Taha Toros Arşivi, Dosya No: 50-Cenap Şehabettinİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Karaosmanoğlu, Yakup Kadri

Istanbul Sehir University Repository

1ÇIKAN KISMIN ÖZETİ 
Karaosmanoğlu, Mehmet 
Rauf, Şahabettin Süleyman, 
Ahmet Hafim ve Yahya 
Kemal’den sonra Cenap Şa- 
habettin’i anlatıyor. Cenap 
Şahabettin’le Mısır dönüşü 
bir vapur yolculuğunda ta­
nışır. Karaosmanoğlu’nun 
bütün gayretlerine rağmen 
Cenap, edebi konulara te­
mastan kaçınır. Böylece 
yolculuk biter, ayrılırlar.
Y a k u p  K a d r i  K a r a o s m a n o ğ I u ' n u n G e n ç l i k j v e  E d e b i y a t  H â t ı r a l a r ı :
Cenap Şah abettin  
Kendinden Çok Genç 
Bir Kızı Seviyordu
YAZAN: YAKUP KADRİ KARAOSMANOĞLU
Cenap Bey, beni, vapur yolculu­
ğunda olduğu gibi, gene edebi- 
I yat bahsi dışına çıkarıp, gündelik 
i hayat konuları üzerine çekiyordu.
, Şiir ve edebiyat bahisleri üzerin­
de durmaktan çekinişi, bencileyin 
acemi çıraklarla bu bahislerden ko- 
1 nuşmaya tenezzülsüzlüğünden mi,
yoksaşairlik vasfından daha üstün 
bir vasıf taşımasından mı geliyordu?
I
İŞTE, çok geçmeden gençlik divanelik­lerimden biri olarak telâkki edeceğim böyle bir entelektüel hoppalığı içinde­
dir ki, ben tekrar Cenap Şahabettin 
Beyle görülmek arzusuna düştüm. O da 
benim gibi Kadıköy'de oturuyordu ve 
adresini de «Bostatul Vaburatül Hidi- 
viyye» deki konuşmalarımız sırasında 
bana bildirmişti. Bu sayede, bir gün, 
kendisini gidip evinde buldum.
Ama, ne tuhaf I Bu Cenap Bey beş altı 
aydan beri, tavur ve edası bakımından 
değilse bile, vücutca, kıyafetçe bir hayli 
değişmiş görünüyordu: Elbisesinin içine 
güçlükle sığacak kadar şişmanlamış ve 
epeyce de göbek salıvermişti. Biraz sar­
kan gerdanının altında artık inci iğneli 
plastron boyunbağından eser yoktu; giy­
diği kostüm ise bir hazır esvap mağa­
zasından alınmışa benzeyordu. Bundan 
başka, bütün o dudaklarının ucuyla gü­
lümsemelerine, bütün o şuh ve «élégant» 
kıpırdanışlarına rağmen, için için dur­
gun ve düşünceli bir hali vardı. Acaba, 
vakitsiz ve habersiz ziyaretimle onu ra­
hatsız mı etmiştim?
«—  Affedersiniz, dedim, sizi, dam­
dan düşer gibi bu saatte...»
Sözümü kesti :
«—  Bilâkis, gelişinize çok memnun 
oldum. Yazılarınızı okuyor, fakat nere­
lerde bulunduğunuzu bilmeyordum.»
«—  Ben de «Zaviye-i Felasife» nizi 
büyük bir zevkle taakibediyorum. Hele, 
bugünkü yazınız yok mu, bundan duy­
duğum heyecanı size sıcağı sıcağına ifa­
de etmek benim için âdeta...»
Tombul elini «adam sen de değmez o 
yazılar bu kadar beğenilmeğe» demek is­
ter gibi bir hareketle havaya kaldırarak 
gene sözümü kesti :
«—  Bırakın şimdi bunları. Siz ne ya­
pıyorsunuz? Mısırdan Türkiyeye daimi 
olarak mı geldiniz? Ekseriyetle Izmlrde 
mi, İstanbulda mı bulunuyorsunuz?» şek­
linde bir takım sualler sormaya başladı. 
Cenap Bey, bu suretle, beni vapur yol­
culuğumuzda olduğu gibi gene edebiyat 
bahsi dışına çıkarıp gündelik hayat ko­
nuları üzerine çekiyordu. Böylece, bir 
saat süren konuşmalarımız sonunda o 
benim İstanbulda yerleştiğimi, Kadıköy' 
de oturduğumu, ben de onun «Sıhhıyye» 
veya «Karantinalar» Meclisi İdare reisli­
ğine seçildiğini, arasıra da eğlence ka­
bilinden gazetelere yazılar yazmakta ol­
duğunu öğrenmekle kaldık.
Kendisinden ayrılırken büyük ve uzun 
bir masanın üstüne serili kitaplara bir 
göz atmak isteyince Cenap Şahabettin 
bey, sanırım gene edebiyat konularına 
dönerim korkusuyla hafifçe koluma do­
kunarak demişti k i :
«—  Bunlar eskiden kalma şeyler. Hiç­
birini okuduğum yok. Burada boşuna 
yer tutuyorlar. Yakında hepsini sandıkla­
tıp evin bodrumuna indirteceğim...»
Fakat, bu sırada Remy de Gourmont 
gibi, Max Nordau gibi bir kaç paradoks- 
cu yazarın eserleri gözümden kaçmamış 
ve «Zaviye-I Felasife» ye bunlardan bir­
çok malzeme aktarıldığını anlamakta 
güçlük çekmemiştim. Ancak, anlamakta 
epeyce zaman güçlük çektiğim şey Ce­
nap Beyin şiir ve edebiyat bahisleri üze­
rinde durmaktan niçin çekindiği olmuş­
tur. Bu çekingenliği, büyük ustanın ben­
cileyin acemi çıraklarla bu bahislere 
dair konuşmağa tenezzülsüzlüğünden mi 
geliyordu? Yoksa, scirlik vasfından daha 
yüksek bir vasıf taşıma iddiasından m ı?
Ben, bu ikinci ihtimali Dr. Riza Tev- 
fik'i tanıdıktan ve Yahya Kemal'in bazt 
söylenişlerini işittikten sonra daha kuv­
vetli bulacaktım. Dr. Riza Tevfik, şair 
olarak övüldüğü vakit yüzünü ekşitir: 
«Benim şairliğim (arizi) dir. (Asli) 
olan filozofluğumdur» derdi. Yahya Ke­
mal ise, aradabir, devrin büyükleri ta­
rafından kendisine bir devlet ve siyaset 
adamı nazarile bakılmamasından ve yalnız 
şairliğine değer vermekle kalınmasından 
yakınırdı: «Bu memlekette bir defa adın 
şaire çıkmaya gör. Seni hiçbir devlet 
makamına lâyık bulmazlar. Vatan ve mil­
let yolunda ettiğim mücahadelerin hepsini 
bir yana atarlar. Meselâ, bilirsin kî, Milli 
Mücadelede fikir cephesini tutanlardan bi­
ri de bendim. Ama, zemana ricali arasında 
bunu hatırlayan tek kişi yoktur» ve sai­
re, ve saire diye sızlanır dururdu. Hattâ 
bir gün bu sözlerine muhatap olan eski 
Hariciye Vekillerimizden Tevfik Rüştü 
Bey ona: «Kardeşim Kemal, Milli Müca­
deleye katılmış binlerce münevver çıka­
bilir ama, bunlardan hiçbiri senin gibi 
bir büyük şair olduğunu iddia edemez» 
cevabını verince büsbütün alınmış ve pek
eski dostu Tevfik Rüştü Beyle selâmı sa­
bahı kesmişti.
Tevfik Fikret de ayni ruh hali, daha 
doğrusu, ayni kompleks içinde değil mi­
dir ki, Galatasaray Sultanisi Müdürlü­
ğünden alınıp yerine matematik bilgini 
Salih Zeki Beyin getirilişi ve hele devrin 
Maarif Nazırının «Bir şair yerine bir 
âlim getirmekle fena mı ettik?» deyişi 
üzerine ateşler püskürmüş ve Tanin ga­
zetesine «Bundan böyle benim irfanım 
artık (terki tabiiyyet) etmiştir» şeklin­
de bir beyanda bulunarak Robert College 
Türkçe öğretmenliğine geçmişti. Kendisi­
ni bu hâdiseden sonra tanıdığım için 
söyleyebilirim ki, Tevfik Fikret, hayatı­
nın son yıllarını bu ihtiyari sürgününde 
memleketine küskün olarak yaşamış ve 
kahrından ölmüştür.
işte, Cenap Şahabettin de mutlaka 
böyle bir azabın acısını çekiyordu ve bel­
ki hürriyet mücadelesi uğrunda hiçbir 
yararlık gösterememiş olmakla beraber 
eski bir tabirle «devri dilârâyl Meşruti­
yet» in ikbal ve şereflerinden payını ala­
mamanın hüsranı içindeydi ve üstelik o 
da arkadaşı Fikret gibi bir ecnebi mü- 
essesenin hizmetinde bulunuyordu. Ger­
çi, kozmopolit bir ruh taşıdığını bildi­
ğim Cenap Beyin bundan dolayı milli 
bir izzeti nefis incinmesi duyduğunu 
söyleyemem; fakat, her Osmanlı aydını 
gibi gözünün daima devlet kapısında ol­
duğunu da inkâr edemem.
Büyük vatan şairi Namık Kemal bile 
bütün ömrü boyunca bu ihtirastan ken­
dini kurtaramamıştır. Memurluktan her 
azledilişinde «Çekildik izzeti ikbal ile 
babı hükümetten» derdi ama, yeniden 
bir devlet vazifesine atandığı vakit her- 
hangibir feragat ve istiğnâ eseri göster­
mezdi. Cenap Bey ki, ne Namık Kemal 
gibi bir vatan ve hürriyet mücahidi, ne 
de Fikret gibi bir karakter ve medeni 
cesaret örneği idi; nasıl olur da yüksek 
bir devlet makamına erişememenin, ya 
da Edebiyatı Cedide okulunda dünkü 
peyki Hüseyin Cahit'i şimdi politika ef­
lâkinde bir kuyruklu yıldız misali parlar 
görmenin acılığını duymazdı?
Cenap Şahabettin Bey, acaba bu acı­
lığın zehrini içine döke döke mi — bi­
raz yukarıda belirttiğim gibi —  vücud- 
ca yıpranmış, kıyafetçe derbederleşmiş
Cenap'ın 35 sene önceki bir resmi
ve bana bir hayli düşünceli görünmüş­
tü? Pek sanmıyorum. Bir kaç zaman 
sonra, edebiyat çevrelerinde dolaşan söy­
lentilerden anlayacaktım ki, kendisini zi­
yarete gittiğim gün halinde gözüme çar­
pan bu değişikliklerin sebebini, o sıra­
larda geçirmekte olduğu bir aşk mace­
rasında da arayabilirdim. Bir aşk... Fa­
kat, bu, gene o söylentilere göre, Cenap 
Beyi, Halit Ziya'nın «Aşkı Memnu» u gi­
bi içinden çıkılmaz, dolaşık ve hattâ 
dramatik bir aile meselesi karşısında bı­
rakıyordu. Çünki, sevdiği hanım - kız, 
hem kendisinden yaşça pek küçüktü, 
hem de hısım ve akrabalık bakımından 
pek yakınıydı.
Ama, gönül ferman dinler m i? Hele, 
Cenap Bey gibi bir Don Juan'ın gönlü. 
Nitekim, çok sürmeden Tevfik Fikret'in 
«Yazamam yoksa sana mahiyetini» itira­
fında bulunduğu bu Edebiyatı Cedide şa­
iri, bütün <:osiyal geleneklerin, görenek­
lerin üstünden atlayarak ve kim bilir 
nasıl bir aile dramının İçinden sıyrılıp
geçerek o gönülün dileğini yerine getire­
cek ve sanırım, bu başarının verdiği İl­
ham iledir ki, Don Juan başlıklı şu man­
zumeyi yazacaktı:
Ey, benim münhezim fiitadelerim,
Sevdiniz hep sevilmeden beni siz;
Yanmak isterdi göğsünüzde serim,
Ateşimden kül oldu âteşiniz.
Bir kadından geçince diğerine
Zannederdim ki aşkı bulmuştum.
Vsanıp busadene kadın yerine
Marazı aşka aşık olmuştum.
Bu manzumeyi Ahmet Haşim'le İzmir' 
de okuduğumuz vakit hayran gözlerle 
birbirimize bakakalmış ve: «Bu, Cena­
bın en güzel şiiri olsa gerektir» demiş­
tik. Bu hayranlığımız, öyle sanıyorum 
ki, bizim şiir anlayışımızdan gelmeyor- 
du. Gerek Haşim, gerek ben Batı edebi­
yatında Don Juan denilen İspanyol ma­
sal kahramanına dair nice eserler oku­
muştuk. Fakat, bunlardan hiçbiri bize 
şimdi onun ruhunu böylesine bir derin­
likle tahlil etmiş görünmeyordu. Başta 
büyük Ingiliz şairi Byron olmak üzere 
bütün ondokuzuncu yüzyıl şairlerinin şi­
irlerinde, detanlarda, tiyatro piyeslerin­
de tanıdığımız Don Juan her türlü ahla­
ki ve insani vasıflardan yoksun, ırz düş­
manı ve kendi hevesleri, ihtirasları uğ­
runda dökmediği kan, kırıp geçirmedi­
ği kalp, lekelemediği namus bırakmamış 
merhametsiz bir yaratıktı. Yazdığı şiir­
lere «Şer Çiçekleri» adını veren ve çağ­
daşları tarafından «Lanetleme şair» di­
ye anılan Baudelaire bile onu cehennem 
azabı içinde dahi dize gelmeyen bir gü­
nahkâr olarak betimlemişti.
Cenap Şahabettin ise, onu sadece aşk 
hastalığına tutulmuş ve hastalığın sıtma 
ateşinde kendini o kadından bu kadının 
Jsucağına atmış, en son hiçbirinde ara­
dığı şifayı bulamayarak bütün gençliği 
boş yere tükenip gitmiş bir bedbaht hü­
viyetinde tasavvur etmiş; hattâ, yukarıki 
manzumesine derin bir hüznü ifade eden 
şu mısralarla nihayet vermiştir:
Şimdi ben Kayserin şeririnde
Kimsesizlikten ağlayan neferim.
Kendisi, o zamanlar kırkını çoktan 
aşmış olmakla beraber henüz bu hale 
düşmemişti sanırım. İmdi, nasıl olmuş­
tu da aşk alanındaki fütuhatı yüzyıllar­
dan beri dillere destan o haşarı masal 
kahramanını bu acıklı tarafından alma­
sını bilm işti? Bunun için insan ruhunun 
en derin, en gizli köşelerine dek inmek 
lâzımgelmez m iydi? Yalnız bu kadar de­
ğil. Böyle bir özgün görüşe sahip olmak 
hemen hemen HÜMANİST diyebileceğim 
geniş bir edebi ve felsefi kültüre bağlıy­
dı. Cenap Beyde ise devrin diğer bütün 
edebiyatçıları gibi, bu kültürden en ha­
fif bir iz bulunmadığını bitiyordum. Şu 
halde? Evet, şu halde?
Garip bir tesadüf eseri olarak o gün­
lerde elime geçen bir denemede çözme­
ye çalıştığım bu meselenin anahtarını 
bulur gibi olacaktım. Deneme Rus ya­
zarlarından Turgenlef'in pek eskiden 
Fransa'da Fransız diliyle yazılıp yayınlan­
mış küçük bir eseriydi ve konusunu Don 
Juan’la Don Quichotte (Don Kişot) teş­
kil ediyordu. Turgenief'e göre, ne Don 
Juan şanslı bir kadın avcısı, ne de Don 
Quichotte gülünç bir tiptir. Bunların her 
İkisi de ideallerine varamadan ölüp gi­
den birer zavallı insan örneğidir.
Pek İnce bir tahlille yazılmış bu eseri 
okuduktan sonra Cenap Şahabettin'in de 
mutlaka onu okumuş ve ondan ilham al­
mış olacağını düşünmüştüm. Lâkin, gene 
o sıralarda ikinci bir tesadüf bana bu 
düşüncemde ne kadar yanıldığımı gös­
terecekti. Şöyle ki, bir gün, yakın akra­
balarımdan ve pek aziz arkadaşım Suphi 
(kocamemi) ile İzmir'den Manisa'ya git­
mek üzere bindiğimiz trende Cenap Bey­
le karşı karşıya gelmiştik. «Evrakı Ey­
yam» şairi eski şuhluğunu, şakraklığını 
yeniden bulmuş görünüyordu. Yeniden 
şıklaşmış, tazeleşmişti. Seyahatinin sebe­
bi de, kendi ifadesine göre, o zaman Ma­
nisa Mutasarrıfını ziyaret etmek ve ne­
dendir bilmeyorum, hâlâ onun yanında 
bulunan çocuklarını görmekti. Lâkin ben. 
Cenap Beyin bu hususta bize bundan 
fazla malumat vermesini beklemeden he­
men sözünü kesmiş :
«—  Beyefendi, demiştim, Don Juan 
manzumenizi büyük bir zevkle okudum. 
Hâlâ da onun tesiri altındayım. Macera­
ları asırlardan beri türlü yalnış tefsirle­
re uğrayan bu aşk kahramanını gerçek 
hüviyetlle İlk defa siz dile getirdiniz.»
(Devamı gelecek sayıda)
30
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun gençlik ve edebiyat hatıraları:18:Cenap Şahabettin kendinden çok genç bir kızı seviyordu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository