Taha Toros Arşivi, Dosya No: 11, 176/Şükriye-Tiraje Dikmen.



Not: Derginin "Konuşa...Konuşa..." köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Oral, Zeynep

Istanbul Sehir University Repository

Tiraje:
Kökler ve filizler arasında...
Zeynep Oral
M. iraje, sakin, huzurlu yüzünde, 
zaman zaman ışıkların dolaştığı, in­
ce bir genç kadın. Bence adları bilin­
meyen portrecilerin gülümsemelerini 
ya da kaygılarını yakalayabildikleri, 
ama duygulan ve huylarını asla bile­
mediğimiz, o or.taçağ kadın kahra­
manlarıyla akraba...
Resim eleştirmeni Patrick Wald- 
berg’in 1958’de yazdığı (ve “ Mercu­
re de France” da “ Eller ve Harikalar” 
başlığı altında yayınlanan) yazı bu 
sözlerle başlıyor ve “ ...Bilmediğimiz 
bir Doğu, aynı zamanda hem çok in­
ce, hem güçlü, eşine az rastlanır nite­
likte dipdiri bir Doğu bize açılıyor. 
Usta ressam, Tiraje sayesinde” diye 
bitiyordu.
Bu yazının yazılmasından nere­
deyse kırk yıl sonra,şimdi Tiraje kar­
şımda. Onu ilk kez görüyorum. 
Patrick Waldberg’in tanımlamasına 
tıpatıp uyuyor karşımdaki yüz: Sakin 
ve huzurlu, zaman zaman ışıkların 
dolaştığı, gülümsemeleri ya da endi­
şeleri yakalayabildiğimiz ama sır ver­
meyen bir yüz. Aradan kırk yıl geçse
21
İstanbul surfarııdaki gacakondularda (1952) Man Erust'lı tacoste da (1961)
de, o ortaçağ kadın kahramaniarıyla 
akrabalığı ortaya kovan çi7<ni<»r. ol­
duğu gibi duruyor..
Yıllardan beri çalışmalannı Paris’ 
te sürdürdüğünü bildiğim sanatçının, 
1 Mart’tan başlayarak Ankara’da Ga­
leri Nev’de sergilenecek resimlerine 
bakıyorum. Orada bana açılan Wald- 
berg’in dediği gibi yalnız Doğu değil. 
Hem Doğu, hem Batı. Ya da ikisinin 
bileşimi, sentezi. Bu resimler arasın­
da beni en çok etkileyenler kalabalık­
lar. Kalabalıklardan kopanlar; yığıl­
mayla çoğalanlar; çizgiyle, lekelerle 
bir araya gelenler, yoğunlaşarak yü­
rüyenler... 1968 Mayıs’ında bir Paris 
sabahı mıydı, yoksa İstanbul’da bir 
yürüyüş, grev mi... Bu kuşlar, bu çi­
çekler, bu böcekler, bu doğa örtüsü, 
Fransa’nın Güney kıyılarından mı, 
yoksa İstanbul surlarından mı?.. Yok 
yok böyle demek istemedim. Bu çiz­
giler, bu lekeler, bu renkler, bu göl­
geler Doğulu mu, Batılı mı?.. En iyisi 
bugüne tek Tiraje üzerine yazılmış ya­
zıları, bugüne dek ve bugünden son­
ra yurt içinde ve yurt dışında açacağı 
sergileri, kısacası Tiraje’nin resimle­
rini resim eleştirmenlerine bırakalım. 
Biz burada Tiraje Hanım’la konuş­
maktayız.
BÜYÜKADA
Konuşmaya, çook eskilerden, taa 
Büyükada ’dan, anıların en eskisin­
den başladık.
Büyükada’da 19. yüzyıl sivil mi­
marisinin en güzel örneklerinden bi­
rinde, ahşap bir evde, ahşap bir 
konaktayız. Hiç bozulmamış bu ev­
ler, hiç bozulmamış bahçeler, de­
nizler, sular arasındadır. O konakta, 
üç dört yaşındaki Tiraje, yazarlar, 
ozanlar, ressamlar, eve girip çıkan 
dönemin aydınları arasındadır.
“ Abdülhak Hamit ve Lucien Ha- 
mm’m ellerim öptüğümü anımsıyo­
22
rum. Yakup Kadri’nin, Feyhaman ve 
Namık İsmail'in gelip gittiğini .. il­
ginç bir yerdi Ada. Özellikle savaş yıl­
larında 19. Yüzyıl Osmanlı paşaları­
nın uğrak yeri, sonradan ittihat ve Te- 
rakki’cilerin sürgünden dönüp geldik­
leri yer, daha sonra aydınların, 
varlıklıların rağbet ettiği yerdi... O 
günlerin deyişiyle kupa arabalarla ge­
zintiye çıkılan, muş dediğimiz motor­
larla, sandallarla piyasaya çıkılan bir 
yerdi.”
Çocuk yaşlarında hiç bebeklerle 
oynadığını anımsamıyor. Onun oyun­
cakları, bahçeler, üzerinden atlanacak 
yüksek duvarlar ya da kesilecek, bo­
yanacak resimler, kartpostallar ve bir 
çocuk için korkunç bir hazine olan 
Ada’nm insan ve doğa görüntüleriydi.
Unutamadığı görüntülerden biri: 
Kayıkta Troçki. Yıl 1930.
“Troçki, deniz kenarında oturur­
du. Ve her gün kayıkla piyasaya çı­
kardı. Kayığın bir ucuna oturmuş. 
Saçları kabarık mı kabarık. Kolları­
nı sıvamış ve denize doğru eğilmiş. 
Onu hâlâ öyle suya eğilmiş balık tu­
tarken görüyorum. Kayığın öteki 
ucunda karısı, ortada kürekçi ve o za­
manlar Lulu dediğimiz beyaz tüylü kö­
peği. Bu görüntü hiç değişmezdi. 
Karada hiç görmedim Troçki’yi” di­
yor, o sırada kendi de başka bir ka­
yıkta ancak üç-dört yaşında olan 
Tiraje.
Büyükada’da Yat Kulübü, ünlü­
lerin, siyasilerin uğrak yeridir. Ata­
türk’ü Afet Hanım’la vals yaparken 
ilk kez orada görür. Vasfi Rıza Zo- 
bu’yla Hazım bir masada başbaşadır. 
“ Şimdi gülünç geliyor insana” dedi­
ği, onun da giydirilip yollandığı ço­
cuk baloları oradadır. Tiyatrolar, 
“ show” lar oradadır. (Oysa mahalle 
arkadaşı Tunç Yalman’la sokaklarda 
tiyatro yapmayı Yat Kulübü’ndeki ti­
yatroya yeğliyordu Tiraje).
Bütün bu birbirinden zengin gö­
rüntülerin ve havanın, zengin doğa­
nın, zengin mimarinin besleyici bir 
yanı vardı, ilkokula başladığında (Ye­
ni Türkiye Okulu) sonra ortaokul ve 
lisede (Işık Lisesi) yazları yine bu or­
tama dönecekti. Taa 13 yaşlarına dek. 
Ondan sonra ne olduysa oldu. Bu çev­
re, bu ortama dönmek istemedi. Bel­
ki aynı insanları görmemek, belki he­
nüz adlandıramadığı, tamamlayama- 
dığı bir başka yaşamın peşine düşmek 
için, belki bu başka bir yaşamın ge­
rekliliğine inandığı ya da sezgilerle 
sezmeye başladığı için...
Resim, hep vardı yaşamında. Ço­
cukluğunda da, ilk ve orta okulda da. 
Sınıftaki tüm arkadaşlarının resim 
ödevlerini yapmasından belli. Işık Li­
sesi bittiğindeAkademi’yegirmek bü­
yük bir tutkuydu ama, mantık üstün 
geldi. “ Kendim seçtim. Bilinçli bir se­
çimdi, İktisat Fakültesi” diyor.
Prof. Kessler ile “ İstanbul’da Ka­
dın İşçilerin Çalışma Koşulları” ko­
nulu tezi de bilinçli bir seçim, dünya 
görüşü doğrultusunda bir seçimdi. 
Kadın emekçilerin sömürüldüğü, sen­
dikaların yeni yeni kurulduğu yıllar­
dı. Cibali’de, Tophane’deki fabri­
kalarda, İstanbul surları arasındaki 
yerleşim bölgelerinde, gecekondular­
da sürdürdüğü bu çalışmanın izleri­
ni, bugün Tiraje’nin resimlerinde 
görür gibiyim.
“ Her şey, bir birikim sonucu oluş­
muyor mu?” diyor, hep kısacık cüm­
lelerle konuşan ve ayrıntılardan çok 
özü ileten Tiraje. Bu “ her şey” in içi­
ne kişiliğinin, dünya görüşünün ve sa­
natının girdiğini anlıyorum.
Üniversite, 1945’te bitmiş, bir 
yandan tez çalışmasını sürdürürken, 
öte yandan Akademi’ye girmiştir. İk­
tisat Fakültesi’nde kahp asistanlığı 
reddeden Tiraje, bugün “ iyi ki ikti­
sat okumuşum, oradaki birikim, ba­
na temel oluşturdu” diyor ve ekliyor; 
“ Ama, iyi ki fakültede kalmamışım. 
Akademi’ye girmişim.” O demiyor 
ama ben diyorum; Çünkü resim,,çün-
Leopold Leey'yle Beykoz'da (1966) Melih Cevdet Andayia Fransa'da (1979)
kü sanatı, yaşama biçimini oluş­
turmuş...
H O C A S I LEVY
1946’da Akademi. Resim Bölü­
mü. Leopold Levy’nin öğrencisidir. 
(Leopold Levy, 1936’nın sonunda 
Türkiye’ye gelmiş, 1950’ye dek Tür­
kiye’de kalmıştır. 1966’da öldüğünde, 
84 yaşındaydı.)
Tiraje’yle birlikte, aynı dönemin 
öğrencileri arasında, Avni, Selim, Ne- 
jad, Ferrah Başağa, Turgut Atalay, 
gibi isimler vardır.
Ne zamandır bilirim, Leopold 
Levy, ölmeden önce, tüm eserlerini, 
tüm yazılarını Tiraje’ye bıraktı diye. 
Ne zamandır bilirim, bu konuda her­
kesin pek çok, gereğinden çok konuş­
tuğunu da...
“ Leopold Levy’nin size karşı son­
suz bir duygusal bağlılığı”  diye baş­
lamıştım ki söze, o sürdürdü:
“ Bakın, Leopold Levy’nin öğren­
cisiydim. Öteki öğrencilerinden bü­
yük bir farkım vardı. O da daha önce, 
yani Leopold Levy’den önce herhan­
gi bir resim eğitimi görmemiş olmam. 
Oysa, bütün öteki öğrenciler çeşitli 
eğitimlerden geçmiş, çeşitli öğretmen­
lerle çalışmışlardı. Leopold Levy, öğ­
rencilerinde özgünlüğe tutkundu. 
Taklitten, hele öğrencinin hocasını 
taklit etmesinden nefret ederdi. Bana 
‘istediğim hocalık tecrübesini sizinle 
yaptım... Eğitim ve öğretim1 konusun­
daki düşüncelerimi size uygulayabil­
dim’ derdi.”
Bu, öğretmen öğrenci ilişkisinde 
Leopold Levy’yi etkileyen bir nokta 
da, Tiraje’nin özgünlüğü olmalı. Bu­
gün Tiraje’nin eserlerine bakınca, 
üzerinde çok şey söylenebilir. Söyle­
nemeyecek tek şey, Leopold Levy’nin 
resimlerine benzediği ya da onun izin­
de olduğu.
“ Leopold Levy, iyi bir ressamdı.
Türkiye’ye gelmeden önce, Fransa’ 
da ünlü bir ressamdı. Türkiye’ye gel­
mesi, ot'” -  :;in hem iyi, hem kötü ol- 
& *,eıKi de onun dramı buydu... 
Türkiye’ye gelmekle hayatı kurtuldu. 
Yahudiydi. Ama, yine de Türkiye’ye 
gelmekle, savaş sonrasında Paris’te 
gelişen ve etkin olan ortamın dışında 
kaldı. Hep söylediği bir şey vardı. Ho­
calığı hem severdi hem de ‘Hoca ol­
mak, insanın hayatını sınırlıyor, 
özgürlüğünü sınırlıyor’ derdi.”
Gerek Güzel Sanatlar Akademisi’ 
ne, gerek Resim Heykel Müzesi’ne 
sonsuz katkıları bulunmuş Leopold 
Levy, neden sonradan Türkiye’deki 
resim ortamında unutturulmak isten­
di, yok sayılmak istendi? 1937’de 
hocalığa başladığında, kendine 
asistan olarak seçtiği Bedri Rahmi, 
Cemal Tolhı, Sabri Berker ve en 
önemlisi (resim sanatı ve tarihi üzeri­
ne en çok yazı yazan ve bir bakıma 
yazılarıyla “ fetva” verici olarak ka­
bul edildiği için) Nurullah Berk, onu 
nasıl değerlendirdiler, nasıl “ sahip 
çıktılar?” Bunları tartışmanın yeri bu­
rası olmadığı için, geçiyoruz. Gelelim, 
şu veraset meselesine:
“ Leopold Levy, vasiyetnamesin­
de, ‘resimlerimi, sanatımı en iyi an­
layan kişi olduğu için’ resimlerinin, 
tüm yazılarının bana bırakılmasını ve 
bunlara ilişkin benim vereceğim her 
kararın uygulanmasını, hatta çocuk­
larının da bu kararlara uymalarını is­
tiyordu. Bana güvendiği için. Onun 
sanatını en iyi anlayan ve en iyi de­
ğerlendirebilecek kişi olduğuma inan­
dığı için...”
Leopold Levy’nin iki çocuğu var­
dı. Kızı, halen bir akıl hastanesinde, 
iyileşme umudu yok. Oğlu ise, zaman 
zaman hastaneye girip çıkmakta ve 
babasından kalan her şeyi reddetmiş 
durumda.
Leopold Levy’nin, T iraje’ye 
“ emanet ettiği” sanatını, Tiraje’nin 
gerektiği gibi ya da Levy’nin umdu­
ğu gibi değerlendirip değerlendirme­
diği tartışılır. Levy’nin 1966’da 
öldüğü ve bugüne dek ne Fransa’da 
ne Türkiye’de Leopold Levy’yle ilgi­
li, ne dev bir retrospektif sergi ne de 
geniş çaplı bir yayın yapılmadığına, 
sanatçının yazıları olsun, resimleri ol­
sun, gözler önüne ya da ışığa çıkarıl­
madığına göre... İlk dört yıl yasal 
engellemeler vardı, ama geriye kalan 
15yıldabu konularda bir şeyler yapı­
labilirdi diye düşünüyorum...
F R A N S A ’DA
1949’da Fransız Hükümeti’nin 
bursuyla, Tiraje, Fransa’dadır. Önce, 
doğru Aix-en-Provence. Burada, bir 
zamanlar Cezanne’ın atölyesi olan 
atölyede çalışmaya başlar: “ İki katlı 
bir evdi. Cezanne’ın her şeyi, fırçala­
rı, paletleri, pelerini, şapkası ve her 
şeyi yerli yerinde duruyordu. Ve pen­
cerelerden dışarı baktınız mı, sanki 
Cezanne’in tablolarıyla karşı karşı- 
yaydınız. öyle etkilendim ki, her pen­
cereden sanki Cezanne’ın bir başka 
tablosu görünüyordu.”
Bu ev, Leopold Levy’ye verilmiş­
ti. Ancak, bir süre sonra Levy, Ce- s 
zanne’ın varlığı burada çok güçlü 
hissediliyor diye, burada kalmak is­
tememişti.
Tiraje, 1949’da Paris’te “ Ecole du 
Louvre” a girer. Sanat Tarihi ve Mü- 
zeoloji eğitimini 1953’te bitirecek, Lo­
uvre Müzesi Uzmanlık Belgesi’ni ala­
cak, yine Paris’te bu tarihten sonra 
Halk Sanatları ve Gelenekleri Müze- 
si’nde (Musee des Arts et Traditions 
Populaires) müzeoloji stajı yapacak­
tır.
Hayır, ilk kez Türkiye’den ayrılan 
genç kız, Paris’te hiç yabancılık çek­
meyecektir. Savaş sonrası Paris’inde 
sanatla dolup taşan,'varoluşçuluk akı­
mının egemen olduğu bir ortamda,
23
gerek Türk, gerek yabancı sanatçılar­
la haşır neşir olacaktır. Hem, Louv­
re Okulu ve Müze’deki çalışmaları, 
hem Leopold Levy aracılığıyla, ünlü 
sanatçılarla bir araya gelme olanağı­
nı bulacaktır.
‘‘Braque ve Derrain... Birbiri­
nin tam zıddı iki kişiliğe sahiptiler. 
Braque’in atölyesine giderdik sık sık. 
Orada her şey düzenli, her şey saatli 
ve her şey yerli yerinde. Hiç bir bo­
hem yanı yoktu Braque’in... Derrain 
ise, tam tersi. İkisinin atölyeleri aynı 
sokakta, karşı karşıyaydı. Bir süre 
sonra, Derrain, atölyesini değiştirdi. 
Her gün, pencereyi açtığımda, saatin 
kaç olduğunu öğrenmek istemiyorum 
diyerek... Çünkü, Braque’in atölye­
sinde şu saatte camlar açılır, şu saat­
te kapanır,şu saatteperdelerçekilirdi, 
vb...”
Bu ortamda, hem okula giderken, 
hem de resim çalışmalarını sürdürü­
yordu, Tiraje. Çok kimse okula git­
mesini yadırgıyor, bir işe yaramaya­
cağını söylüyordu, öyle ya, bütün 
okulların dışlandığı, eğitimin kahve­
lerde, sokaklarda sürdürüldüğü bir 
dönemin Paris’indeyiz.
24
“ Bir tek, Derrain, okula gitmemin 
yararlı olabileceğini söylerdi. ‘Yeter ki, 
o okulu aptalca değil, akıllıca, yarar­
lanmayı bilerek yap’ derdi ve öyle ya­
pacağıma inanırdı.”
Tiraje, ilk kişisel resim sergisini 
Paris’te, Edouard Loeb Galerisi’nde 
açacaktı. İlk müşterilerinden biri de, 
Max Ernst olacaktı. Ünlü ressam, Ti- 
raje’nin bir desenini çok sevmiş ve sa­
tın almıştır. Orada başlayan dostluk, 
Fransa’nın güneyinde, Lecost’ta, 
Marquis de Sade’ın şatosunun bu­
lunduğu yörelerde gelişecek, sanatçı­
nın son yıllarına dek sürecekti.
Tiraje’nin sanatçı dostlarından 
söz ederken : 1961’de Nazım’ı tanıya­
caktı. “Ama, onu çok daha önce, ço­
cukluğumda bir kez görmüştüm. İlk­
okuldaydım, biz çocukları, bir dub­
lajda şarkı söylememiz için, İpek Film 
Stüdyosu’na götürmüşlerdi. Orada, 
pencerenin önünde, dağınık, kabarık 
kızıl saçları, kollan kıvnk beyaz göm­
leğiyle duran ozan, bir resim olarak 
çakılmıştı kafama... Yıllar sonra Pa­
ris’te karşılaştığımızda, resimlerimi
görmek istedi. Atölyem, çok yüksek­
teydi. Merdiven çıkmasın diye, resim­
lerimi toplayıp, Levy’nin atölyesine 
götürdüm. Vera’yla birlikte oraya gel­
diler. Nazım, benim figürlü resimle­
rimi, Leopold Levy’nin de selvi ağaçlı 
İstanbul manzaralarını çok sevdi.”
O gün bu gün, Tiraje’nin Nazım’a 
hediye ettiği tablo, Vera’nın Mosko­
va’daki evinde asılı durmaktadır.
B İR İK İM LE R
Resim çalışmalarını sürdürürken, 
Türkiye’yle Fransa arasında sık sık gi­
dip geliyordu Tiraje. (Yalnız, 1954-61 
yılları arasında Türkiye’ye hiç gelme­
d i . ) İki yerden de kopmamak önem­
liydi.
“ Nerde olursâm olayım, kendimi 
her ikisinden de gitmiş, kopmuş his­
setmiyorum. Nereye giderseniz gidin, 
insanın doğduğu, yetiştiği yerden al­
dığı değerler, insanın içinde kök salı­
yor ve kalıyor.”
Bu söylediğini, Tiraje’nin resim­
lerinde görebiliyorum. (Bunu daha 
önce de söyledim galiba, ama yinele­
meden edemiyorum. Ve içimden “ he­
le taklit değilse, özgünse bu eserler, 
kökler nasıl da belli oluyor” demek­
ten kendimi alamıyorum.)
Yalnız, bu iki ülke arasında değil, 
İngiltere, İspanya, Belçika, Hollanda, 
Almanya, İsviçre, İtalya arasında da 
gidip geldi Tiraje/ Bu ülkelerin mü­
zelerinde incelemeler yaparak, farklı 
kültürleri, farklı anlayışları özümle­
meye çalışarak.
“ Kişinin kültür birikimleri, yap­
tığı iş için, isterseniz yaratıcılığı için 
de diyebilirsiniz, çok önemli. Özellikle 
resim sanatı için, görmek, bakmak 
değil, görmek, en büyük eğitim...”
Hiç evlenmedi. Belki de kendini 
sanatına adadığından, her güçlüğe, 
her engele, tek başına katlanmayı seç­
ti. Belki de başka türlü yapamadığın­
dan. Tıpkı, “ başka türlü yaşamayı 
bilmediğinden, başka türlü yapama­
dığından, resim yaptığı”  gibi...
“ Resim yapmak,” diye başladı, 
(fazla iddialı olduğu için onun söyle­
mekten çekindiği sözcüğü, ben, içim­
den ekledim: Yaratıcılık,) aldığınız 
duygu yoğunluğunu, kültür birikimi­
ni, öğrendiğinizi uygulamayı aştıktan 
sonrası değil midir ki? Bilimde de sa­
natta da bu böyle. Duyumsananm yo­
ğunlu önemli. Köklerin beslenmesi 
önemli. Öğrenileni uygulamayı aşmak 
önemli... Yoğunlukları başkalarına 
iletebilmek önemli...”
Tiraje’nin “ önemli” dediklerine, 
yani resimlerine bakıyorum. Kökler 
orda, taa derinlerde... Filizler de aç­
makta. Çeşitli kültürler,tüm birikim­
ler (yalnız duygu değil, mantık biri­
kimleri de) kökleri besliyor, filizleri 
güçlendiriyor. ■
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Tiraje:Kökler ve filizler arasında...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository