Taha Toros Arşivi, Dosya No: 15-Recaizade Mahmud Ekrem. Not: Gazetenin "Haftalık Edebi Muhasebe" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

[Hisar], Abdülhak Şinasi

Istanbul Sehir University Repository

lafta Itk edebî musahabe;
Üstat Ekremin hatırası
Üstat Ekrem vefat edeli bu­
gün on yedi sene oluyor. Bizde 
ondan kalan hatırayı tesbit et­
mek için lâzım geldiği kadar za 
man geçmiş demektir.
Namık Kemal, Abdülhak Hâ 
mit, Sami Paşa Zade Sezai gibi 
o da âzası maruf ve irfanlı bir 
ailenin oğluydu. Babası takvim 
hane Nazırı Recai Efendi zama 
nırnn münşi ve şairlerindendi. 
1847 de doğan Mahmut Ekrem 
17 yaşında, tıpkı Namık Kemal 
gibi, Divan tarzında şiirler yazı 
yordu. Onun asıl üstadı Namık 
Kemal olmuş ve sonraları o da 
teceddüt edebiyatının mürşitle 
rinden biri olmuştur. Artık “ Ke 
mal — Ekrem — Hâmit,, nesli 
ve zamanı demek bir edebiyat 
tarihi mütearifesidir.
Şiir ve irfan âleminde daha
kolay şöhret kazanıldığı ve şi­
irin ilimden tefrik olunmadığı 
zamanlarda yetişmiş olan Re- 
caî Zade Ekremin edebî şahsi­
yetinin iki farik cephesi var­
dır : O bir edebiyat hocası ve üs 
tadı ve diğer taraftan bir şiir 
mürşidi ve şairidir.
Recai Zade Ekremin üç sene 
Galatasaray “ Sultanisinde,, ve 
sekiz sene “Mektebi Mülkiye,, 
de tedrisatı yeniliği ve ciddili­
ği ile talebesine mühim bir te­
sir icra etmişti. Esasen gençli­
ğin akıîlaşmasmdan korkan o 
istibdat zamanında mektepten 
çıkarılmasına da bu hocanın ta­
lebesine yaptığı görülen büyük 
tesir sebep olmuştu. Tevfik Fik 
ret giibi bir çokları ona gençlik­
lerinde duydukları bir hürmet 
hatırası ile merbut kaldılar.
“Talimi Edebiyat,, edebiyata 
getirdiği tahlil kuvvetile fikir 
ve mantığımızda, görüş ve du­
yuşumuzda bir dönüm noktası, 
mühim bir merhale olmuştu. 
Bu eser bir yeniler — Eskiler 
münakaşasına yol açmıştı. Kita 
ba bilhassa Hacı îbrahimin na­
dan kalemile şiddetle», hücum 
edildi ve Recai Zade Ekrem de 
kitabını büyük bir sây ve sebat­
la müdafaa etti.
Üstat Ekrem ilk münekkitle­
rimizden biri olmuştur. “Zem­
zeme,, ünvanlı şiir mecmuaları­
nın üçüncü cildinin mukaddime 
sinde* şiire dair güzel ve doğru 
sözler vardır. Bizde şiir hakkın­
da sonraları tafsil olunmuş bir 
çok fikirler burada başlar. Üs­
tadın tenkit yolunda en maruf 
eseri de Menemenli Zade Tahir 
Beyin “ ELHAN,, isimli şiir ki­
tabı için yazdığı “Takdiri El- 
han” dır. Bu eser de Muallim 
Naci’ye tarizlerile o meşhur mü 
nakaşalara sebebiyet vermişti.
Muallim Naci’nin “Demdeme,, 
lerindeki adîlik ve kabalık biz­
de maatteessüf evveliyatı da 
devamı da meşhut olan sakin 
ve bayağı bir an’aneye racidir. 
Hükümet bu “ Demdeme,, leri 
menetmişti.
Fakat asıl menedilmiş edebi­
yat üstat Ekremin salik oldu­
ğu hissî, hakikî, vatanpervera- 
ne ve millî diyebileceğimiz ede­
biyattı. Namık Kemal nefyedil 
miş, Abdülhak Hâmit uzaklaş­
tırılmış, yani ikisi de susturul­
muş ve üstat Ekrem tedristen 
menedilmiş, yerine de ancak 
bîr müstebit havsalasının kabul 
edeceği bir kararla Hacı İbra­
him tayin edilmişti. Hüküme­
tin edebiyat varlığına müdaha­
lesi en fena, en meş’um tesirini 
göstermiş ve meydan muallim 
Naci peyrevlerinin elfaz yığın­
larına, hep eski divanlardan ge 
len başı boş mısra şelâlelerine 
bırakılmıştı. Şeyh Vasfiler ve 
sonraları Müstecabî Zade İs-• yy*
metler ve biitün isimlerini unut 
muş olduklarımız hep bu dev­
rin mahlûklarıydı.
Ve işte bundan dolayıdır ki 
üstat Ekremin manevî himaye 
ve riyaseti altında “ Serveti Fü- 
nun„ mecmuası etrafında onun 
ta mektebisultanidenberi takdir 
ettiği talebesi Tevfik Fikret ve 
sonra diğerlerinin iştirakile “ E 
debiyatı cedide,, denilen cere­
yan mevcudiyetini gösterince- 
ye kadar asıl edebiyat susmuş 
ve gene bundan dolayıdır ki e- 
debiyatı cedide varlığını hiset- 
tirir ettirmez köhne edebiyat 
müritlerinin hücumuna maruz 
kalmıştı.
Recai Zade Ekremin şiirinde 
ki yenilik ne idi? Bugün bu bi­
ze biraz garip görünse ve iyi an 
laşılmasa bile vaktinde bu yeni 
lik onun hayatındaki meziyet­
leri gibi bir vakar ve çekingen­
lik hasletleriydi. Eski divan e- 
debiyatımız nükteli ve irfanlı 
idi. Fakat rindmeşrep, bazan lâ
übali ve bazı tecelliyatında ba­
bayani denilecek bir tabiatta i- 
di. Bu cereyan iyi şeylerle bir­
likte eski zamanlardan gelen 
çamurları da sürüklüyordu. El- 
fazı bile hislerimizi ifade eder­
ken muttasıl bir remiz mahiye­
ti alan mübalâğalara düşerdi. 
On yedi yaşındaki Recai Zade:
"Adabı rıza kaidei işretimiz-
dir„
Diye gazelhan olurken kul­
landığı kelimeler yevmî mâna­
larından tecerrüt ediyor, meca­
zî kisvelerini giyiyordu. Müş­
külpesent ve titiz halile Recaî 
Zade Ekrem, Namık Kemal ve 
Abdülhak Hâmidin yanında bü 
tün bu cereyanın karşısında ede 
bî bir nevi protestantizm sade­
liği ile durdu. Ve ondan sonra 
hisler yeni bir cereyan ile akma 
ya ve yeni bir eda ile söyleme­
ğe başladdar. Ve edebiyatı ce- 
didenin başka bir mecradan ne-
bean edip üstat Ekretfıin önün­
den geçerek geldiğini gördük.
O zamana kadar hep umumî 
mahiyette kalan şiir hususî ba­
zı mevzulara iniyor ve şair ilha­
mını dağıtmıyarak hislerini bir 
mevzuun çerçevesi içinde tek­
sif ediyordu.
Maahaza bu şair eski edebi­
yatın tesirinden hiç bir zaman 
tamamen kurtulamamış ve ha­
yatının sonuna kadar eski za­
man şivesinin tadına bağlı kal 
mıştır. Onun bu zevkte yazıl­
mış bazı mısraları eserinde en 
güzel ve en payidar olacak olan 
lardandır.
“Meclisi vashnda giryan ol­
duğum mazur tut, 
Bir tabiattır ki kalmış gam 
zamanından bana!..
Bir zamanlar üstat Ekremin 
Alfred de Musset’ten mülhem 
“ Yad et!„ manzumesi bize de 
son derece içli ve müessir gel-
%■ .+ V
mişti. Bugün bu hissi nasıl ih­
ya etmeli? Geçmiş bir Eylül i- 
çinde zail olmuş bir teessürü bu 
gün nasıl tesbit ve izah edebili­
riz? Şüphe yok ki şiirler de mo 
daları geçen bir takım namele- 
dir. Babalarımızla büyük anne­
lerimizin pek sevdikleri bu şa­
irin manzumeleri bugün elbet­
te solmuş ve eski rayihalarını 
kaybetmiştir. Pek yazık, pek ha 
zin, fakat muhakkaktır ki şiirle 
rin çoğu tesirlerini ancak bir 
kaç mevsim muhafaza ederler.
Üstat Ekrem şüphe yok ki 
melalin ve ölümün şairiydi. Kal 
bi daimî bir hüzünle doluydu.
1“ Giryan idim fakat gözüm a- 
zadei dumıı,
Yoktu lebimde nale fakat na- 
lekâr idim!,, 
kalbini bir kaç kere, hem ayni 
noktadan yaralamıştı. Kızı Pi- 
raye, doğduğu saat içinde öl­
müş, büyük oğlu Eme et kötü­
rüm olarak yirmi yaşma kadar 
yatakta yaşadıktan sonra, irti- 
hal etmişti. Bütün muhabbetini 
oğlu Nijad’a hasreden ve ona 
“ Tefekkür,, eserinde güzel nesi 
deler yazan baba bu oğluna da 
‘"Nijat Ekrem,, kitabında en gü 
zel yazılarından olan mersiyele 
ri yazmıya mahkûm olmuştu. 
Babanın çocuklarına bu şefkatli 
muhabbeti ve onları kaybetmek 
le duyduğu teessürü ilk defa o- 
larak edebiyatımıza bu kadar in 
sicam ve realizm ile giriyordu. 
Şükrolunur ki, bu baba nihayet 
küçük oğlu Ercüment Ekremin 
çocuğunu, kendi torununu gör­
müştür. Galatasaray lisesinin 
geçen seneki ‘Recaî Zade Ek­
rem,, ihtifalinde Muvakkir Ek­
rem Bey büyük babasmın bu 
muhabbetini müessir bir lisanla 
anlattıydı.
Üstat Ekrem gençliğinde sa 
ri saç ve sakallı, mavi gözlü, ve 
kırmızı yüzlü, zarif giyimli, pek
¡mutena ve kibar tavırlı imiş. O 
vakitlere göre bir az fazla alaf­
ranga görünmekle beraber isti­
kameti ve bütün hal ve kıyafeti 
ile muasırlarına büyük bir tesir 
icra etmiştir. Onun mevkii bir 
az garip ve hususiydi, o “ahrar,, 
a karışmamış ve hiç bir zaman 
onlar gibi nefiy ve tağrip edil­
memişti. Bilâkis pek uzun bir 
müddet şurayı devlet âzası kal 
mişti. Fakat hükümete tabas 
bus etmediği cihetle dostlan ve 
efkârı umumiye onu muahaza 
etmiyor, bilâkis hükümete mü- 
maşat eden bazılarına kendisi 
serzeniş ediyordu. Şahsî itibar 
görüyor, bestelenmiş şarkılan 
meclislerde söyleniyor, şiiri pek 
okunmryorsa da pek ciddiye alı­
nıyordu.
Üstat Ekrem tiyatroya ve 
tercümelere de ehemmiyet vere 
rek telif ve yahut adapte bir kaç 
piyes ve edebî bir kaç tercüme 
neşretmişti. Bu mahzun ve miiş;
teki şair tebessüm etmeyi de 
bilirdi. Realizme doğru bir hat 
ve olan “ Araba sevdası,, zarif 
ve mütebessim büyük bir hikâ­
yedir. O tercüme, tiyatro, ten­
kit, nesir, hikâye, roman ve şiir 
olarak büyük ve küçük ekserisi 
ehemmiyetsiz ve en ehemmiyet 
lilerini zikretmiş olduğum takri 
ben yirmi beş kadar eser neşret 
miştir. Hülâsa üstat Ekrem ka 
lemini edebiyatm bütün şubele­
rinde kullanmış, mütemadiyen 
yükselerek en güzel nesrini en 
son zamanlarında yazmış bir e- 
diptir.
Şimdi bu eserlerden acaba 
kaç sahife kalacak? Bunu kim 
bilir? Bugün okunduğu zaman 
hâlâ yaşıyan ve tesir eden yani 
ya düşündüren yahut hissimize 
dokunan kaç sahife vardır? Bü­
tün eserleri içinden ismini man 
zum veya mensur bir münteha- 
bat cildine bağlıyan ve onu böy 
lece kurtaran şair ve muharrir­
ler bahtiyardır. Şüphe yok ki 
zemzemeler nazmımdan da “ Ya 
kaçıkta bir mezarlık âlemi”  gi­
bi meşhur bir kaç şiiri, kıtaları 
ve bazı mensur sahifelerile böy­
le bir müntehabat cildi toplana 
bilir.
Ediplerin bazıları bilhassa e- 
serleriyle yaşarlar ve bunların 
en mükemmel bir nümunesi biz 
de Abdülhak Hâmittir, bazıları 
da tesirleriyle yaşarlar ki üstat
neslimize yaptığı tesiri en veciz 
ve ince bir şekilde ifade eder. 
Üstat Ekrem bu tehzilin eserini 
nasıl derinden kavrıyan bir ten­
kit olduğunu ve eseri karşısında 
yeni açılan gözlerin bir şehadeti 
olduğunu duydu mu, bilmem. 
San’atkârîar kendi haklarında 
rahakâr bir hüsnü zan ile mu­
hat kalırlar.
Meşrutiyetten sonra bir müd 
det Maarif nazırlığı eden Üstat
Ekrem de bunlardan bir nümü- j Ekrem nihayet Âyan âzalığma 
nedir. Onu şimdiden asıl edebi- tayin olunmuştu. Sarı sakalı be 
yat tarihindeki hizmetile yad ve yazlaşmış, vucudu ağırlaşmış, 
takdir ediyoruz. Bu gibi şair ve gözleri ve sözleri yavaşlaşmıştı. 
san’atkârlann ilk önce müfrit O kadar hassas ve ince bu Istan 
bir müceddit gibi tesir etmeleri bullu geçirdiği istibdat devirle- 
lâkin yeniliklerine alışıldıktan rinin tecrübeleri altında sözleri- 
sonra artık eskimiş görünmeleri ne büyük bir temenni ve mahre- 
mukadderdir. miyet bahşetmeği öğrenmişti.
Fazıl Ahmet Beyin Recaî Ahvalden memnun değildi fa- 
zade Ekrem ağzından yazdığı , kat söylemektense susmayı ter- 
bir manzume, bir taklit vardır cih ediyordu. Esasen o hazan 
ki bu bir az muakkat lisanm, pek muvaffak olduğu bir eski 
mırın kırın eden uslubu beyanın zaman şivesile, çoktan beri:
“Durur bin türlü şekva hatırı 
dert aşmayımda, 
O maziûmum ki ben feryada
yok cüYet lisanımda!,,
demişti. Gençliğinden beri alın­
gan olan üstat muttasıl yaptığı 
tesiri kendisine gösterilen hür­
meti, verilen ehemmiyetiölçme 
ğe çalışıyordu. Şöhreti ve mev­
kii eserinin kıymetinin de fev­
kinde idi. Lâkin o kendini bir 
az unutulmuş hissediyor ve bnn 
dan müteessir oluyordu.
İhtimal ki zaman onun eser­
leri hakkında bizden daha unut- 
gan olacaktır. Fakat bu hayatın 
hizmetini, faidesini, vakarını ve 
tarihî rolünü hiç bir zaman u- 
nutmamalıyız. Üstat Ekrem 
1914 senesi kânunusanisinin 31 
inci günü 66 yaşmda vefat et­
miş ve bu ölüm edebiyata tama­
men lakayt olmıyan her keşi mü 
teessir etmişti.
Abdülhak ŞİNASİ
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Üstat Ekrem'in hatırası

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/165743/3/001510343006.pdf

Üstat Ekrem'in hatırası

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository