Taha Toros Arşivi, Dosya No: 218-Sabahattin Ali.



Not: Derginin "Edebi Hatıralar:II" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Ayda, Adile

Istanbul Sehir University Repository

/ e  >m
S  d eb î cb i ât ıra la r  : //
SABAHATTİN ALI
A D İ L E  A Y D A
S abahattin Ali ile ilgili hâ­tıram belki edebî vasıfta 
değildir. Fakat çevre ve 
çağ faktörlerini de göz önünde 
tutarak yorumlamasını bilenler 
için, bu hâtıranın, Sabahattin 
Ali’nin hayatına, edebî ve gayri 
edebî faaliyetine ve hattâ ölü­
müne ışık tutan tarafı, zanne­
dersem, vardır.
Anlatacağım hâtıra kırk beş 
yıl öncesine ait... kırk beş yıl 
öncesi, ki benim için dün gibi 
taze...
Sabahattin Ali ile ne gibi şart­
lar içinde tanıştığımızı anlat­
mak ve bu tanışmanın dekoru­
nu çizebilmek için, kendime ait 
ailevî ayrıntılara girmek ve yi­
ne, bu sefer de, babamdan bah­
setmek mecburiyetindeyim: E- 
fendim babam gençlik ve öğre­
nim yıllarını maddî sıkıntı ve 
mahrumiyet içinde geçirmiş ol­
manın reaksiyonu ile olsa ge­
rek, olgun yaşında eli geniş bir 
insandı. Ailesinin hiç bir şeyden 
mahram olmasını istemezdi. 
Bilhassa, çok varlıklı bir aile­
de büyümüş olan annemin rahat 
ve istirahatineı önem verir, onun 
yaz aylarında, ev idaresi ile, hiz­
metçilerle uğraşmayıp tam ola­
rak dinlenmesini arzu ederdi. 
Uzun sözün kısası, biz yaz ayla­
rını, ailece, Ada’nm Moda’nm 
lüks otellerinde geçirirdik. Bu 
müsrifliği şimdi aklım almıyor, 
amma durum böyle idi. Üç dö­
nem milletvekilliği eıtmiş olan 
babamdan, bu sebeple, apart­
manlar kalmadı fakat gençliğim­
den bir yığın hâtıra kaldı.
1931 yazını Moda’da o zaman 
Moda Burnunun Deniz Kulübü 
tarafındaki kıyısında bulunan 
Moda Palas otelinde geçiriyor­
duk. O zamanki Moda, şimdi­
ki gibi, gürültülü patırdıh, vızır 
vızır arabaların geçtiği bir yer 
değildi. Moda burnundan vası­
taların geçmesi yasaktı.
Bugünkü Moda gürültülüdür, 
fakat bir bakıma da ölüdür. Çün­
kü Moda’nm ucunda iskele bi­
nası şeklinde bir ceset yatar. O 
zamanlar ise, bazı Ada vapurla­
rı Moda’ya uğradığı için, bu is­
kele binası canlı idi. Sabah on­
da gidiş vapuru ve akşam altıda 
dönüş vapuru Moda’ya ağır baş­
lı, telâşsız bir hayat katardı. Mo­
da Palas’m, onun yanındaki Ma- 
no Palas’m ve onun yanındaki 
Apergis pansiyonunun pencere­
lerinden, Kalamış koyunun öte­
sinde görülen manzara, şimdi­
ki gibi taş yığınından ibaret 
değil, yeşillikler arasında be­
yazlıklar yani geniş bahçeler 
içinde köşklerdi...
...Fakat galiba konu dışına 
sürüklendim. Ne diyordum? Mo­
da Palas’ta yemekler öğlen ak­
şam dışarıda, bahçede yenirdi. 
Her ailenin belirli masası vardı.
0. Yegül Erten
Bizim masanın hemen yanında­
ki masa bir karı koca ile üç 
dört yaşlarında bir küçük kız­
dan ibaret bir aileye ayrılmıştı. 
Küçük kız şirin mi şirindi. Ben 
küçük çocuklara bayılırdım. On­
lar da beni severdi. Yanımızdaki 
küçük kız da bana cilveli cilveli 
bakar, o baktıkça ben ona göz 
kırpardım. Bazen bizim masaya 
yaklaşacak gibi olur, ben yaka­
lamak isteyince, utanma numa­
raları yaparak, annesinin kuca­
ğına sığınırdı. Küçük kızla göz 
flörtümüz bir kaç gün sürdü. 
Sonra, pek tabiî olarak, annesi 
ile karşılıklı gülümsedik ve ko­
nuştuk. Ben küçüğün yaşını ve 
adını sordum. Adı Filiz’di. (Fa­
kat hâfıza bu, Yaprak da ola­
bilir).
Filiz’in babası «pince-nez» 
denilen cinsten, çerçevesiz göz­
lük takan, orta boylu ve orta 
yaşlı bir- adamdı. Orta yaşlı di­
yorum amma, şimdi hesap edi­
yorum da, meğer o zaman an­
cak ve ancak yirmi beş yaşında 
imiş. Ne yaparsınız, gençler için 
kendilerinden büyük olanlar ya 
orta yaşlı, ya ihtiyardır. ...Evet, 
Filiz’in babası bana otuz altı, 
otuz yedi yaşlarında bir adam 
hissini verirdi. Çünkü çok ciddî 
ve hattâ çatık kaşlı idi. Bize ük 
günler soğuk bir selâm verip 
geçerdi. Fakat benim karısı ile, 
çocuğu ile samimiyetimi gö­
rüp, nihayet bir az yüz vermeğe 
mecbur oldu.
Otel müşterilerinin hepsi hali 
vakti yerinde kimselerdi. Arala­
rında zengin iş adamları, ya­
bancı diplomatlar vardı. Ben, 
nedense, Filiz’in babasını bir 
yağ tüccarı farzediyordum. Bir 
gün Hanımına sordum, Beyefen­
di ne iş yaparlar, diye. «Alman­
11
ca öğretmenidir» diye cevap 
verdi. Doğrusu bir az şaştım. 
Öğretmen maaşı ile, böyle bir 
yerde... Zamanla öğretmen be­
yin adım da öğrendik : Saba­
hattin Ali imiş. Bu ad bana hiç 
bir şey ifade etmiyordu. Çünkü 
Sabahattin Ali henüz Sabahat­
tin Ali. değildi.
O yıllarda dünya sakin, da­
ha doğrusu tasasız bir hayat sür­
mekte idi. Yirminci Yüzyılın ba­
şındaki yıllara nasıl «Güzel De­
vir» deniyorsa, bugün Avrupa 
edebiyatında, 1919 ile 1939 ara­
sındaki yıllara da «Çılgın Yıl­
lar» (Les années folles) denir : 
Çarleston, Fokstrot ve Tango yıl­
lan... «cefé-chantant» lar devri... 
Yalnız Almanya Avrupamn çıl­
gın hayatına katılamıyordu. Ye­
nilgi memnuniyetsizlik, memnu­
niyetsizlik komünizm eğilimi 
doğurmuştu. Bazı komşu mem­
leketler bu eğilimi ve cereyanı 
finanse etmekte idi. Hitler henüz 
görünürde yoktu.
Türkiye, Cumhuriyet devrinin 
altın çağım yaşıyordu. Değil 
soygun, cinayet, dövüşme, çatış­
ma, gazetelerde bir hırsızlık o- 
layma bile tesadüf edilmezdi: A- 
sayiş o kadar mükemmeldi. Va­
tandaş devlete, memur âmire 
saygılı idi. Bu güzel düzeni yık­
mak veya sarsmak için sağda 
solda tohumlar ekilmekte oldu­
ğundan habersizdik.
Sabahattin Ali Beyin Hanımı­
na bir gün sormuştum :
— Beyefendi almancayı nere­
de öğrenmişler? Alman mekte­
binde mi?
— Hayır, Almanya’da. Alman­
ya’dan döneli bir sene bile ol­
madı.
— Ya!..
Bir gün Hamdullah Suphi Bey­
le Ruşen Eşref Bey babama mi­
safir geldiler. Akşam yemeğine 
kalacaklardı. Yemekten evvelki 
saatlerde, herkes, deniz kenarın­
da, otellere mahsus olan kısım­
da, şezlonglarda dinlenirdi. Ben, 
âdetim vechiyle, babamın misa­
firlerinin meclisine sokulmuş­
tum, daha doğrusu yanlarında o- 
turup sessizce dinliyordum. Bir 
aralık Ruşen Eşref edebiyat dün­
yasını hep eskilerin işgal ettiğin­
den, yeni bir değerin, yeni bir 
kalemin yetişmediğinden söz et­
ti. Hamdullah Suphi Bey de de­
di k i :
— Mamafih, gençler arasında 
bazı kıymetli kalemler de yok de­
ğilmiş. Bana Sabahattin Ali di­
ye bir gençten bahsettiler. Hi­
kâyeleri pek güzel, pek orijinal­
miş.
Ben atıldım :
— Almanca öğretmeni, değil 
mi? Almanya’dan yeni dönmüş...
—■ Evet, evet.
— O burada, bu otelde kalı­
yor.
— Ya?.. Bu değerli genci tanı­
mak isterdim. Tanıştırabilir mi­
siniz, kızım?
Sola doğru göz attım. Sabahat­
tin Ali ta öbür uçta, Hanımı ile 
karşılıklı çay içiyordu.
— Tabiî diye cevap verdim
İSTANBUL'U UÇUYORUZ
Kopup yeryüzü güzelliğinin 
Baş döndürücü delice çekiminden 
Bir uçak süzülüp yükseldi 
Gökyüzünün tükenmezliğine 
Şimdi İstanbul'u uçuyoruz.
Gözlerimiz yetmiyor İstanbul’u görmeye 
Geceyle gündüzü bir olmuş bir dünya 
Etimle kemiğimle kafamla yüreğimle 
Beş duygumun ötesinde yaşıyorum onu ben.
Çiçek kokulu yeşiller kuş sesleri 
Altın rengiyle Haliç mavisiyle Boğaziçi 
Yırtıp yüzyılları sarılmışlar kolkola 
İnsan yüreği gibi şıpıl şıpıl canlı sandallar 
Sırtlarında gemilerin yürütüldüğü yamaçlar.
Oya oya kıyılar bir ışık kuşakla 
Yaklaşıp dolanmış koyım koyuna 
Işıldayıp almteri çivi çivi insan eli 
Birleşip kavuşmuşlar Anadolu. - Rumeli
Mavisiyle gökyüzünün pırıl pırıl sular 
Hisarlar kopuk yaralı surlar ötesi 
Gaiatada kırk mazgallı bir ihtiyar kule 
Bayazıtta başı poçulu filiz gibi bir efe 
Özlemlere tutsak çığlık çığlık Kızkulesi
Omuzlarında güneşin rengi san
Bordalarında denizin mavisi ıslanmış damla damla 
Alınlannda, yanık göğüslerinde rüzgâr 
Oltalarının uçlarmda köpüklü dalgalar 
Dudaklarında tükenmeyen denizin tuzlu, tadı 
Mavnalar motörler balıkçılar insanlar.
Dualarla tannsal yüz yıllar göğe doğru 
Dimdik yükselmiş kubbeler minareler 
Çağdan çağa kardeşçe özgürce
12
Hamdullah Suphi Beye, şimdi, 
hemen getiririm.
... Düşünüyorum da, Hamdul­
lah Suphi Beyin o zamanki saf­
lığı benim saflığımla yarış halin­
de imiş. Ne ideoloji denen şey­
den, ne dünyada ve Türkiye’de, 
resmî hayatın gerisinde olup bi­
tenlerden, ne de memleket için 
hazırlanan gelecekten habersiz­
mişiz.
Koşa koşa gittim. Müjde verir
Şimdi İstanbul’u Uçuyoruz.
gibi :
— Sabahattin Bey, sizi meşhur 
bir adamla tanıştıracağım, gelin, 
bekliyor, dedim.
— Kimmiş bu meşhur adam?
— Hamdullah Suphi Bey, eski 
Maarif Vekili. Sizi kendisine 
medhetmişler...
... Siz meğer yazı da yazarmış­
sınız.
Sabahattin Ali’nin yüzü, ne­
dense, kıpkırmızı oldu. Elinin
tersi ile yaptığı bir hareketle 
boş çay bardağını devirdi ve 
aynen şu sözleri söyledi :
— Ben öyle heriflerle tanış­
mam.
Afallamıştım. Karısına bak­
tım. Karısı da kocasına baka­
rak :
— Sabahattin, ne yapıyorsun? 
dedi.
— İstemem tanışmak.
Bu durumda ısrar etmemek 
ve Hamdullah Suphi Bey’e gi­
dip : «Tanışmak istemiyor» de­
mek vardı, değil mi? Fakat 
gençlik, saflık, gaflet, cahillik 
ve yenilgiye alışık olmamak be­
ni ısrara şevketti :
— Sizi beğeniyor amma, be­
ğendiği için istiyor. Hem ben 
müşkül mevkide kalacağım. Şim­
di getirir, tanıştırırım, dedim.
Bunları söylerken, Hanımına 
bakıyor, gözlerimle ondan medet 
umuyordum.
0 da kocasının tutumunu an­
lamıyordu :
— Haydi, Sabahçığım, tanış­
maktan ne çıkar?
Ben, katmerli saflığımı devam 
ettirerek :
— iyi adamdır, vallahi fena a- 
dam değildir...
Nihayet, Filiz'in annesi yerin­
den kalktı ve kocasının kolundan 
tutarak :
— Sabahattin, ayıbediyorsun, 
bir selâmla, iki dakika kal, gel, 
dedi.
Hanımının bu ısrarına dayana­
madı. Kaşını çatarak yerinden 
kalktı ve benimle yan yana yürü­
meğe başladı. Ben, şatafatlı bir 
şekilde tanıştırma merasimini i- 
fa ettim :
— Almanca öğretmeni, yazar 
Sabahattin Ali Bey... Türkocak- 
ları Reisi Hamdullah Suphi 
Bey... Ruşen Eşref Bey... ba­
bam...
Sabahattin Ali hiç bir şey söy­
lemeden ilk ikisine elini uzattı, 
babamı başı ile selâmladı. Ham­
dullah Suphi Bey ise, hemen 
memnuniyetinden, duyduğu si­
tayişlerden başlayarak, uzun bir 
nutuk çekmeğe başladı. Saba­
hattin Ali kendisine söylenenleri 
dinlemiyor, etraftaki insanlara 
ve otel ile sahil arasındaki yol-
İnançlara harman olmuş mabetler 
Ulusumdan insanlığa cömertçe cesur yiğitler 
Komutanlar Mehmetçikler Ulubath Hasanlar.
Kuru çeşmeler taş kesilmiş sebiller 
Sıra sıra çınarlar susan selviler 
Serpilmiş parça parça tutsak adalar 
Türbeler dev gibi yaşıyan ölüler yatırlar 
Üstlerinide halk yüreğinin düğümlendiği mezarlar 
Renkler renkler adı konmamış renkler.
Sonra günümüzü yüreğiyle etiyle yaşıyanlar 
Beyaz badanalı evler arnavut kaldırımlı sokaklar 
Kenar mahalleler bahçelerinde asılı çıplaklık 
Asfalt caddelerde bir parıltı bir kara aydınlık 
Canlı ışık diziler halkalanmış yürüyor.
Çağlardır kaynaşıp aynı potada
Ağlayan coşan döğüşen canlılar
Cenkler barışlar şenlikler solumakta
Aynı cesaret aynı korku aynı çile ayakta
Düşüncelerimizle alabildiğince özgür
Kavgalı yaşantılarımız kahırlı zincir zincir
Hep birlikte ne yaşanıyorsa onu yaşıyoruz insanlıkta.
Dağına toprağına sinsede taşma 
Sığmıyor İstanbul Tarih yapraklarına 
Ayaklandırıp umutları hayalleri düşlerini 
Tüm insanlarımızla bu güzelliği
Ancak beş duygumun ötesiyle görebiliyorum İstanbul’u.
Gözlerimiz yetmiyor İstanbul’u görmeye 
Taşıyor masalından insancıl gerçeklerden 
Onu etimiz, kemiğimiz, düşüncemizle yaşıyoruz 
Hayır sığmıyor İstanbul’um Tarihe 
Sığmıyor Dünyamıza bile...
SITKI YlRCALI
13
dan geçenlere ürkek ürkek bakı­
yordu. Birdenbire, Hamdullah 
Suphi’nin nutkunun tam ortasın­
da :
— Müsaadenizle, dedi ve koşar­
casına uzaklaştı.
Hamdullah Suphi, Ruşen Eş­
ref, babam şaşkınlıktan dona­
kaldılar. Ben ise, pek o kadar 
şaşmadım.
Ruşen Eşref :
— Garip genç, dedi.
Hamdullah Suphi:
— Almanya’da okuyanlarda 
görülüyor böyle gariplikler...
Babam :
— Bugün Almanya’da çok ke­
sif fikir mücadelesi ve propa­
ganda harbi var. Bilhassa kabi­
liyetli gençleri her iki taraf ol­
tasına takmağa çalışıyor, dedi.
GÖLGE OYUNU
Ben ne babamın söylediklerini 
anlayabildim, ne de Filiz’in baba­
sının tutumuna bir mana vere­
bildim. Esasen, onsekiz yaşın ta­
sasızlığı ile, bütün bunları anla­
mayışıma da önem vermedim.
Şu kadar ki, 1931 den sonra, 
Sabahattin Ali’nin her çıkan ese­
rini alıp okudum. 1935 de «De- 
.ğirmen», 1936 da «Kağnı», 1937 
do «Ses» ve «Kuyucaklı Yusuf», 
1940 da «İçimizdeki Şeytan», 
1943 de «Kürk mantolu Madon- 
na» ile «Yeni Dünya»... ve saire... 
Bu arada hapse girip çıkmaları..
Bilindiği gibi, Sabahattin Ali 
Edebiyat tarihimizin bir faslım 
teşkil eden «Güdümlü edebiyat» 
m nesirdeki ilk büyük temsilci­
sidir. Nasıl ki Nâzım Hikmet 
angaje şiirin piridir.
Yukarıda anlattıklarım gösteri­
yor ki, biz, babalarımız, amcala­
rımız uyurken, «güdümcüler» 
çoktan şuurlu bir tutum takın­
mışlar ve belirli, işlenmiş bir 
program çizmişlermiş. Bu prog 
ramın edebî etiketi «sosyal ger­
çekçilik» idi.
Sabahattin Ali’nin üslûbunu, 
sanatım, velûtluğunu beğeniyor, 
fakat eserlerinde sinsice Ahmed'i 
Mehmed’e, Ali’yi Veli’ye düşman 
eden kışkırtıcılığına kızıyordum. 
Nihayet, dayanamayıp, 1947 so­
nunda «Sırça Köşk» ün yayınlan­
ması münasebetiyle, «Edebiyata 
ihanet» başlıklı bir yazı yazdım 
(1 Mart 1948). Bu yazıda şöyle 
diyordum :
«Gümrüklerde eroin kaçakçılı­
ğına âlet olan mücevherler gibi, 
«Sırça Köşk» kitabının edebî 
zarfı da siyasî ve İçtimaî fikir 
kaçakçılığına yardım eden bir 
vasıtadan başka bir şey değil­
dir... «Sırça Köşk» yazarının İç­
timaî telâkkilerinin mahiyeti ve­
ya siyasî temayüllerinin istikâ­
meti bizi alâkadar etmez. Biz 
sırf edebî bakımdan şu hazin mü- 
şahadeyi yapmak mecburiyetin­
deyiz ki, edebiyatımızın değerli 
hikâyeci ve romancılarından bi­
ri olan Sabahattin Ali, edebiyata 
ve sanata vefasızlık göstermekte 
ve hattâ ,edebiyatı edebiyat- dı­
şı maksatlara âlet etmek sure­
tiyle, ona ihanet etmektedir. Bir 
sanatkârın sanatına ihanet etme­
si, bir rahibin mabuduna ihanet 
etmesinden daha hazin bir şey­
dir...»
1966 da veya 1967 de, Dışişleri 
Kültür İşlerine baktığım sırada, 
Filiz'in babasını hatırlamama 
şöyle bir vesile oldu: Bir Büyük­
elçiliğimiz, telif ve tercüme hak­
kı olarak, Sabahattin Ali’nin va­
risleri adına Merkez Bankasına 
yirmi bin lira yatırıldığını bildi­
riyor ve ilgililere duyurulmasını 
rica ediyordu. Dosyayı karıştır­
dım : Daha önce de, ayni mem­
leketten, buna yakın meblağlar 
gönderilmiş... İlk tanıştığımız 
zaman yağ tüccarı zannettiğim 
yazar gözümün önüne geldi ve 
«sosyal gerçekçiliğin» yağ ticare­
tinden daha az kârlı olmadığını 
düşündüm.
(Bedâyi-üz-zuhur fi vekaayi üd-duhûr) 
Mısır Tarihi III.
Ahmet bin lyas-ül Hanefî
Tutmuş, Yavuz Sultan Selim’in huzurunda,
Züveyde kapısındaki
Asılişını canlandırmış, Mısırlı bir gölge oyuncusu, 
Memlûk Sultanı İkinci Tumanbay’ın!
Ve ipin de iki kez kopuşunu,
Evet, tastamam iki!
Yavuz, çil çil seksen altın,
işlemeli bir kaftanla değerlendirerek onu :
—  Sen de bizimle gel, demiş, İstanbul’a dönerken, 
Oğlum da görsün, eğlensin bu gölge oyununu!
(Oğlum) dediği : Şehzade Süleyman,
Yirmibir yaşındaki!
Yani, 46 yıl süreyle :
(Zîl-lullâh-il fil arz) ve 
(Hakan-ül berreyn vel bahreyn),
İki karayla iki denizde Hakan
Ve yeryüzündeki
Gölgesi Allah’ın!
NÜZHET ERMAN
14
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Sabahattin Ali

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/148112/3/001512850006.pdf

Sabahattin Ali

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository