Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Son Halife Abdülmecit Efendi. Not: Gazetenin "Olaylar ve Görüşler" köşesinde yayımlanmıştır

Akgün, Seçil

Istanbul Sehir University Repository

(2) Cumhuriyet OLAYLAR ve GÖRÜŞLER 7 ŞUBAT 1981 £
Türkiye Cumhuriyeti 
ve Halifelik
Doç. Dr. Seçil AKGÜN
Türk İnkılâp Torlhl Enstitüsü
I oplumlann din birliği çevresinde bir- deşerek bağımsız, modern bir devlet oluşturmalar, çağımızda geçerliliğini 
yitirmiştir. Bu nedenle. Halifeliğin kaldırıl­
ması, yeni Türk devletinin kuruluşunda en 
önemli olayların başında gelmektedir Şöyle 
Ü, tarih boyunca Halifelik, çoğunluk devlet 
başkanlığı ile eş anlamda, yani siyasal yanı 
ağır basan dinsel bir örgüt olarak görülmüş­
tür. Uygulandığı ülkeye de teokratik nite­
lik getirmiştir.
Dünya Müslümanlarının dinsel liderli­
ği gibi olan Halifeliğin, böyle bir lider ön­
görmeyen İslamiyette de yeri yoktur. Dört 
Halife döneminden beri Halifeler başkanlı­
ğında İslam sınırlarını genişletme amacıyla 
yapılan savaşlarda dökülen kan. bu örgütün 
tinsel gücünün o dönemlerde bile sanıklı­
ğınca kuvvetli olmadığım göstermektedir.
Osmanlı împaratorluğu'nun kuvvetli dö­
nemlerinde de bu unvana pek önem veril­
mediği görülmektedir. Ancak, İmparatorlu­
ğun çöküş döneminde, II. Abdülhamit dev­
rinde Halifelik etkili yapılmak istenmiştir. 
İmparatorluğu çöküşten kurtarabilmek ama­
cıyla İslamcılık politikasına sarılan Abdül­
hamit, Halifeliği bir politik sistem haline 
getirmiştir. Pan İslamizm ülküsü çevresinde 
tüm Müslümanları toplamaya çalışmıştır. Yi­
ne de bu çaba, Müslüman eyaletlerin de 
ötekiler gibi bir bir İmparatorluktan ayrıl­
malarım engelleyememiştir. Hattâ bu top­
lumlar, yalnız İmparatorluktan ayrılmakla 
kalmayıp, I. Dünya Savaşında Sultan Re- 
şad'm Halife — Sultan olarak cihat çağrı­
sına karşın yabancılarla birleşerek Osman­
lIlarla savaşmışlardır. Böylece din birliği­
nin bir toplumun bütünlüğü doğrultusunda 
artık etkili olamıyacağı bir kez daha ka­
nıtlanmıştır:
Osmanlı İmparatorluğunun tarihe ka­
rışmasıyla ortaya yepyeni bir Türkiye çık­
maktadır. Artık Türkiye. Kurtuluş Savaşı 
Ue bağımsızlığını kazanmış bir devlettir. Bu 
devlette Halifelik kalmab mıydı? Daha doğ­
rusu kalabilir miydi?
Türklertn bütün yokluklara karşın zafe­
re ulaştıkları Kurtuluş Savaşı emperyalist
devletlere indirilmiş büyük bir darbeydi. Bu 
devletlerin sömürge olarak görmek istedik­
leri Türk topraklarında bağımsız bir demok­
ratik ülkenin canlanması, kuşkusuz öteki 
sömürge toplumlara da ışık tutmakta gecilc- 
miyecekti. Üstelik, bu eylemin önderi Ata­
türk, yalnız savaş zaferiyle bu başarıyı nok­
talamayı da düşünmüyordu. Birçok sosyo­
ekonomik gelişmelerle ülkenin bağımsızlı­
ğım kuvvetlendirmeyi amaçlıyordu. Sosyal 
devrimlerle güçlendirilmeden ekonomik atı­
lmalar köklü olamıyacaktı. Sosyal düzende 
istenilen aşamaya vanlabilmek içinse Os- 
manlı İmparatorluğunun çöküntüden kur­
tulma çabalarına pekçok çelme takan teok­
ratik düzenin son bulması zorunluydu. Baş­
ka ülkelerin siyasal ve sosyal baskılan al­
tında, amaçlanan devrim hareketleri gerçek- 
leşemezdi. Siyasal karakteri dolayısıyle dev­
leti sürekli iki başlı bir durumda tutan Ha­
lifelikse, bu baskılan ancak geliştirebilirdi.
Atatürk daha Kurtuluş Savaşı başlangı­
cında Türk toplumu İçin amaçladığının «tam 
bağımsızlık» olduğunu belirtmişti. Oysaki 
Halifelik, ulusallıktan uzak, evrensel bir ör­
güttü. Çok yönlülüğü ile ülkenin kapılarını 
yabancı kanşmalanna açık tutacağı besbel­
liydi. Bağımsızlık çabalannın birçok ulusa 
yayılmaya başladığı o dönemde Halifelik, 
uyanmaya başlayan bu uluslan yalnız din­
sel bağlar arasında sıkıştırmakla ’ almayarak 
bir bireyin egemenliğine de zorlayacaktı.
Görülüyor kİ Halifeliğin, ulusal sınırlar 
İçinde bir Cumhuriyette yeri olamazdı. Bu
düşünceye dayanan Atatürk, Kurtuluş Sa­
vaşının tinsel zaferine Halifeliği kaldırıp Tür­
kiye’yi layik bir devlet yapmakla erişmek 
kararındaydı.
Halifeliğin kaldırılmasının çeşitli tep­
kiler getirmesi doğal beklentiydi. 3u tepki­
ler yalnız Halifeliğe manevi bağlarla bağlı 
Türk toplumundan gelmeyecekti. İslam ülke­
lerini dinsel sorunlarla kuşatıp dünya so­
runlarından, her tür gelişmeden uzak tut­
mayı amaçlayan emperyalist ülkelerden de 
gelecekti. Bu özelliği önceden düşünen Atar 
türk, ilk TBMM Meclisini kurarken Türk 
ulusal egemenliği üzerine hiçbirşey tanın­
mayacağını belirtmişti. Bağımsızlıktan ke­
sinlikle ödün verilmeyecekti. Kendi ülkesi­
nin bağımsızlığından vermeyi kabul etme­
diği ödünü, başka ülkelerden de istemeyecek­
ti. Halifelik, Türkiye Cumhuriyeti bünyesi 
içinden çıkarılmak zorundaydı.
Beklenen tepkiler, Halifeliğin kaldırıl­
ması ortamında gelmekte gecikmedi-, Kızı­
lay Heyeti He Hindistan'dan dönmekte olan 
Rasih Hoca, Atatürk’e Halifelik önerisi ge­
tiriyordu. Atatürk, toplumlann öncelikle baş­
larındaki siyasal yöneticilerin istek ve buy­
ruklarına uymaları gerektiğini v© böyle uy­
gulanacağını belirterek öneriyi reddetti.
Daha sönra, en kalabalık İslam toplu­
lukları üzerinde söz sahibi olan İngiltere, 
Halifelik konusunu Türk siyasal yaşamına 
kanşabilme olanağı yapmaya çalıştı. Hint 
Müslümanlarının ileri gelenleri olmalarına 
karşın onlardan kopmuş, sorunlarına uzak.
Londra'da yaşayan fki Hint soytaecura kul­
landı. Onlar eliyle Türk devlet adamlarına 
Halifeliğin kaldırılmasının yanılgılarım, do­
ğuracağı sakıncaları belirten mektuplar yol­
landı. Üstelik içişlere karışma demek olan 
bu mektuplar, ilgililerin ellerine geçmeden 
günlük gazetelerde Halifelik taraftarların­
ca yayınlandı. Bu taraftarlar, zaten Cumhu­
riyetin ilanından hemen sonra belirmekte ge­
cikmemişlerdi. Her yeniliğe karşı koyan tu­
tucular, bir de çıkarları bozulduğundan eski­
ye bağlılığı yeğleyenlerdi bunlar. Halifeliği 
eski siyasal kuvvetine kavuşturmak amaçla­
rıydı. Beliren bu ikili görüşlerse Cumhuriyet­
ten sonra etkisini iyice kaybeden Halifeli­
ğin kaldırılmasıyla giderilebilecekti. Cum­
huriyet de böylece güvenceye alınacaktı.
1924 yılı bütçe görüşmeleri bu tarihi ka­
rar ve uygulamanın zamanını saptadı. Türki­
ye Cumhuriyetinin ilk bütçe görüşmelerin­
de Halifeliğin ülkeye olan mali yükü göz- 
önüne seriliyordu: Tüm Müslümanların ba­
şı olan bu kimseye, ona bağlı örgütlere ve 
hâlâ Türk halkının beslemekte olduğu Os­
manlI Hanedanı üyelerine yalnız Türk halkı­
nın özverileriyle gerçekten çok büyük öde­
nek ayrılıyordu. Uzun savaş yıllarının bü­
yük mail çöküntüye boğduğu Türkiye ve 
Türk halkı, bu külfete, tüm Müslümanlar 
adına, fakat tek başına giriyordu, öte yan­
dan da Halife, almakta olduğu ödenekle ye­
tinmeyerek, bunun artırılmasını istemektey­
di.
İşte bu koşullar altında el» alınarak 
* mart 1924’te gerçekleştirilen Halifeliğin 
kaldırılmasına ne Türkiye’de ne de dünya­
da beklendiği kadar tepki gösterildi. Ata­
türk’ün Türkiye Cumhuriyeti dışma çıkar­
dığı bu örgüte sahip çıkan da olmadı. Böyle­
ce Kurtuluş Savaşı ve devrimler arasında 
bir engel oluşturan Halifeliğin kaldırılma­
sıyla Türkiye layik bir ülke niteliğine eriş­
miştir. Bundan sonradır ki Türk ulusu va­
tandaşlık bağlanyle, kendisine gerekli ge­
lişmeyi sağlayabilecek eğitim sistemine ka­
vuşmuştur. Şeriat artığı gelenek ve örgüt­
lerden arınarak Batılı bir toplum olabilme 
yolunda gereken devrimler zincirini de ger­
çekleştirmiştir.
Terör ve özgürlük
Acaba özgürlük zararlı mı? Demokrasi işe yara­maz bir kavram mı? Son dönemlerde kimileri Türkiye’nin özgürlük ve demokrasi denemesin­
den yenik çıktığını düşünüyor. Bir dostum var, tövbe 
etmiş gibi konuşuyor:
— Aman kardeşim, ben canımı sokakta bulma­
dım. özgürlük mözgürlük bizim nemize? Geri kal­
mış toplumlarda böyle şeyler tersine çalışıyor; ku­
rumlar çabucak yozlaşıyor. İstemem eksik olsun de­
mokrasi ve özgürlük. Ben evimde kaygısız ve gü­
venli oturayım; kapımı kırıp içeri girmesinler; beni 
öldürmesinler; yeter...
Evet, insanımızı bu noktaya getirmeyi başardı te­
rör; işlevini yaptı, bitirdi
★
İnsanoğlu hazan geçici durumları sürekli sanır. 
Geçici olanın sürekli olandan ayrılması bazı zaman 
kesitlerinde zorlaşır. Neyin geçici neyin sürekli ol­
duğunu anlamak için geçmişe ve geleceğe bakmak 
»orunluğu doğar. Olaylara böyle bir mantıkla yak­
laştığımız zaman ne görüyoruz?
Tarihte ve günümüzde hiçbir toplum terör ▼» 
anarşi ortamında yaşamamıştır; daha doğrusu yaşa» 
yamamıştır. İnsanın toplumsal bir yaratık oluşu da­
yanışma ve güven zorunluğundan oluşuyor. Terör 
ve anarşinin egemenliği güven duygularım yok eder, 
yaşama güdülerini dürter. O zaman toplum, derlenip 
toparlanma, kendini savunma sürecine girer.
Ama bu kısa süreç, insanın özgürlükten, hukuk­
tan, demokrasiden vazgeçtiği anlamını taşımaz.
Türkiye’yi terör ve anarşi ortamına sürükleyen­
lerin arasında ne yaptıklarını çok iyi bilenler varda 
bilinçsizleri peşlerinden sürüklüyorlar, ya da güdü­
yorlardı. Ancak şimdiye dek yargılanıp cezalandırı­
lanların yirmi yaş dolaylarında ve daha küçük ol­
maları bir soruyu vurguluyor; herkes elini vicdanın» 
koyarak kendi kendine sormalıdır;
— Terör ve anarşi bir gençlik hastalığı mıdır? 
Bir öğrenci salgım mıdır?
Hayır.
t-,— - v .m „  in  h a n  «asın fikirler, tehlikeli kitap*
Taha Toros Arşivi
* 0 0  1 5 8 4 0 5 6 0  1 0 *


Türkiye Cumhuriyeti ve halifelik

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository