Taha Toros Arşivi, Dosya No: 123-Ticarethaneler.



Not: Gazetenin “Gördüklerim, Duyduklarım” köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Alus, Sermed [Sermet] Muhtar

Istanbul Sehir University Repository

_______  A K Ş A M  j b
■ ı ı mı . , .  '■ ■ * — t  ■1 ■" "  ■■1 1 ■■■■ 1 . — -   -  - ■   ■  — ------------------------------------------- -
Gördüklerim, Duyduklarım: '^(o
Eski Pazar Alman
Bugünkü (Pazar dö Levan), yani 
eski (Pazar Alman) a, yıllardır fır­
sat düşüp uğramamıştım. Geçende, 
vitrinde gördüğüm bir bardağı al­
mağa girdim.
Vaktile tefarik denilen ufak tefek 
ve ev, mutfak levazimatmdan kap | 
kaçak, tabak çanak mağazası olup 
çıkmış. Bundan 40, 45 sene evvelki 
zamanlar, çocukluk günlerim aklıma 
geldi. Hazır uğramışken yukarı kata 
da çıkayım dedim.
Nihayete doğru yürüyorum. Etraf 
loş, karanlık. Seslendiler: Yukarısı 
kapalıymış. Muharebe dolayısile 
mal getirtilemediğinden, boşmuş. 
Âdeta garipsiyerek döpdüm.
Hey gidi bir zamanın Pazar Al- 
man’ı ! . . .  Önünde arka arkaya ko­
nak arabaları sıralanır, kapının dı­
şında iki hemşeri hamal eksik olmaz,
I hatırlı zevatın hepsini tanırlar, yerle 
’ beraber temennahı basarlardı. Ha­
malların biri, nivasanın meşhur udi­
si Selim" e o kşdar andırırdı ki müş­
teriler adını bile Selim koymuşlardı.
Yanda, daraş sokağın başında, 
Küçük îsmailin aktörü Manoèl, pul 
şişede limonata satardı.
Küçüklüğümde oraya geldim mi, 
daracık sokağın içine kaçtverirdim. 
Terkos Su kumpanyası binasın­
dan kıvrılınca Pazar Almanın hay­
vanat şubesi var: Tel gerili pencere­
lerin kiminde kuşlar; kiminde tav­
şanlar; cinsinden, alaca bulaca Hint 
domuzları.
Bonmarşe ile Pazar Alman Be- 
yoğlunun en yüksek ve işlek mağa­
zalarıydı. Doğru yola çıkanlar her 
ikisine bir kere olsun uğrıyacak; cu­
ma piyasalarında sekiz, on kere da­
lıp çıkacak.
Bonmarşede satılanlar, adı üstün­
de, oldukça ucuz, hattâ bazı nesne­
lerden maadası taponca; halbuki be- 
rikindekiler pahalı, iyi cins, kibar 
harcı mallardı. Sermaye Paluka isimli 
kişinin; fakat Yemicami sebili karşı­
sında, bodrum kılıklı, küçücük dük­
kânı tutan Paluka değil, bina, Seras­
ker Rıza paşanındı derlerdi.
Kapıdan girince, ıtriyatçı mağaza­
larında olduğu gibi, ortalıkta mis gi­
bi koku. İleri doğru yürünürken 
l solda lavantalar, losyonlar, kolon- 
' yalar, mayi rujlar, kremler, briyan­
tinler, pudralar... Diş, baş, elbise 
fırçaları; usturalar, kayışlar, sabun­
lar. Yan sokak tarafında oyun ta­
kımları: Lüks iskambiller, renk renk 
fişler, bezik edevatı; dama, satranç, 
rulet taklavatları.
Sağ tarafta deriden eşya: Bavul­
lar, valizler, el çantaları, para cüz­
danları, portföyler, kemer; nihayet­
te şemsiyeler, bastonlar.
Biraz gidince mağaza ' darlaşır. 
Darlaştığı noktanın sol çıkıntısında 
gişe; içinde, tıpkı dişçi Bari’nin bur­
nundan düşmüş, kıranta veznedar. 
Bitişik masada da, (Akşam) da çı­
kan bir yazımda uzun boylu anlattı­
ğım sürprizli oyuncaklar; yani aksı­
rık tozları, kaşınma tozları, feçıa ko­
kan ampuller, dokununca parampar­
ça olan cicili bicili kutu, fotoğraf ku- 
, tuşundan fırlıyan yılan ve saire...
Tam oracıkta, Louis XV. stili, pı­
rıl pırıl bir camlı dolap konmuştu. 
Deliğine kuruşu at, en revaçta vals- 
lerden veya marşlardan birini tuttu­
rur: Meselâ Mavi Tuna, Hamidiye 
marşı. İstersen 1 00 lirayı say, satılık 
değil. Hem oranın reklâmı, hem de 
rivayetlerince gûya (instrument de 
charité) imiş.
Gerisinde, karşınıza bir alâmet di­
kilirdi. Altında zilli davul, tTampete; 
üstünde irili ufaklı bir sürü boru, 
anahtarına takılı yaftada fiati 30 Os- 
j manii lirası. Hiç işlettirilmez, merak 
edip sorana tezgâhtarlar, yarım ağız 
(Bando muzika) deyip geçerlerdi. 
Bir gün, satın almağa niyetlenmiş 
zahir, Şehremini Rıdvan paşaya alâ­
meti çaldırırlarken duydum. Düdük­
ler flüt gibi, borular bombort gibi 
öterek, tokmak davula, değenekler 
trampeteye vura vura, gürültüyü bir 
basıyordu ki...
Hemen oraya üşüşüp dinliyenler- 
de fısıltılar:
— Paranın gözü kör olsun. 30 li­
rayı verip eve götür. Güldür güldür 
çaldırt. Konu komşu, bu eve Topha-
ne muzikası mı gelmiş, diya şaşa­
kalsınlar !...
Alt katın darlaştığı noktadan öte­
si büfe eşyası, kiler edevatı, bir ke­
narda da kırtasiyeye ait şeyler tıklım 
tıklımdı.
Merdiven, sonraki gibi sağda ve 
dolambaçlı değil, tam karşıya gelir­
d i Çık yukarı. Küçük kapıdan giri­
len arka tarafta gardrop, lâvabo, 
yazıhane, hezaran kanape takımı ka­
bilinden mobilyelerin ekstrası. Gir- 
meyip dön sola; muşamba, yol ke­
çesi, pas pas ve buz dolapları. Bu 
buz dolapları tarihe karıştı. Tarif 
edelim:
Tahtadan, mavueı taklidinde bo­
yalı, içi saç kaplı, göz göz iki taraflı. 
Orta yerinde buz deposu; gerisinde 
iyi su konacak mahal ve musluğu; 
altında eriyen buzun suyunu akıta­
cak ikinci musluk.
Oyadan sonra artık oyuncaklar 
başlardı. Hepsi yeı yer, bölüm bö­
lüm, bir yer gözümün önündedir: 
Aşağıdaki, deliğine kuruş atılınca 
çalan rehavî çalgının çekmece şek­
linde boy boyu. Börek tepsisi kadar 
çinko diskler takılır. Kur, çengelini 
çevir, başlasın gayet usulünde, hiç 
falsosuz havalara.
O zamanlar daha gramofonun is­
mi cismi yok. Silindirli fonograf ise 
henüz henüz türeyor; sivrisinek vızıl­
tısından farksız. Dediğim çekmece 
çalgıların 1 5 liradan, 9 liraya kadar 
olanı vardı. Körüklü, teneke veya 
mukavvadan yuvarlaklı ufakları ço­
cuk harcıydı ve her evde bulunurdu.
Ara sokağa bakan pencerelerin 
önü nadide, pahalı oyuncaklarla 
dopdoluydu. En başta otomatlar: 
Meselâ çocuk için palyaço; sandal­
yede camabzlık eden cambaz; 
viyolonsel çalan soytarı; tefli Ispan­
yol dansözü. Üstlerindeki etiketler­
de, sıvırya, gene lira olarak 12, 10, 
8 rakamları göze çarpar. Marifetle­
rini seyreyle: Palyaçonun çubuğuna 
sigarayı koyup yak; içerideki küçü­
cük çalgısı bir yandan çaladursun, 
tütünü fosur fosur içerek dumanla­
rını ağzından, burnundan çıkartır; 
cambaz sandalyenin arkalığında te­
pe aşağı kabak durur; soytarı viyo­
lonselin yayını çeke çeke gözlerini 
açıp kapar; dansöz, kurdeleli tefine 
el vura vura, fırıl fırıl dönerdi.
Önü camlı kutulardaki canlı tak­
lidi bebekler, hayvanlar da hoştu. 
Meselâ, ayak üstü dikilmiş, kucağın­
da gitara, bir kedi; karşısında dört 
tane yavrusu. İşlet; ana kedi başını 
sallıyarak sazını çalsın; küçükler de 
tempoya uyarak bacak oynatsınlar.
Bir, bir buçuk karış boyunda, pi­
rinçten lokomotifler, arkasında va­
gonları, 8 rakamı şeklinde tenekeden 
şimendifer yolu vardı. Kazanın yan­
sına kadar su doldurup ocağındaki 
minimini ispirto lâmbasını yak. Bu­
har tutttu mu fayrabı alır, düdüğü­
nü çevirince düf düt! öterdi. Daha 
bu tertipte birçok vapurlar, arşın 
uzunluğunda birkaç bacalı transat­
lantikler, hattâ 1865 te, Avrupa ile 
Amerika arasına ilk kabloyu döşe­
yen (Great Easten) yandan çarklı 
gemisi ...
Üst katın cadde tarafına dönünce; 
sekiz on yaşında çocuklara mahsus 
resimli kitapların çeşidi orada. AI- 
manyada basılanlar; Fransanın Ima- 
gerie d’Epinal) baskısı olanlar:
Seri halinde, renkli renkli, büyük 
büyük sahifeli, Nibelungen hikâyele­
ri; Mavi sakallı, Ormanda uyuyan 
dilber, Küçük Poucet gibi masallar.
Aralarında bir devri âlem panora­
ması vardı ki 40 yıldır hiçbir yerde 
bir eşine Taslamadım. Çok meraklı, 
eğlenceli, istifadeli şeydi.
Kalın bir kutunun yanlarında iki 
üstüvane. Birine, belki de 50 metre 
boyunda, 25 veya 30 santim eninde, 
ince bir muşamba sarılı. Boş silindi­
rin manivelâsmı yavaş yavaş çevi­
rerek muşambayı ona sararken pa­
norama başlar; Hamburg’dan vapu­
run kalkışı; Atlantik Okyanusunun 
enginleri, dağı gibi dalgalan; Nev- 
york limanına vanş; Şimal Amerika- 
sınm dağlan, gölleri, kırmızı derili 
insanlan; San Fracısisko’dan gene 
vapura biniş; Büyük Okyanus, ada­
ları, vahşileri; Japon denizinde tay­
funlar; Japonya ; Çin; Hindistan; 
(filler üstünde yola devam; balta 
görmemiş ormanlarda aslan, kap­
lan avı; Acemistası; Şap denizindeki 
mercan dalgıçları; Mısırda Nil, eh­
ramlar; nihayet gene Hamburga dö­
nüş.
Resimler boyalı boyalı, hiç ara 
vermeden birikirini takipte. Altla­
rında da, şimdiki sinema filimleriva- 
rî, izahat veren yazılar.
O kitap dairesinde hikâye ve ma­
salların daha eğlencelisi vardı:
Kalınca bir cilt; harita gibi katlı, 
kartondan sahifeleri açılıp ikiye bü­
külür. Sağında, solundaki ev, oda, 
mağara dört köşeleştirilip kurulur. 
Orta parmak boyunda, gene karton-
ıim ıııııı ıııııı ııııı ııııım iiıT j
dan bebekler; hikâyenin, masalın 
şahısları meselâ meşhur (Kırmızı 
takyeli kız) da çocuk, büyük anne­
si, kurt, köylüler; (A li baba ile 40 
haramiler) de sarıklı, şalvarlı adam­
lar, küp yüklü eşekler. Resimlerin 
ayağına raptiyemsi bir teneke çegiri- 
lip ayakta durdumluyor. Küçük bir 
defterde de vakanın kısaca tafsi­
lâtı...
Kurşundan askerlerin şimdilerde 
bile görülmiyen mükemmelleri; nau- 
zikacılann borulu, piyadelerin tüfek­
li, zabitlerin kılıçlı elleri oynıyanlar, 
istenilen vaziyete sokulanlar bulu­
nurdu.
Pazar Almanın bebek stoku çok 
zengindi. Raflar sıra sıra, bir baş­
tan bir başa. Kurulunca (Mantıma!.. 
Pappa!) diyenler; karnına basılınca, 
miniminicik emziği ağzında, viyak 
viyak ağlıyanlar; kutusunda takım 
takım iç çamaşırları, fistanları olan­
lar.
Karnaval ayında her taraf mas­
kelerin envai; iğreti burunlar, bıyık­
lar, sakallar; kafaya geçirilecek, ör­
me pamuktan Zenci, Çinli, Eskimo 
suratlarile doldurulurdu.
Şimdi, hepsinin yerinde yeller esi-
yor.
Sermed Muhtar Alus
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
0 0 1 5 8 1 5 6 0  1 0


Eski pazar Alman

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository