Taha Toros Arşivi, Dosya No: 33-İnas Sanayi Nefise Mektebiİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Tunalı, İsmail

Istanbul Sehir University Repository

HAFTANIN YAZISI
Yazan: İSMAİL TU NALI
SANAT, AKADEMİ ve 
AKADEMIZM ÜZERİNE
İnsanoğlu doğaya ayak bastığından 
beri yalnız doğayı bilmek, tanımak 
isteğiyle yetinmemiş, doğayı gereksin­
melerine göre değiştirmek de istemiştir. 
Doğayı bilme isteği, insanı giderek bili­
me, doğayı değiştirme isteği ise insanı 
tekniğe, sanata götürmüştür. Bu anlam­
da teknik ya da sanat, geniş anlamıyla 
insanın doğa varlığını değiştirme etkin­
liğidir. Bu geniş anlamdaki teknik, sanat 
kavramı içine, insanın yapmış olduğu erv 
ilkel araç ve gereçler girdiği gibi, en etkirr  
ve karmaşık makineler, bilgisayarlar dâ 
girer. Ama, teknik, sanat deyince, dşna 
eski Grek’lerden beri bu kavramın içine 
“güzel sanatlar" denen sanatların da 
girdiğini biliyoruz. Çünkü, mimarlık, 
heykelcilik, resim, edebiyat ve müzik gi­
bi “ güzel sanatlar”da da söz konusu olan 
şey, doğanın değiştirilmesi eylemidir. 
Araçlar ve gereçler dünyasında ¿u değiş­
tirmenin nasıl olduğunu biliyoruz. İn­
sanoğlu bir taş parçasını yontup onu bir 
silah yaparken bir doğa varlığı olan taşı 
değiştirmiş olur;kap kacak yaparken yine 
bir doğa varlığı olan toprağr, kili; masa, 
iskemle yaparken bir doğa varlığı olan 
ağacı; makine v.s. yaparken de yine bir 
doğa varlığı olan ağacı bir doğa varlığı 
olan madeni değiştirmiş, onlara yeni bir 
biçim ve anlam vermiş olur. Bununla da 
insan doğaya bir başka varlık, insansal 
bir varlık katmış olur.
Şimdi, “ güzel sanatlar”da bu değiştir­
me eylemi nasıl olur? “ Güzel sanatlar” 
da birer “sanat” olduklarına göre, onların 
da varlık temellerinde doğayı değiştirme 
eyleminin bulunması gerekir. Güzel 
sanatlarda bu “doğayı değiştirme” eyle­
mi başlangıçta öbür sanatlarda olduğu 
gibi, doğaya egemen olma gereksinme­
siyle olsa bile, giderek bu egemen olma 
tinsel bir nitelik elde eder. İnsan tinsel 
yönden doğaya egemen olmak ister. Bu 
da ancak, insanın her şeyden önce doğa 
biçimleriyle denkleşmiş bir biçimler 
dünyası yaratmasıyla olanak kazanır. 
Doğaya ve doğa biçimlerine karşı insan, 
yeni bir biçimler evreni, bir insansal 
biçimler evreni yaratır. Bir yontucunun 
yarattığı insan heykeli, doğal insan 
biçimini değiştiren, yontucusunun 
özünden yarattığı tinsel bir biçimdir. Bir 
manzara resmi, doğal manzarayı değişti­
ren, onu aşan tinsel-insansal bir biçim­
dir. Aynı şey şiir-edebiyat ve müzik için 
de geçenidir. Doğaya karşı sanat evreni,
insanın yarattığı salt İnsansal bir evren­
dir. Bundan ötürü, çağdaş estetikçi G. 
Lukacs, “ Sanatın dünyası insanın dün­
yasıdır” diyerek sanat etkinliğini belirle­
mek ister.
Sanat, kısaca, insanın dünyayla, do­
ğayla denkleşmesidir. Bundan dolayı in­
sanın büyüklüğünü, sanat kadar somut­
laştıran bir başka örnek gösteremeyiz. 
Bunun için vaktiyle Kant, pek haklı ola­
rak insan dehasını yalnız sanatta bul­
muştur. Kant’a göre, insan, ancak yara­
tırken dehasını dışlaştırabilir.
Bir deha dışlaştırması olarak doğan 
sanat, doğayla denkleşme sürecinde 
bazı türler oluşturur. İşitsel sanatlar 
(edebiyat, müzik) , görsel sanatlar (mi­
marlık, heykelcilik ve resim), işitsel - 
görsel sanatlar (tiyatro, opera) gibi. El­
bette burada “ hangi tür sanat bir sanat 
biçimi olarak daha yetkindir?” gibi bir 
sorunun yeri ve anlamı olamaz. Gerçi, 
vaktiyle böyle bir soruya yanıt arayan dü­
şünürler olmamış değildir. Söz gelimi: 
Aristoteles, en yüksek sanat olarak tra­
gedyayı; Hegel, bütün sanatların sentezi 
olduğu için şiiri; Schopenhauer, iradenin 
doğrudan doğruya objektifleşmesi oldu­
ğu için müziği göstermiştir. Ancak, ne 
türden olursa olsun önemli olan, sanat­
ların tümünde İnsanın doğayla denkleş­
mesinin söz konusu olmasıdır. Ama he­
men işaret edelim ki, bu denkleşme gör­
sel sanatlarda çok daha somuttur. Çünkü 
görsel sanatlarda doğa-insan diyalek­
tiğinin çok somut olmasına karşılık, iş it­
sel sanatlarda bu böyle değildir. Söz ge- 
I i m i : Bir edebiyat yapıtında -doğa olarak 
karşılaştığımız- ses varlığı, sözcük ve dil 
biçimini almakla doğal niteliğinden çok 
şey yitirmiş olduğu gibi, müziğin doğa 
temeli olan ses elemanı da, görsel sa­
natlardaki kadar maddesel olarak etkile­
mez. Doğa ve insan diyalektiği görsel sa­
natlarda en keskin biçimde dile geldiği 
gibi, bu diyalektiği aşma girişimleri oe 
görsel sanatlara en somut biçimde yan­
sır. Diyebiliriz kİ, insan ve doğa arasında 
meydana gelen her denkleşme girişimi, 
yine en etkileyici biçimde görsel sanat­
larda somutlaşır. Bundan ötürü, bir dö­
nemin görsel sanatlarında, o dönem in­
sanının doğayla tüm ilişkilerini açık ola­
rak bulabiliriz.
Şimdi, en ilkel mağara resimlerinden 
kalkarak, Grek, Roma ve Renaissance
dönemlerinden geçerek, doğayla denk­
leşme niteliğini yitirmeden günümüze u- 
laşan görsel sanatlarda, doğayla bu 
denkleşme niteliği yanında başka bir ni­
telik daha doğar: Estetik nitelik. Sanat, 
artık yalnız doğayı değiştirmekle kalmaz, 
güzel olmak da ister. Sanat güzelliği, 
belli bir düzene dayanır ve bu düzenin 
de belli kuralları olmalıdır. İnsan,budü- 
zen düşüncesine ve onun biçimsel kural­
ları olduğu anlayışına ulaşınca, onları 
korumak, geliştirmek, öğretmek ve aynı 
zamanda kuşaktan kuşağa aktarmak is­
ter. Bu da ancak bir eğitim kurumuyla o- 
lanak kazanır: Akademi böyle bir eğitim 
kurumu olarak doğar. "Akademi” sözü, 
varlığını bir rastlantıya borçludur. Pla­
ton, felsefe okulunu Akademos adlı ma­
sal kahramanının adını taşıyan bir koru­
lukta kurar. Bundan dolayı Platon okulu­
na Akademi adı verilir. Renaissance ile 
birlikte Antikite’ye dönüş, hümanizma 
hareketi, beraberinde akademi denen ku­
rutuşları da getirir. Bunlar devlet tarafın­
dan korunan, hümanist çalışmaların ya­
pıldığı kurumlardır. örneğin Floransa’da 
Flclno Akademisi, Roma’da Pomponius 
Laetus Akademisi v.b. gibi. Akademiler 
giderek iki ayrı yön alırlar: Birinci yön, 
bilimsel gelişmeyi destekleyen ve bilim 
adamlarını koruyan bir resmî kurum olan 
bilim akademileridir. Örneğin Fransa Bi­
lim Akademisi, Avusturya Bilim Akade­
misi v.b. gibi. Türkiye ve birkaç ülke dı­
şında hemen hemen bütün ileri ülkelerde 
bulunan bilim akademileri, üniversite­
lerin yanında, onlardan bağımsız olarak 
yüksek düzeyde araştırma yapan bilim 
kurumlandır, öbür yöne gelince; bu yön, 
bilimsel araştırmalara değil de, görsel 
sanat değerlerini öğretme, bu değerleri 
koruma ve geliştirme amacına yönelir. 
Bu anlamda akademiler, sanat eğitimi 
yapan yüksek okul niteliği kazanırlar: Vi­
yana Güzel Sanatlar Akademisi, İstanbul 
Güzel Sanatlar Akademisi gibi. Ama, a- 
kademilere bu eğitsel niteliklerine baka­
rak bir üniversite gözüyle bakılamaz. 
Onlar arasında büyük bir ayrılık, bir öz 
ayrılığı vardır. Üniversite araştırıcı ye­
tiştirir, akademi ise sanatçı. Bundan do­
layı, üniversiteler akademi olamayacağı 
gibi, akademiler de (güzel sanatlar aka­
demileri) üniversite olamazlar.
Akademiler dedik, sanat eğitimi ya­
parlar. Bu bakımdan, akademilerin birer 
estetik değer modeli olmalıdır. Bu model 
zamarı-üstü, yaşam-dışı, mutlak olarak 
kabul ediliyorsa, o zaman buradan can­
sız, donmuş, soyut ve geleneğe dayalı 
bir güzellik anlayışı doğar. Böyle bir .sa­
nat isteği, akademizm adını alır. Akade- 
mlzm, sanatı zaman-üstü, rationalp a z \  
şemalara götürür. Akademizme dükmüş 
olan bir sanat, yaratma ve yaşama 6lana- 
ğını yitirir. Bundan dolayı yaşamak iste­
yen bir sanat akademizmi bırakmalı, ger­
çekliğe yönelmeli ve dinamik bir sanat 
anlayışına sahip olmalıdır.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Sanat, akademi ve akademizm üzerine

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository