Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: İstanbul Genel Dokümanları.



Not: Gazetenin "Takvimden Bir Yaprak" köşesinde yayımlanmıştır. 17 - 19 Haziran 1962 tarihleri arasında yayımlanan dizi yazısıdır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Ulunay, [Refi Cevad]

Istanbul Sehir University Repository

If
TAKVİMDEN 
BİR YAPRAK
Boğa* gezintisi
— 1 —
A KŞAMLARI serin oluyor ama yakında artık tam mânasıyle yaza gireceğiz. Mevsimin bunaltıcı sıcaklarını düşünerek, | 
gelin, aziz okuyucularım, sizinle bir Boğaz cevelânı yapa- | 
lım. Ama bu gezmeyi vapurla değil hanım iğnesi denilen iki çifte ş 
bir piyade ile yapalım. İşte Karaküy rıhtımında süt gibi beyaz, | 
Sakız şalvarlı, hilâli gömlekli, kılaptan işleme kadife yelekli, çe- 5 
lik bazıılu, burma bıyıklı iki tuvana hamlacı bizi bekliyor.
Kayığa girdik, bağdaş kurarak oturduk. Hamlacılar kayığı | 
motorların, şileplerin, sandalların arasından yağ gibi sıyırıp ge- j 
çirdiler. _ I
Tophanenin önündeyiz. Burası fetihten evvel ormandı. Şim- = 
di enkazı görülen binalar fetihten sonradır. Dökümhaneler t K a- : 
nunî devrinden kalmadır. Salıpazarmı geçtik, Fmdıklıdayız. Bu- | 
rasınrn Hristiyanlıkta büyük ehemmiyeti vardır, Bizansldara (İn- | 
cil) ilk defa burada tebliğ edilmiş. Buranın eski adı (Gümüş ;  
memleketi) demek olan (Arzizopolis) dir.
Kabataşa ne çabuk geldik. Kabataş evveldenberi araba va- | 
puru iskelesidir. 1850 de ilk araba vapuru buradan hareket etti. \ 
Dolmabahçe, adı üstünde doldurulmuş bir deniz girintisidir. Fatih | 
gemileri buradan Halice nakletti.
(Altın yapak) için sefere çıkan •Argonot» 1ar gemilerini bu ş 
koyda demirlemişler.
Beşiktaşın eski ismi (Jergakyonyom) du. Sahilinde gemi pa- | 
laman bağlamak için taştan 5 baba vardı. Türkler buraya «Beş | 
taş» admı vermişler, sonra uykuya yattığımız için olacak taşı bile I 
ninni söylemek için beşik yapmışız.
Ortaköy o zamanlar ehemmiyetli bir yer olan Kuruçeşme ile t 
Beşiktaşın ortasında olduğu için Oıtaköy denilmiş. İskele başın- | 
da Sultan Mecidin yaptırdığı cami, Boğazm sahile kondurduğu | 
İlâhî bir incidir.
Kuruçeşme, bir rivayete göre Fatihin Tezkerecibaşısı Osman = 
efendinin yaptırdığı camiin yanındaki çeşme zamanla su yolu bo- ; 
zulduğu için kurumuş. Bundan dolayı kariyeye bu ad verilmiş. | 
Bana kalırsa burası koruluk olduğu ve koruda bir de çeşme bu- | 
lunduğu cihetle «Koru Çeşme» denilmiş, sonra sonra «Kuruçeş- | 
me» olmuş. Şimdi de kömür depoları' yüzünden «Kara çeşme» Ş 
denilebilir.
Biraz yaşlıca adamlar «Kuruçeşme» lâfından fena halde alı- jj 
nırlar. İskelenin karşısındaki Mimar Serkis bey adasını, şimdi | 
Galatasaray futbolcuları işgal ediyor. Ben Barbaros heykelinin | 
— gelen geçen gemilerin selâmlaması ve dalgalarm onun ayak- j 
larını öpmeleri iç in — buraya dikilmesini isterdim.
Amavutköyü, eski bir köydür. Fetihten evvel (Hestiya) ve = 
(Anaplos) denilirdi. Burada Kostantin, Hazret-i-Mîkâil namına | 
büyük bir kilise yaptırmıştı. Amavutköyü akıntı burnundaki ga- \ 
zinoları, balığı, midye ve bilhassa istridyesi ile meşhurdur. Kan- jj 
dilliden gelen akıntı burada büyür, dört beş mil sür’atle akar. | 
Fırtınalı havada yedekçi ile geçmek bile tehlikelidir. Buralara ait T 
zarif fıkraları, hâtıratımı anlatsam bu sütuna sığdıramam, tefrika I 
yazmalı.
Amavutköyünün en namlı hususiyeti, yamaçlarında yetişen j 
Osmanlı çileğidir. Uzun sepetler, sırıklara geçirilip indirilirken | 
rayihası çileğin geldiğini haber verirdi. i
Bebek'in eski ismi iskele mânasına gelen (Şile) dir. Burada | 
av âlihesi Diyana’nın bir mâbedi vardı. Şimdi çırçıplak Bebek jj 
koyu da muazzam bir servi ormanı ile çevrilmişti. Onu da başka f 
ormanlara benzettik. Burada Lâle Devrinin «Hümayun abâd» adlı jj 
bir saray vardı. Bebek’in poyraz alan kısmına (Büyük Bebek) | 
lodos alan kısmına da (Küçük Bebek) derler. Bu tarafa (Kaka | * 
Bebek) de denilir.
Rumeli Hisarının yerine evvelce Boğaz kesen mânasına gelen j 
(Mokopyon) denilirdi. (Boğaz kesen) ismi Fatih tarafından ve- | 
rilmemiştir. Fatih buraya (Niksar) demiş. Rumeli Hisarı yapılma- | 
dan evvel burada (Let) kulesi denilen yayvan bir kale varmış, | 
Bizans, imparatorlarını burada hapsedermiş.
Fatih, İstanbulu fethetmek için plânları burada hazırladığı jj 
cihetle Rumeli Hisarı fethin bir âbidesidir. Biz de Emin Bülent’in i 
beytini tekrarlıyoruz: K
Hürmet! sana, banine, mukaddes şühedâna.
Hürmet! seni mahv eylemeyen dest-i-zamâna.
Tarihe göre İran Şahı Dârâ Rumeliye geçmek için Mimar Sa­
kızlı (Mandrokles) e Anadolu tarafındaki (Hermeon) tepesinin 
eteğinden karşı sahile bir köprü kurdurmuş ve Hisarın bulunduğu 
tepeye, mermerden bir taht koydurarak ordusunun geçişini sey­
retmiş.
★  _
Aziz okuyucularım. Haydi karaya çıkalım da o asırlık çınar­
ların altmda bir çay içelim. Gezintiye ileride devam ederiz.
'’m i l l l l l l l l l l l l l l l lM l l l l l l l l l l l l l l l l in i l l l t l I l l l l l l l l l l l l l l l t l I t l I l I M I I I I I M I I l l l l l l l l l l l l l I l l l lM I I H I I I I I l in t l I l l l l l l l l l l t l  .m i l i s i * ^
C *
**................... ..................  ŞAVKA: İ
Boğaz gezintisi
—  2 —
BALTA limanı, Osmanlı Türklerinin ilk harp limanıdır. Ami­ral «Balta oğlu Süleyman Bey» 420 parçadan mürekkep donanmayı Marmaradan buraya sokmuftur. Bâzı muahede­
lerin burada imzalanması itibariyle limanm siyasi ehemmiyeti
vardır.
Boyacıköyüniin önüne geldik. Burasının ayrı bir iskelesi var­
dı, şimdi Emirgânla birleştirilmiştir. Bu köyün etrafı tamamen 
orman ve koruluktu. Buraya Boyacıköyü denilmesinin sebebi şa­
yak, fes ve başka kumaşlar boyama san’atını yapmak üzere şimdi 
Kırklareli olan (Kırk kiUse) den 1805 senesinde (Kafkaryoti) na­
mında bir ailenin burada yerleşmesidir. Bunları Üçüncü Selim 
getirtmişti.
Boyacıköyüniin yanıbaşında (Emirgân) vardır. Emirgânın 
eski ismi (Sparodis) dir, tamamen servi ormanı idi. Dördüncü 
Murad (Revan) kalesini fethettiği zaman Revan Emîri «Mirgûne 
oğlu Tohmasb KuU Han» ile kale muhafızını, «Kâhya Murad Ağa» 
nın dehaletlerini kabul etmiş ve onları bin nefer maiyetleriyle af 
etmişti. Hükümdar, ikisini de İstanbula getirdi ve «Mirgûne oğlu» 
na «Feridun bey bahçeleri» denilen malikâneyi ihsan eyledi, bir 
de saray yaptırdı. Ondan sonra oraya «Mîrgûn» ve daha sonra 
«Emirgân» denildi. Mirgûne oğlu aynı zamanda Mîr-i-Kelâm, 
şair ve musikişinastı. Padişahın iltifatını kazandı.
Emirgân bilhassa Birinci Abdülhamid devrinde imar edilmiş­
tir. Camii de yine bu padişah yaptırmıştır.
Emirgândan sonra gelen İstinyenin adı eski ismi olan (Sos- 
tenyon) un değişik şeklidir. Burada bir mâbedle Argonotların 
kendilerini fırtınadan kurtaran periye diktikleri bir heykel var­
mış. Kostantin mâbedi kilise yapmış, heykel de kimbiUr ne ol­
muş! İstinye koyu Haliç kadar güzel bir limandır. Biz burasını 
kalafat yeri ve gemi tamirhanesi yaptık. Civardaki yalılarda otu­
ranlar balyoz sesine «ya sabûr» çekmektedirler.
Yeniköy, fetihten sonra harap halde kaldı. İstanbula gelen 
Vağni köylü Rumenler buraya yerleşmişler. Vağni köyü, «Yeni­
köy» olmuş. İstanbulun en güzel yalıları buradadır. (Panaiya) ve 
(Ayanikola) adlı iki mahallesi ve üç de ayazması vardır.
Hamlacılar, hafif tekneyi uçuruyorlar. İşte Kalendere geldik. 
Burası kibar bir mesiredir, Kalenderlikle alâkası yoktur. Kalen­
derin tarihî bir ehemmiyeti vardır. BizanslIlar, Büyük İskenderin 
babası «Filip» i burada mağlûp etmişlerdir.
Muharebede hava çok sıcak olduğu için askerler bakılmışlar. 
Bundan dolayı buraya (Termosimo) demişler. „
Kalender köşkü Damat İbrahim Paşa tarafından yaptırılmış­
tır. Üçüncü Ahmet bu tenezzüh yerini pek severmiş. Rusya mu­
harebesinde Sultan İkinci Mahmut Sancağ-ı-Şerifi çıkardığı za­
man buraya koyduğu için eskiden hanedan âzası buradan vapur 
veya çatana ile geçerken ayağa kalkarlar köşk gözden kaybolun- 
caya kadar arkalarını çevirmezlerdi.
Tarabya, bâzı tarihçilerin dedikleri gibi şenlik mânasına ge­
len (tarab) dan (tarabiye) değildir. Şifa demek (törapeti) den 
gelir. Esatire göre Argonotların reisi Jason, Kolkida hükümdarı­
nın kızı (Midya) ya âşık olur. Midya altın yapağı muhafaza eden 
ejderhaları bâzı zehirli ilâçlarla öldürdü, Argonotlar hâzineleri 
yağma ettiler. Kız da Jason’la kaçtı. Tarabyanın olduğu yere gel­
diler. Zehirleri denize döktüler, bundan dolayı Tarabyaya Rum­
ca zehir mânasına gelen Farmakiyüs dediler.
Terapyos ismi de İstanbul Patriklerinden birinin burada şifa 
bulması dolayısıyledir.
Tarabyanın meşhur yalılarından biri de Rumların Fenarlılar 
denilen ve Eflâk, Buğdan beylikleri ile alâkalı bir aileye ait bu­
lunan bir binadır. Üçüncü Selim bunu sayfiye olarak Fransa se­
faretine ihsan eylemiştir.
Kireçbumuna bu ismin verilmesinin sebebini bilmiyorum. 
Burası Sadrâzam Keçecizâde Fuat Paşa zamanında 12 kişilik bir 
şirket tarafından kasaba olarak kurulmak istenilmiş, fakat 93 har­
binde şirket dağılmış ve buraya muhacir iskân edilmiştir.
Son zamanda sahilde güzel yalılar yaptırıldı. Kireçburnu tam 
Boğaza karşı olduğu için yazm en sıcak günlerinde dahi püfür 
püfür eser. Köy yamaçtadır ve tepede Kireçburnu tabyesi vardır.
Biraz sonra varacağımız Büyükdere ile Sarıyer ve Yenima- 
hallenin tarifini yarma bırakıyorum. ,
iM
IK
II
II
II
II
M
II
II
K
IH
tl
Il
tl
It
lI
lI
tl
t I
M
II
M
II
II
II
II
II
II
II
II
II
II
M
M
II
II
II
IH
O
ll
ll
H
m
fm
fM
lI
tl
Il
ll
H
li
m
U
ll
ll
ll
ll
li
m
ti
M
Il
lI
tl
H
m
m
il
ll
ll
M
M
M
II
II
II
II
II
ll
im
il
M
ll
ll
ll
ll
ll
ll
ll
U
It
lI
lU
H
II
O
II
II
tt
ll
SAV!
0?. i  m
.^■wmıııniımHiıwnniMtiimııHMHiınıııım Mm>mwww ıwıiMMiıı>m
f f : *.«>: • ■?-s—c -
Boğaz gezintisi
— 3 — i
A TİT. okuyucularım, Boğazın Rumeli sahilini bitirmeğe bir j şey kalmadı. Kireçbumunda Giimriik Emini IÖsak Ağanın ; Hayrat Çeşmesinin üstündeki »edte, asırlık ağaçların al- | 
tında birer kahve içtikten sonra tekrar kayığa binip Büvükde- j 
re’ye doğru açıldık. s
Şimdiki fidanlık sahası eskiden büyük bir çayırdı. Bu çayı- S 
rın ortasında İstanbul’u zapteden Haçlüardan Boduen tarafın- - 
dan dikilmiş dört tane meşe ağacı vardı ki İstanbul tarihinin - 
yedi asırlık bir âbidesi idi. İstanbul’a gelen bütün seyyahlar, c 
ecnebiler bu ağaçları ziyaret ederlerdi. Otuz sene evvel bu ağaç- | 
lan kestik. 5
Çayırda sefaretler erkânı eski Türklerin koy ve çevkan de- I 
dikleri polo oynarlar ve at yarışları yaparlardı. Büyükdere vak- : 
tiyle balıkçı köyü idi. Fetihten sonra rağbet görmedi, fakat A v- i 
rupa ile münasebetlerimiz ilerledikten sonra Beyoğlu’ndaki kış- | 
lık sefaret binalarından başka yazlık sefaret binalarının bu sa- | 
hillerde yapılmış olması Büyükdere’yi parlatmıştır.
Gazinoları, Fıstık Suyu, Ali Ağanm Bağı, Kara Kâhya Bah- = 
çesi, Sultan Suyu gibi mesireleri vardır.
Büyükdere denildiği zaman asırlarca İstanbul’un suyunu î 
temin eden Kırkçeşme ve Taksim sularını akıtan Belgrad Or- j 
manian ve Bahçeköy’deki bendleri hatırlamamak kabil değildir, g 
O zamanlar İstanbul susuzluk çekmezdi. Bu kadar hamam, | 
bu kadar cami, bu kadar çeşmeden başka her ev büyüklüğüne | 
göre yarım masura, bir masura su alır, yine de şehre bol bol § 
yetişirdi.
Artık menba sularının selsebili demek olan Sarıyer’e gell- i 
yoruz. Buraya eskiden (Milton) derlermiş, Sarıyer de hâlî bir ğ 
. yermiş. Eski zamanda Boğaz burada hitam bulur, bunun ötesi | 
Karadeniz sayılırmış, zaten Karadeniz'in Rumeli Feneri de bu- § 
rada imiş. Sarıyer'den ötesi o zamanlar imâr yüzü görmemiş. î 
Sarıyer'den karşı sahile ikidebirde şaykalarla hücum eden Ka- | 
zaklara mâni olmak ve Karadeniz'den gelen gemileri Mesar Bur- g 
İ nunım yanındaki geçitten geçmeğe mecbur etmek için bir zin- | 
; cir gerilirmiş.
Bu hâli yerde Tusen adlı bir mühendis Birinci Abdüllıamid | 
:  devrinde istihkâmlar yapmış. Bunların en mühimi (Delice Tab- |
İ ya) dır. Üçüncü Selim zamanında da Möniye ve Tot adlı iki | 
I Fransız mühendisi Rumeli ve Anadolu cihetinden Boğazı tahkim g 
| etmişler. Dördüncü Murad devrinde dahi burada müstahkem | 
| mevkiler bulunduğu rivayet edilir.
Sarıyer’in başlıca üç mahallesi vardır: Arap mahallesi, Ma- ş 
| den mahallesi ve Muhacir mahallesi. Çarşısının mahalli bir ha- | 
| vasi vardır. Hele Orta Çeşme pek güzel bir Türk eseridir. Bura- ğ 
I da muazzam ve kimbilir kaç asırlık bir çmar vardı, bizim ağaç 
I düşmanlığımız malûm ya... Bir kaymakam cadde açmak için o 
İ canım çmarı kesti devirdi.
Sarıyer denilince hatıra sular gelir. En meşhurları bunlardır: g 
Çırçır suyu, Hünkâr suyu, Şifa suyu, Fındık suyu, Kestane 
| suyu.
Eskiden Cuma ve Pazar günleri buraları adam almazdı.
Dere ile sulara giden yolun kavuşağmda İncirköylü Haşan 
İ Paşanın köşkü vardı. Müşir Deli Fuat Paşanın pederi olan Ha- 
j san Paşa yüz on yaşma kadar yaşadı. Sokağa çıkamayacak yaş- 
[ (a olduğu için bütün zevki beyaz gecelik entarisinin üzerine giy- 
j diği ipek Şam hırkasiyle bahçesinin tam köşesindeki kameriyeye 
i oturup arabalarla sulara giden hanımlara işaret etmekti. Istan- 
I bul’un hanımları, hanımefendileri bu bembeyaz tatlı ihtiyarın 
i iltifatından son derece mahzuz olurlar:
— Paşam, Allah ömürler versin, ne zaman vıslatma nâil ola- 
: cağız? ı
— Paşam, öndeki arabada giden sarışın güzele iltifat etti- 
| niz, kıskanıyoruz.
İ Diye şakalaşırlardı.
Hünkâr suyu, dik yokuş olduğu için kırmızı kadife palanlı 
merkeplerle çıkılırdı, fakat Çırçır düz ayaktı. O zamanlar Çır­
ç ır ) Alyanak Hüsnü Bey işletirdi. Kadınlar sed üstündeki ka­
feslerin arkasında otururlar, sultanlar, vükelâ haremleri, saray­
lılar geldiği zaman Hüsnü Bey onları karşılar, büyük bir ne­
zaketle yerlerine kadar onlara refakat eder, suyu gümüş tepsiler 
üzerinde altın yaldızlı sürahi ve bardaklarla bizzat götürürdü. 
Çırçır suyunun şifalandırıcı bir hassası vardır.
Bir gün Yıldız Kumandanı Şevket Paşaya bir damacana Çır­
çır suyu takdim edilir. Paşa:
— Canım, der, herkes Çırçır suyu için şöyle şifalı, böyle şi­
falı, diye methediyor. Bunun şifası nedir?
Mecliste bulunan bir zat suyun İdrar verici bir 
duğunu söylemek için:
— Pasa hazretleri, der, Çırçır suyu müdrirdir.
Paşa:
— Öyle mi? Şundan bana bir bardak verin bakayım.
Hemen doldururlar, takdim ederler. Paşa alır, İçer:
— Evet, der, haklısınız, hakikaten müdrirmiş.
I
IIMUIflIlItintmilllllllllllllllHlieatllilist
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Boğaz gezintisi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository