Taha Toros Arşivi, Dosya No: 41-Halide Edip-A. Adnan Adıvar.



Not: Gazetenin "Kaybettiğimiz Değerler" köşesinde yayımlanmıştır

Ediboğlu, Baki Süha

Istanbul Sehir University Repository

CTTMHURÎTET
......................................................................................................................................................... .
¡  KAYBETTİĞİMİZ DEĞERLER |
ıııılıııııııııııııııııııııım ıım ım ıııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııııiH 5 ıııı
Halide Edib Adıvar
Yıl 1919... Hazi­
ranın altısı. Otuz 
beş yaşında, genç 
bir kadın, üç beş 
arkadaşı ile birlik­
te Fuat Paşa tür-
Yazan:
L Baki Süha Ediboğlu
besi sokağından Sultanahmet mey­
danına doğru koşarcasına ilerliyor­
lar. Genç kadının kalbi, o kadar 
helecanla çarpıyordu ki, yürürken 
âdeta sallanıyordu. Fakat meydana 
gelip de iki yüz binden fazla kala­
balığı görünce, ruhuna garip bir 
sükûn hâkim olmaya başladı. Sul­
tanahmet camiinin minareleri-genç 
kadının o günkü ifadesiyle söyli 
yelim - mavi boşluğa yükselen İlâ­
hi bir sanatkârın elinden çıkmış 
beyaz neyler gibi idi. Bu sıcak, 
berrak haziran sabahında ruhlar 
kara, kapkara bir günü yaşıyordu. 
Minarelerin şerefelerinden siyah 
bayraklar sarkıyordu. Camiin ö- 
r.ünde yüksek bir kürsü vardı. O 
da siyah bir örtü ile kaplı idi.
Genç kadına, cepheden dönen ü- 
niformalı zabitler, genç Darülfü • 
nunlular, kalabalığın arasından yol 
açarak kürsüye çıkardılar. O gün­
kü meşhur Sultanahmet mitingi, 
bütün bir garb âleminin, daha doğ­
rusu garb hükümetlerinin Türklü - 
ğe karşı takındıkları tavrı, anava - 
tanımızı paylaşma, ağır ağır yok 
| etme kararlarını ve Wilson pren- 
' siplerinin bizim egemenliğimizi ez­
mek istiyen Onikinci maddesini 
protesto etmek maksadı ile tertip­
lenmişti.
Genç kadın hatip, irticalen söy­
lediği heyecanlı nutuk ile, o muaz­
zam kalabalığı, âsîl duygularla 
kâh coşturuyor, kâh ağlatıyor ve 
şu iki esas üzerinde iki defa ye - 
mine dâvet ediyordu:
1 — insanlık ve adalet esasları­
na sadık kalmak,
2 — Herhangi şartlar altında o- 
lursa olsun, hiçbir kuvvete boyun 
eğmemek.
Bu iki ahde, binlerce ses, bir 
uğultu halinde «yemin ediyoruz» 
diye cevap veriyordu.
Daha o zaman, bugünkü Birleş­
miş Milletler ruhuna uygun bir 
anlayış içinde konuşan genç hatip 
«Milletler dostumuz, hükümetler 
düşmanımızdır» diye haykırıyor ve 
bu suretle emperyalist emeller pe­
şinde koşan maceracı hükümetle - 
rin halkını uyarmaya çalışıyordu. 
Ve nihayet diyordu ki, Türklüğe 
karşı, insanlığa karşı haksızlık 
edenler, gün gelecek yine kendile­
rinin kuracakları, insanlık hak ve 
şereflerini koruyan âdil mahkeme­
lerde yargılanacaklardır.
* * *
Yakın tarihimizin kara günlerin­
de bir bomba gibi patlıyan bu 
nutku, iki gün evvel toprağa ver­
diğimiz Halide Edib Adıvar söyle
mişti.
Dşjıa. dört ay .evvel Lâlelide Haz­
nedar sokağındaki evinde yaptığı­
mız bir sohbet esnasında bana Sul-
tanahmet nutku için şunları söyle­
mişti :
«— Sultanahmet meydanında ko­
nuşan ben değildim, benim lisa­
nımda o gün milletim konuşuyor­
du.
Ve arkasından hemen bir hâtı­
rasını anlattı:
«— Rahmetli Adnan Adıvar, be­
nimle Rauf Orbaya takılmaktan 
pek hoşlanırdı. Bir gün dedi ki: 
«Rauf Bey, Akdenizde bir bomba 
patlattı, sen de Sultanahmet mey­
danında bir nârâ attın, hâlâ aksi­
sedasını duyuyoruz...»
Halide Edib Adıvarın, hayat ve 
sanat hikâyesi böyle bir yazının 
içine sığacak kadar kısa ve mah­
dut cepheli değildir. Elli yıllık ro­
man ve küçük hikâye edebiyatımı­
za getirdiği yenilikler, sadece kü­
çük bir cildi dolduracak kadar 
büyüktür. Garp tekniği içinde, in­
ce kadın hislerini ve toplumumu - 
zu, insancı ve medeniyetçi fikir 
kesafetiyle işlemiş, zaman zaman 
çetrefil bulduğumuz türkçesi ile 
her satırında kendi damgasını ta - 
şıyan bir üslûp yaratmıştır. Ateş­
ten Gömlek romanından, Sinekli 
Bakkala kadar geçirdiği bütün bir 
yazı hayatı devresince değişmiyen 
bir tek Halide Edib vardır; en ro­
mantik paragraflarında bile fikri 
ve sağduyuyu feda etmiyen ve 
hattâ bazan bu yüzden türkçesini 
zedeliyen bir yazar.
Uşakizade Halit Ziya ile kapa - 
nan şairane roman edebiyatımıza, 
ilk gerçekçi ve etütçü batı ekolü 
nü kendine hâs bir anlayış içinde 
getiren odur. Küçük hikâyeleri • 
nin pek çoğu bir fotoğraf sadaka - 
ti ile yazılmış sürükleyici röportaj 
lar gibidir, istiklâl Savaşı sırala 
rmda yazdığı «Dağa Çıkan Kurt» 
adlı büyük hikâyesi ve «Vurun 
Kahbeye» adlı romanı, Anadolu - 
nun o günlerdeki gerçek ve fakat 
destanlarla dolu - ama yüzde yüz - 
toplumumuzu aksettiren eserleri­
dir.
S E M R A  S ÎD A L
ile
A H M E T  D E M ÎR K O L
Nişanlandılar 
İstanbul 11 Ocak 1984
. J
Cumhuriyet 462
Halide Edi, hiç 
mi hayalci de • 
ğildi? Şüphesiz ha­
yır. Fakat o, ger­
çeklere bir hayal 
güzelliği, hayal 
pırıltısı vermesini bilen sihirbaz 
bir uslûpçu idi. Kaib Ağrısı, Zey- 
no’nun Oğlu ve Sinekli Bakkal ad­
lı romanlarında yaşattığı mahallî 
tiplere, vakit vakit derin bir tah­
lil ve terkip havası içinde, gerçek 
yaşantılarını bozmadan hayal pale 
tinden renkler ve çizgiler katmış, 
fakat hiçbir zaman bu usta kompo 
zisyon realizmin aleyhine olmamış­
tır.
Bütün küçük hikâye ve roman­
larına toplu olarak bakıldlığı za­
man görülür ki, geniş anlamda bir 
insanlık sevgisi, hak ve adalet fik­
ri Halide Edibin başlıca kaygusu 
olmuştur. Tabiî, İçtimaî ve siyasî 
şartların insanoğluna reva gördü­
ğü haksızlıklar, baskılar ve zulüm­
lerin, ancak medeniyetçilik ve ada­
letçilik fikrinin ağır basması ile, 
yok edilebileceği kanısı, onun bel­
ki de biricik imânı idi.
Son yıllarda artık sekseninci ha­
yat basamağına yaklaşan Halide 
Edibde, bütün mücadelelerinde ba­
şarıya ulaşmış bir mutlu insanın 
huzuru, vazifelerini tamamlamış 
onbaşı Halidenin güvenliği vardı. 
Onun için çocukluk ve gençlik hâ­
tıralarını bir yarı rüya içinde ya­
zıyor, artık edebiyatı edebiyat için 
yapıyordu. Son buluşmamızda ba - 
na:
«— İçimde, mor salkımlı bir ev 
var, Beşiktaş taraflarında idi. Ço­
cukluğum, o evde geçti, gittim a- 
radım, bulamadım, yanmış... Onu 
yazacağım, diyordu. Nihayet onu 
da yazdı. Çocukluk ve gençlik a - 
nılariyle dolu güzel bir kitap.
Halide Edib, öyle sanıyorum ki, 
çok sevdiği eşi, Adnan Adıvarın 
yanına huzur içinde gitmiştir. Çün­
kü, iki gün önce cenazesinin arka­
sından yürüyenlerin çokluğuna ve 
çeşitliliğine bakınca, onun bu ü l­
keye ve bu ülkeden bütün dünya­
ya yayılan hizmetlerinin ne kadar 
geniş ve değişik yönleri kapsadığı­
nı derhal anlamak mümkün olu­
yordu. Onbaşı Halide Edibi, şanlı 
askerlerimiz, edip ve romancı Ha 
lide Edibi yazarlarımız, gazeteci 
ve mücadeleci Halide Edibi gaze­
tecilerimiz, profesör Halide Edibi 
Üniversitelerimizin profesör ve öğ­
rencileri, Atatürkçü, inkılâpçı, 
halkçı Halide Edibi de bütün hal­
kımız gözyaşları içinde takip edi­
yordu.
TKSFKKTTR
Taha Toros Arşivi


Halide Edib Adıvar

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository