerliğimi yapmadığım gerek­
çesiyle konsolosluk bu süreyi uzatmak 
istemiyordu. Fransa’da o sıralar sol bir 
hükümet vardı, ama pasaport sorunu 
olan herkes sınırdışı ediliyordu. Dolayı­
sıyla bir karar almam gerekti.
Rusya’dayken ciğerlerimden hasta­
lanmıştım. Bundan size daha önce söz 
etmek istemedim. Türkiye'ye dönüp o 
hastalığım dolayısıyla askerlik dışı tutu - 
lup pasaportumu alıp Paris’e dönmeyi 
düşündüm.”
- Kaç yılıydı bu?
“1938’in sonları olmalı.”
- Paris’te, Picasso, Gertrude Stein, 
Tristan Tzara ile dostluklardan sonra 
İstanbul’a döndünüz. Bu dönüşte sana-
tınız nasıl bir şeyler kazanmıştı, ne yol­
da ilerliyordu?
“İlkin İstanbul’a dönüşümü anlatma­
lıyım. Bir yığın sorunu beraberinde geti­
ren bir dönüştü bu. Herşeyden önce 2. 
Dünya Savaşı dörtnala yaklaşıyordu. Bu 
Paris’te de duyuluyordu. Ama İstan­
bul’da sanki daha şiddetli duydum. İs­
tanbul her ulustan casusların fink attığı 
kaynayan bir dünya idi. Herkes eli kula­
ğındaki büyük olayların bekleyişi için­
deydi. Otellerde, sokaklarda o dönemde 
‘turist’ denen insanlar görülüyordu. 
Özellikle ‘Alman turistler’. Ama diğer 
uluslardan da. Hava son derece gergin­
di. Hele Nazilerin Türkiye’de yandaşları 
olduğu düşünülürse. Bozkurt denilen 
aşırı sağcı bir örgüt vardı. Çok eski bir 
geçmişi vardır onların, şimdi burada an­
latmam uzun sürer. Ancak yaklaşan 
ikinci Dünya Savaşı ile birlikte aktif bir 
duruma geçmiştiler. İstanbul’a döndü­
ğümde kültür alanında genel olarak de­
mokrasiden yana bir tavır almak gerek­
tiğini düşündüm. Tabii ben sosyalisttim. 
Bugün gene öyleyim. Ama o gün önem­
li olan anti-faşist bir birlikti.
Bir-kaç arkadaş bir araya gelip küçük 
dergiler yayınladık. Pek fazla önemi 
yoktu bunların, ama bizler için gene de 
önemliydi. Çünkü şiir, yazın, resim ve di­
ğer sanat alanlarında geçerli, değerli ne 
varsa bu dergilerde sesini duyuruyordu. 
Bu küçük eylemin, eğer bir eylemse bu, 
büyük halk kitlelerine ulaşması, ses ge­
tirmesi kuşkusuz söz konusu değildi. 
Ama yetkililer bunları çok ciddiye aldı­
lar. Neyse işin bu tarafını bir kenara ko­
yalım. Gelelim sanata, özellikle de resim 
sanatına... Birkaç ressam arkadaşla bir­
likte ‘Liman Grubu’nu kurmuştuk. Li­
manda çalışanların araşma katılmak on­
ları, yani denizcileri, deniz işçilerini, ba­
lıkçıları çizip boyamak, tuvallerimizde 
yaşatmak istiyorduk. ‘Modellerimizle’ 
kısa sürede kaynaşıp dost olduk. Yapıt­
larımızı sergilediğimiz mekanın girişine 
bir balıkçı ağı gerdik. İlk sergimizin açı­
lışını balıkçılar yaptı....
Güzel bir görüntüydü doğrusu. Ama 
bu alışılmadık açılış, öylesine bir gürültü 
yarattı ki, yetkililer şaşırdılar. Hatta şöy­
le sorular soranlar bile çıktı: Nasıl olur­
du da serginin açılışına Vali Bey balıkçı­
lardan sonra gelirdi?”
Anadolu'ya sürgün ___
- Peki, sergilenen yapıtlar ne mene re­
simlerdi?
“Az önce de söylediğim gibi liman in­
sanlarını konu alan figüratif resimler. 
Ama sosyalist realist resimler değildi 
bunlar. Çok başka bir şeydi bu resimler­
de gerçek kadar düşün de yeri vardı. 
Kuşkusuz somut görüntülerden yola çı­
kıyorduk: Ama bir anlamda şiirleştiri­
yorduk bu gerçeği. Bugün, aradan geçen 
yıllardan sonra baktığımda pek de kötü 
resimler değillerdi diyeceğim. Liman 
Grubu bir ekolü, bir akımı oluşturmu­
yordu. Bir araya gelmiş ressamlardık. 
Aramızdan birçoğu, hemen hemen he­
pimiz daha sonradan üne kavuştuk. Se­
lim Turan, Avni Arbaş daha sonra, bu­
raya Paris’e geldiler. Benden önce. Sa­
natçı yaşamlarını burada sürdürüyorlar. 
Yeniden politikaya dönmek istiyorum. 
Bozkurtlar ve diğerleriyle tartışmak, sa­
vaşmak başımıza işler açtı..
Günün birinde Anadolu’nun ücra bir 
köşesinde buldum kendimi.
Dünyaya 
gelmek de 
gitmek de zor
D
aha sonra duyduğum, öğ­
rendiğim, anımsadığımı 
sandığım ayrıntılar bir ya­
na, Cenevre günlerinin, ya­
ni çocukluğumun mutlu bir 
çocukluk olmadığını düşü­
nüyorum. Bolluk içinde, 
sevecen bir ailede gözleri­
mi açtım, evin içinde ve dı­
şında herşey tertemizdi, ço­
cuk gözlerim dünyayı yep 
yeniliğin cilası içinde görü­
yordu besbelli, yine de ölmekle, dünya­
dan ayrılmak kadar zordu doğmakla 
dünyaya alışmak.
(....) Yaşlıların bebekten bekledikle­
ri sahteliklere zorlanmak, bebekliği 
taklit etmek, acayip söz kırıntıları yu­
murtlamak, ufacık olmanın çaresizliği 
içinde “ciciliklerine”, olur olmaz öpü­
cüklerine, evirip çevirmelerine, soyup 
giydirmelerine katlanmak (...)
Erken, çok erken başlayan varolma­
nın şaşkınlık duygusu. Gündüz gece se­
vinçle korku karması, renkler, düşler, 
kokular, yemek, işemek, gülmek, hepsi 
birden ne zor! Kendi kendinin, kendili­
ğinin bedenin sınırlarına alışmaya çalı­
şarak... İç orada başlıyor, dış? Neresi 
acıtıyor, neresi yakıyor, neresi sevdiri­
yor eli? Yaklaşa yaklaşa, duyula duyu­
la, koklana koklana evdeki koltuklara 
çarpa çarpa acı duyula duyula benliğe 
sınır çizmek. Çarpa çarpa.
Dünyaya gelmek dünyadan gitmek 
kadar zor. Çok sonra bilecektim ki, do­
ğum ölüm ikiz.
Uzaklık aldatmacası
Uzaklık yakınlık aldatmacası var: 
Dadımla gölün öbür yakasma gezmeye 
gi ilince, evlerin, ağaçların, insanların, 
bizim evin balkonundan gözüktükleri 
gibi küçük olmadıkları ortaya çıkıyor. 
Ona karşılık Maison Royale, hele te­
pesindeki kartal, o sahilden bakılınca 
önemsiz bir benek oldukları anlaşılı­
yor. Hem neden Arif başka, Leyla abla 
başka, annem başka? Başkalığa da alış­
mak az zahmetli değil. (...)
Dünyada olmanın zorluğunu yaşa­
mak. Zorlanıyorum, baskı altındayım.
(...) İlk göz ağrım, İsviçre’nin o yıllar­
da en ünlü ressamı Hodler’in kızı. 
Hodler, sağlam, kocaman freskler ya­
pan bir ressam. Kızı ise incecik bir çi­
çek. Birbirimizi beğeniyoruz. Parkta 
kurduğum bu ahbaplık yüzünden aile­
lerimiz arasında git-geller oluyor...
(..) En sevdiğim oyun, bisiklete bin­
mek. Altı yaşımda, A rifin  onayı ile 
kendi kendime iki teker üstünde gezi­
yorum rıhtımda koma çalarak, zaten o 
kadar az otomobil var ki o yıllarda, teh­
likesiz bir hoşgörü.
Evin önündeki mendireğe kimi gün 
bir su uçağı gelip yanaşıyor müthiş gü­
rültülerle. Yarı beli açıkta, sarı deri 
giysili, başlıklı, iri, geniş, kara gözlüklü, 
yarı insan, yarı kuş pilota, bir mitolog- 
ya ilahı gözü ile bakıyor bütün mahalle. 
Gidip gelmelerinin, uçuşlarının nede­
nini bilen yok, ama ne güzel oluyor, 
birdenbire sudan kopup havalanması 
ya da kayıp konması gölün üstüne.
(...) Parisli bir çocuk olacaktım bir 
kaç yıl. Bir değişiklik daha. Diller aynı 
olsa bile Paris, Cenevre’ye hiç benze­
miyordu. Yedi yaşıma kadar uzun saçlı 
çok güzel bir çocuktum (Daha sonrala­
rı hızla çirkinleştiğini için bunu söyle­
mekte sakınca yok). Sokakta dayana­
mayıp başımı okşayan, öpen, tanıdı­
ğım, hoş kadınlar eksik değildi. Evde 
Marigo ile Evdoksiya, şevkle, çok dik 
ve sert olan göğüslerini fırsat geçtikçe 
bana sürterler, belli belirsiz okşatırlar- 
dı kendilerini.
Günün birinde, Territe’de otelde,
Abidin Dino'nun Paris'teki ilk sergisi: Seramikler ve Uzun Yürüyüş.
bir bayan, şekerler vermek için beni 
odasına çekmiş, sabahlığı altında çıp­
lak olduğunu göstermişti bağrına basa­
rak. Klasik İtalyan resimlerinde üryan 
ilahelerin etrafına meleklerin, arp ça­
lan çıplak ve kanatlı oğlanların üşüş­
meleri. sanıldığı kadar simgesel değil... 
Neyse ki dediğim gibi erken çirkinleş­
mem, güzelliğin insana verdiği şımarık­
lıklardan, ayrıcalıklardan kurtaracaktı 
beni çok geçmeden. Önce çok güzel, 
sonra çok çirkin olmak bile zenginleşti­
rici bir deney sayılmaz mı?
Yarın: Ağabeyim Cenevre'nin 
en iyi dansörüydü
anılar defterinden 
kopuk sayfalar /  5
Y A Z A N  A B İ D İ N
v>
J
Sait Faik’in dediği gibi ‘haritada bir 
nokta’. Doğrusu harita üzerinde bulun -J 
ması pek kolay olmayan bir yerde.
Demiryollarının ulaşmadığı, ama ola­
ğanüstü halkı olan bir yöre.
- Kaç yıl sürdü bu?
“İstanbul’dan uzakta kalmam tam ye­
di yıl sürdü. Çok geçmeden Adana’ya 
postalandım. Bu da garipti. Büyükba­
bam, onun da adı Abidin’di ama o pa­
şaydı, birzamanlar bu yörenin valisiydi. 
Başka bir deyişle polis tarafından ku­
ramsal olarak büyükbabamın bir zaman­
lar yönetiminde olan topraklarda ika­
mete zorlanmıştım. (...)
Adana’nın özellikle o günlerde, ne 
mene bir yer olduğunu benim anlatmam 
mümkün değil. Bunu öğrenmek için Ya­
şar Kemal’in romanlarını okumak ge­
rek. Onunla karşılaştığımızda handiyse 
bir çocuktu. Onaltı-onyedi yaşlarında, 
iğne gibi ipince, bir köyden bir köye do­
laşır ve ağıtları derlerdi. Ben de. Ada- 
na’daki bir bölge gazetesinde çalışıyor­
dum.Hem yazıişleri müdürüydüm, hem 
odacı, hem muhabir, hem çaycı, hem de 
çevirmen. Burada çalışan insanlar da çe­
şitli nedenlerle hoşlandılar benden.
Düşünün bir, Abidin Paşa’nın torunu­
yum, dünyayı görmüşüm, İstanbul’dan 
geliyorum, bu kültür başkentinde dergi­
ler yayınlamışım, gazetelerde yazmışım, 
sergiler açmışım ve şimdi büyükbaba­
mın bir zamanlar vali olduğu kentte sür­
gündeyim. O günün Adana’smda bunlar 
tabii önemli şeylerdi. Benim için önemli 
olan burada ilk kez Türk köylüsüyle kar­
şılaşmam ve onu tanımamdır.
-Peki, tüm bunların sanatınız üzerin­
deki etkisi ne oldu?
“Yoksuldan da öte yoksul gündelikçi­
leri çizdim bir dönem. Sıtma kasıp kavu­
ruyordu o sıralar Adana’yı. Bir tür sıtma, 
tropik sıtma vardı ki öldürücüydü. (...) 
Bu dramatik ortamda bir tür Anadolu 
‘Far West’i yaşıyorduk. Dertler eksik ol­
muyordu. Bir-iki kez eşimle, beraber az 
kalsın öldürülüyorduk. Onu da belirt­
meyi unuttum, Güzin İstanbul’dan gel­
miş ve Anada’da evlenmiştik.
Sorunuza döneyim, tüm gördüklerim, 
yaşadıklarım beni resme daha çok bağlı­
yordu. Sanki resmettikçe görüyordum 
içinde yaşadığım Anadolu insanının ger­
çeğini. Bu resimlerde köylü, ilk kez folk­
lorik köylü değildi. Bu arada bir de oyun 
yazdım. Benim ilk kitabimdir. Basılır ba­
sılmaz Bakanlar Kurulu kararıyla top­
lattırıldı. Sanırım, kitabı yasaklayanlar­
dan hiç kimse onu okumamıştı. Uç harf­
lik adı, “Kel” yasaklanması için yetmişti. 
Çizgilerle, renklerle, sözcüklerle gör­
düklerimi dile getirmeye çalışıyordum.”
-Peki, bu desenleri, resimleri kim gö­
rüyordu?
“O sıralarda yalnızca yakın çevrem; 
yani arkadaşlarım. Ama sonradan hatır­
lamak ve anlatmak istemediğim askerli­
ğimi yapıp Ankara’ya yerleştiğimde...”
-Durun, niçin söz etmek istemiyorsu­
nuz askerliğinizden?
“Çok güçtü. Sürgünlere, ikamet zor­
luklarına benzemiyordu. Hayatımın bu 
dönemini gerçekten hatırlamak iste­
mem. Mutsuz öyküleri sevmem ve unut­
maya çalışırım. Askerliğim bunların ba­
şında gelir. Şu kadarını söyleyeyim, as­
kerliğimi izleyen iki yıl boyunca hastay­
dım. Neyse, geçelim ve gelelim resimle­
re... Askerden dönüp Ankara’ya yerleş­
tiğimde Adanalı köylülerimi sergilemek 
olanağını buldum.”
-Hangi yıl oluyor bu?
“46-47 yılları. Ama sergiler daha son­
ra. Sanıyorum ‘48 yılıydı. ”
Yarın: Picasso ile çamur 
yoğurdum
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 4 1  1 9 0 1 0 *


Mutluluğun resmi:Abidin Dino hayatını anlatıyor

Estetik ve dostluk üzerine 
kurulmuş bir yaşam 
Ünlü ressam A B İ D İ N  
D İ N O  son günlerinde 
ilk kez hayatını anlatmıştı
Mutluluğun 
Resmi...
Picasso ve Chagall’la 
birlikte çamur yoğurdu 
Nazım’la birlikte 
şiire durdu...
Ferit Edgü yazdı
Güzin Dino özel fotoğraf arşivini açtı 
Yarın Yeni Yüzyıl’da f  y .
Mutluluğun
resmi
Abidin
Dino
hayatını
anlatıyor
Andre Velter ( France Culture Radyosu /  
Paris 1991) konuştu, Ferit Edgü yazdı, 
Güzin Dino özel fotoğraf arşivini açtı
Q
O d iz i 16 N İSA N  1995 P A Z A R
..... T  l. h i l  k
Mutluluğun
resmi
Abidin
Dino
hayatını
anlatıyor
Andre Velter ( France Culture Radyosu /  
Paris 1991) konuştu, Ferit Edgü yazdı, 
Güzin Dino özel fotoğraf arşivini açtı
Yanılmıyorsam 1985 yılıydı. Abi- 
din’e bir öneride bulundum. “Kendi 
ağzından özyaşam öyküsü.” Dino’la- 
rm her yaz gittikleri, Fransa’nın gü­
neyindeki köylerden birine birlikte 
gidecek, her gün karşılıklı konuşa­
cak, bunları teybe kaydedecek, son­
ra da kaleme alacaktım. Birçok ün­
lünün özyaşam öykülerinin böylesi
bir işbirliği sonucunda ortaya çıktığı­
nı, Abidin de ben de biliyorduk.
Benim bildiğim başka bir şey daha 
vardı: Abidin’in yaşam öyküsünü 
yazmak için benim kalemime gerek­
sinimi olmadığı. Abidin, Türkçede 
olsun, Fransızcada olsun derdini an­
latmaktan yoksun biri değildi. Tam 
tersine her iki dilde de, kendine 
özgü bir üslubu olan biriydi.
Abidin’e özyaşam öyküsü konu­
sunda kalemimi ödünç vermek gibi 
bir cesareti kendimde gördümse bu­
nun bir tek nedeni vardı: Abidin’in 
zengin yaşamını kaleme alacak za­
mana sahip olmadığını bilmem. Be­
nim kendisine olan saygım ve sev­
gim, onun bana, var olduğunu sandı­
ğım güveni, bu tür bir ortak çalışma 
için yeterliydi.
Benim bir tek 
koşulum vardı: 
Her soruyu ya­
nıtlayacak, an­
cak konuşmala­
rımız kağıda dö­
küldüğünde, son 
söz tabii ki ona 
ait olacak, dilediği bölümleri çıkara­
caktı. Bu tek koşulumu söylediğim­
de, bir an duralar gibi oldu. Kuşku­
suz o güne değin hiç konuşmadığı­
mız konulara değineceğimizi sez­
mişti. Bunlar, o da ben de biliyorduk 
ki, kişisel, özel yaşama ait sorular ol­
mayacaktı. Tam tersine kendisine, 
eğer bu tasarıyı gerçekleştirirsek, ya­
yınlanmasını çok uzak bir tarihe bı­
rakabileceğimizi söyledim. Bu tarihi 
kendi belirleyebilirdi. Kendinin ya 
da benim ölümümüzden önce ya da 
sonra. Benim için önemli olan çağı­
nın bir tanığı olarak Abidin’di. Tür­
kiye’de böylesi çok yönlü bir tanık 
yoktu. Hiç değilse ben tanımıyor­
dum. Abidin gibi cömert bir insan 
yaşadıklarım kendine saklayamazdı, 
saklamamalıydı. Benim rolüm yal­
nızca bir katiplik olacaktı.
Anlaştık. Hatta o yaz için sözleştik 
bile. Ama daha anlaştığımız anda bu 
tasarının hiç bir zaman gerçekleşe­
meyeceğini anlamıştım. Neden? Bu­
na kesin bir yanıt vermem olanaksız. 
Sanırım, önerim Abidin’e sıcak gel­
mişti. Onu duraksatan ileri sürdü­
ğüm o tek koşuldu: tüm sorularımı 
yanıtlaması.
Abidin’in bu tasarıyla ilgilenişi 
uzun bir süre devam etti. O yazı er­
teledik. Daha sonra, benden bir ha­
zırlık yapmamı istedi. Söz konusu, 
kendisiyle yapacağım söyleşi olma­
dığı için aklımdan geçen ve geçme­
yen soruları yazıya dökmek isteme­
dim. Ve tasarı öylece kaldı.
Şimdi, Abidin’in bana yazdığı 
mektuplara göz attığımda, zaman 
zaman bu konuya değindiğini görü­
yorum. Daha sonraki yıllarda, Uğur 
Mumcu, yanılmıyorsam Türk solu 
için tasarladığı bir dizi söyleşi için, 
Abidin’i de düşünmüş ve Paris’e git­
tiğinde konuyu kendisine açmış. 
Abidin, bu konuda bana verilmiş 
sözü olduğunu söyleyip yanaşmamış 
söyleşiye. Uğur Mumcu, bir gün te­
lefonda, bana, bunu söylediğinde, 
Abidin’in, bana olan sözünün kendi­
sini bağlamadığını; kaldı ki, tasarıla­
rımızın birbirinden farklı olduğunu; 
hatta, eğer her ikisi gerçekleşirse, 
birbirini tamamlayacağından kuş­
kum olmadığım söyledim. Mumcu, 
“Bunu Abidin Bey’e aynen söyler 
misiniz?” diye sorup telefonu kapat­
tıktan sonra, Paris’ten, Abidin’i ara­
yıp, Mumcu ya verdiğim yanıtı yine­
ledim. Ne yazık ki, ne Mumcu ger- 
çekleştirebildi tasarısını, ne de ben.
Yaşamının son yıllarında Abidin 
anılarını yazmaya başladığını muşta- 
lamıştı bana. Bu arada ünlü Fransız 
ozanı Andre Velter, kendisiyle
Fransız radyosu için uzun bir söyleşi 
gerçekleştirdi. Paris’te Velter ile 
karşılaştığımda, bunu nasıl başardı­
ğını sordum. “Üç ay uğraştım. Çok 
daha ayrıntılı bir söyleşi düşlüyor­
dum. Ama kabul ettirmem mümkün 
olmadı. Dört saatlik bir söyleşiyle 
yetinmek zorunda kaldık” dedi.
Bu kitabın birinci bölümünde yer 
alan söyleşi, Andre Velter’in, Abi- 
din’le yaptığı benim de Türkçeye çe­
virdiğim söyleşidir. Kitabın sonunda 
yer alan parçalar ise Abidin’in sö­
zünü ettiğim anılarından seçmeler.
Seçmeler diyorum, çünkü Abidin 
aynı olayları, değişik zamanlarda 
birbirine çok yakın biçimde kaleme 
almış. Tekrarı en aza indirgemek 
için, yalnız bunun için bir seçme yap­
mak zorunda kaldım. Hemen belir­
teyim ki ikinci bölümde yer alan me­
tinler Dino’nun kaleminden Türkçe 
olarak çıkmıştır. Tabii ki tarihler, ki­
şiler ve olaylarla ilgili bir araştırma 
yapmak, varsa yanlışları düzeltmek 
gibi bir işlevi yüklenmedim.
Ferit EDGÜ
Kasım 1994
Gırtlağıma
kadar
doğuluyum
Abidin Dino 6 aylıkken, "Osmanlı feodal" diye 
tanımladığı ailesi, Cenevre’ye yerleşiyor. Sürgünde 
yaşayan ailenin evi kitaplarla dolu. Ağabeyleri, Daumier, 
Sem gibi dönemin ünlü sanatçılarına hayran. Abidin’in 
çocuk belleğine bu sanatçıların imgeleri yer ediyor.
K
imdir Abidin Dino?
“Doğrusunu isterse­
niz, böyle hemencecik 
bir-iki sözcükle cevap­
landırılacak bir soru 
değil bu. Bir yığın şey 
anlatmam gerek, belli 
belirsiz de olsa bir yer­
lere varmak için. Di­
lerseniz bir çıkış nokta­
sı olarak 1913’te İstan­
bul’da doğduğumu 
söyleyerek söze başla­
yabiliriz. Az önce, siz 
daha gelmeden şöyle 
bir hesap yaptım ve 
şaşkınlıkla gördüm ki, 77 yaşındaymışım.” 
-Evet, o önünüzdeki küçük kağıt üze­
rinde, yazmış olduğunuz 1990-1913 tarih­
lerini gördüğümde şaşırmadım. Kaç ya­
şında olduğunuzu bilmiyor muydunuz? 
Doğum gününüz hiç kutlanmaz mı?
“Bazı dostlar telefon ederler, ama hiç 
biri yaşımdan söz etmez. Doğrusunu ister­
seniz ben de bunu hiç düşünmem. Eğer 
çocuklarım olsaydı Victor Hugo gibi, ‘Bü­
yükbaba Olma Sanatı’ diye bir şeyler kale­
me alamazdım. Kendimi bir büyükbaba 
olarak duymuyorum. Aslında hiçbir yaşta 
duymuyorum. Evet, biraz karmaşık bir so­
run. Bunu geçelim. Çünkü devam edersek, 
önünde sonunda metafizik konulara dala­
cağız. Daha somut konulara geçelim. Bi­
zim aile, benim İstanbul’daki doğumum­
dan hemen sonra, afra tafrayla Cenev­
re’nin yolunu tutmuş. Birinci Dünya Sava­
şı yılları...
Ne kadar Cenevre’de olursanız olun bir 
yerlerde, biraz uzağınızda, biraz yakınınız­
da korkunç şeyler olduğunu duyarsınız. O 
sıralar Cenevre bir tür Babil Kulesi, ama 
Toblerone çikolotası biçiminde, harika. 
Leman gölü müthiş. Zaten, evimiz Leman 
gölüne karşı. Solda o büyük fıskiye. Suları 
fışkırtmaya hala devam ediyor sanıyorum. 
Bizim evin damında madeni kocaman bir 
kartal var. Bilmiyorum niçin? Evde çok, 
pek çok insan var. Arada bir de babamı gö­
rüyorum. Ama diğerleri kadar sık değil. 
Çünkü babam sürekli yolculuklarda. Tür­
kiye’de çok genç yaşta Divanı Muhasebat 
Müdürüydü. Sonra birden kulakları duy­
maz oldu. Ama yolculuk aşkı hiç eksilme­
di. Babamdan hatırladığım ilk şey, bir tür 
boğa ya da bir karayılanın kuyruğunun bir 
ucunu kulağına sokup öteki ucunu konuş­
turması. Korkunç bir ağız bu. Annem gü­
zel bir kadın değildi. Ama elleri olağa­
nüstü güzellikteydi, endamı da öyle. Ayak­
ları da. Sonra erkek kardeşlerim var. Üç 
tane. Bir de kız kardeşim. Dördü de ola­
ğanüstü insanlar.”
Karışık aile___ _____
-Siz en küçükleri miydiniz?
“Evet. En küçükleri. Aramızda çok bü­
yük yaş farkı vardı. Sizi biraz şaşırtayım. 
Annem evlendiğinde 13 yaşındaymış. Ba­
bamsa 16. Annem ilk çocuğunu 14 yaşında 
doğurmuş. Batılılar için bu pek inanılası 
bir şey değil. Ama aile, niçin söylemeyeyim 
tam bir Osmanlı feodal ailesiydi. Tüm iyi 
ve kötü taraflarıyla. Kolaylıkları ve güçlük­
leriyle.”
-Ama gerçek feodal, yanılmıyorsam bü­
yükbabaydı değil mi?
“Ah! Büyükbaba Abidin Paşa’ydı. Adı-
mız aynı ama ben paşa değilim. O da sıra­
dan herhangi bir paşa değil. Vezirdi. Ak­
deniz Adaları Genel Vahşiydi. Sarayı Ro­
dos’taydı. Ben gitmedim. Ama duyduğu­
ma göre sarayının yıkıntıları hala duruyor. 
Kaç adanın, kaç şehrin vahşiydi bilmiyo­
rum. Ama bunların yanısıra Mevlana Ce- 
laleddin Rumi’nin ‘Mesnevi’si üstüne bir 
yorum kaleme alacak zamanı bulmuştu.
Ana tarafından büyükbabam bir başka 
paşaydı, Celal Paşa. Kendisi Bektaşi tari- 
katındandı. İşte ilginç iki kaynak bir batıh 
için, sizden söz ediyorum. Çünkü ben ken­
dim batılı değilim. Gırtlağıma kadar doğu­
luyum. Ailem bu açıdan bir hayli karışık 
gördüğünüz gibi, yoksa...”
Dilsel özellik__
-Cenevre’de ne kadar kaldınız?
“Cenevre’ye ben altı aylıkken gitmişiz. 
Ve altı yaşıma kadar orada yaşadık. Hatır­
lıyorum, bir süt ninem vardı. Sakız’lıydı. 
Herhalde o ünlü katliamdan kurtulmuştu. 
Çok iyi bir kadmdı. Çok da güzel. Evde üç 
değişik dil konuşulurdu. Belki benim bu 
‘dilsel özelliğimi’ bu açıklayabilir. Çünkü 
daha baştan üç dil konuşuyordum. Tabii il­
kin Türkçe, sonra Rumca, çünkü evin yan­
sı Rumca konuşuyordu (bu arada aşçı) ve 
tabii Cenevre’de olduğumuz için Fransız­
ca. Dolayısıyla daha küçümencik bir ço­
cukken üç dilde düşünmek, (daha sonra 
bunlara başka diller de eklendi) tüm bu 
dillerle insanın ‘kendini’ ifade etmesi hem 
kolay hem zordu. Örneğin, ‘la mer’ Fran­
sızca güzel bir sözcüktür. Türkçede iki he­
celidir: De-niz. Rusçada da iki hecelidir: 
moria. Ama ne ‘deniz’le, ne ‘mer’ ile hiç il­
gisi yoktur. Yunanca, biliyorsunuz ‘thalas- 
sa’dır. Üç hece. Ve deniz kavrammı ger­
çekten dile getiren bir sözcüktür. Her ney­
se şimdi burada dilsel sorunlara girmeye­
lim.
Evde ağabeylerimin tümü bir şeyler çi­
zerdi. Daha çok karikatür türü desenler. 
Ama gerçekten ilgi çekici desenlerdi bun­
lar. Evimiz, söyledim mi bilmiyorum, bü­
yük, kocaman bir evdi. Sürgünde yaşıyor­
duk ama evin içi kitap doluydu. Örneğin 
Daumier’nin ya da Steinlein’in albümleri 
bizim evde pek modaydı. O dönemin ünlü 
karikatüristi Sem’e hayrandı ağabeylerim.
İnanır mısınız, çocuk belleğimde bu sa­
natçıların imgeleri yer etmiştir. Öte yan­
dan, süt ninem beni iki yere götürürdü ki, 
evdekiler bunu bilmezdi. Bunlardan birin­
cisi Cenevre’deki Ortodoks kilisesiydi. 
Orada olmak çok hoşuma giderdi. Çünkü 
kilise çok hoş kokardı. Ve sonra Ortodoks 
papazları giysileriyle, sakallarıyla pek etki­
leyiciydi. Süt ninemin evden habersiz beni 
götürdüğü ikinci yer sinemalardı. Şimdi 
düşündüğümde beş-altı yaşımda bunun 
mümkün olmadığını düşünüyorum. Bilmi­
yorum. Çünkü benim yaşımdaki çocukları 
sinemaya-almazlardı. Acaba girişte sine­
maya beni de sokmak için kapıdaki ada­
mın eline birkaç metelik mi sıkıştırıyordu? 
Bilmiyorum. Bildiğim bir şey var: ‘New 
York Esrarı’ filmini o yaşlarda gördüğüm. 
Bu filmden bazı görüntüler hala belleğim- 
dedir. Bir kadın bir koltuğa bağlanmıştır. 
Ve kocaman bir yılan ona doğru ilerle­
mektedir.”
Yarın: Beş parasız 
gösterişli yaşam
A rif- A bidin- 
G ü zin  Dino. 
1940 sonları.
-Aileniz Cenevre’de neyle geçiniyordu?
“İnanılacak gibi değil ama, gerçek, Epir’in 
(Balkanlarda, Yunanistan’ın kuzeybatı 
bölümünde bir bölge) hemen hemen 
yarısının sahibi bizim ailemiz. Çukurova’da 
da sonsuz araziler var. Sonsuz diyorum, 
çünkü bunlar öylesine topraklardı ki, 
üzerlerinde saatlerce, hatta günlerce neyse 
abartmayalım, saatlerce diyelim dörtnala at 
koşturabilirdiniz. Birinci Dünya Savaşı
sırasında bu böyle devam etti. Sonra birden 
hepsi çöktü. Herşey yitip gitti. Savaştı, 
şuydu, buydu derken büyük toprak 
sahipleri, bizim dilimizde yok ama o 
sözcüğü kullanmam gerekiyor, ‘Senyör’lerin 
işi bitti. Bizimkiler de 19. yüzyılın Rus 
senyörleri gibiydi, aslına bakarsanız yaşama 
tarzları bir hayli benzerlik gösterir. Zaten 
Cenevre’de bizlerle birlikte, bizlere pek 
benzeyen bu Rus senyörleri de
bulunuyordu. Cenevre'de, yalnız bizim 
ailemiz yoktu Türk olarak, birçok Osmanlı 
Paşası da vardı, yanlarında bir yığın 
kalabalık, uşaklar, aşçılar...Savaş 
yıllarında Dinolar
a’miar defterinden 
kopuk sayfalar / 1
Y A Z A N  A B İ D İ N
Cenevre’de 
bir çocuk
Cenevre korkunç fırtınanın ortasında bir sal, 
bir sığınak sanki. Çepeçevre ölesiye bir savaş 
sürüyor. İstanbul'da Almancı ittihatçılar 
iktidarda. İmparatorluk çöküyor.
Birinci Dünya Savaşının patlak vermesinden az ön­ce, bütün Rasih Bey ailesi 
(yani bizim aile), iki-üç aylık bir 
Avrupa seyahatine çıkmış, sa­
vaş patladıktan sonra İstan­
bul’a dönmemiş; anamın kar­
deşi Cevat beyler, aşçı, dadı ve 
hizmetçiler ile beraber Cenev­
re’ye yerleşmişler. Adres: Mai­
son Royale. Quai des Eaux Vi­
ves (Krallık Evi. Canlı Sular 
Rıhtımı) Leman Gölü’nün üs­
tünde.
Ondört kişiyiz. Zarar yok. 
Apartman kocaman. Neden 
Krallık Evi? Orası pek belli de­
ğil, ne var ki oturduğumuz evin 
üst katındaki dairenin tepesin­
de, kanatları gergin kocaman 
bir demir kartal var, o hiç sev­
mediğim. Bir sürü oda var. Şim­
di bilemiyorum, kaç oda, ama 
pek çok...
Salonları annemle babam 
döşemişler, hatırladığım kada­
rıyla biraz gösterişli şeyler. He­
le kocaman tablolar, İsviç­
re’den o görüntüler... Leman 
gölünün yağlı boya resimleri 
var duvarlarda çok büyük. San­
ki yeterince dağ ve göl yokmuş 
gibi pencerelerden dışarı ba­
kınca... Salonda, küçük salon­
da, yemek odasında. Pencere­
den bakınca görülenlerin aynı.
Kışı da yazı da güzel__
(...) İsviçre’nin kışı başka, ya­
zı başka güzel. Kışın bembeyaz 
gıcır gıcır bir kar dünyayı kapla­
mış; yazın her tarafta alabildiği­
ne yemyeşil otlar, rengarenk çi­
çekler fışkırır, Leman Gölü ise 
yaz kış mavi ile yeşil arası. Kışın 
kaygan olur yamaçlar, tepeler­
den göle doğru tahta kızaklarla 
hızlı inişler yapılır, 
karlarda yuvarlanı­
lır. (...) Montrö’nün 
dağ tepesinde, di­
key tırmanış vagon­
ları ile (finiculaire) 
ulaşılan Territe yay­
lasında büyük otel­
ler “bizimkilere” 
benzer insanlarla 
doluydu: Rus­
ya’dan, İspan-
ya’dan, İtalya’dan, 
Hindistan’dan, Yu­
nanistan’dan, Ara­
bistan’dan gelip Av­
rupa’ya yerleşmiş­
ler.
Kocaman kenarlı 
şapkaları, dantel ve 
tüİii bol, dekolteleri 
iki göğsün birleştiği 
yere kadar inen 
ipekli elbiseleri 
içinde, uzun eldi­
venleri dirseğe ka­
dar, hepsi de baygın 
ve bezgin bakışlı ka­
dınlar... Mösyö’ler-
C e n e vre  1915-16. 
Abidin Dino 
yaşam ını 
Lem an Gölü 
kıyısındaki e vd e  
sürdü rüyo r.
se, sert yakalı, koyu kostümlü, 
açık renk yelekli, tek gözlüklü­
ler bol olduğu gibi, kravatlarına 
iri bir inci takanlar da az değil. 
Sonraları, filmlerde görebilece­
ğimiz, Fellini ile Visconti kar­
ması bir görünüş.
İmparatorluk çöküyor
Hepsi iyi, hepsi güzel de, bu 
parlak görüntünün arkasında 
bir felaketin var olduğunu se­
zinlemekte gecikmiyorum. Bi­
raz karışık da olsa, durumu az- 
buçuk anlıyor olmalıyım. İsviç­
re, daha doğrusu Cenevre, kor­
kunç bir fırtınanın ortasında bir 
sal, bir sığınak. Çepeçevre öle­
siye bir dünya savaşı sürüyor. 
Oluk oluk kanların aktığı, bu, 
Birinci Dünya boğazlaşmasın­
da, Türkiye, Almanya’dan yana 
ve felaketten felakete sürükle­
niyor. Büyük salonda, küçük sa­
londa, kütüphanede, yemek 
odasında hep o felaketten ko­
nuşuluyor alçak kademeli ses­
lerle. (Sanki yan odada bir ölü 
yatıyormuş gibi... Belki pek açık 
değil bütün bunlar çocuk ka­
famda, öyle de olsa).
Gazete ve dergi fotoğrafla­
rında da görüyorum, evde ve 
sokakta, ne çirkin cesetler, ça­
murlara batmış askerler, kara 
haberler...
(,..)İstanbul’da Almancı itti­
hatçılar iktidarda ve imparator­
luk çökmekte... Cenevre sefala­
rı, “serveti kazibe”nin son kı­
rıntıları, düzen kaçınılmaz ola­
rak çökecektir. Arkası ne ola­
cak daha belli değil o sıralarda.
Yarın: Paralar 
otlakiyelerden gelirdi
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 4 1 2 3 0 1 0 *


http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/135013/3/001584123010.pdf

Mutluluğun resmi:Abidin Dino hayatını anlatıyor

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository

Istanbul Sehir University Repository