Taha Toros Arşivi, Dosya No: 236-Behice Bora

Oktay, Ahmet

Istanbul Sehir University Repository

t e  Behice Boranın ardından
AHmet OKTAY
I ZUN süredir, Toplumcu Gerçekçiliğin 
Kaynakları’nı yazmaya başladığım 1984
. yılından bu yana, Cumhuriyet döneminin 
düşün ve yazın yaşamını tarihsel boyutuyla anla­
maya çalışıyorum. Genç kuşakların hiç bilmedi­
ği, bizim kuşak yazarlarının ise artık okumak 
gereği duymadıkları eski dergileri, kitapları yeni­
den tararken ne kadar derin bir bellek yitimine uğ­
radığımızı bir kez daha ve acıyla anlıyorum.
Behice Boran’ın ölüm haberi geldiğinde, onun 
yazın ve sanata ilişkin yazılarının fotokopileriyle 
uğraşıyor, düşünlerinin, öne sürüldükleri yıllar 
İçindeki konumunu ve önemini araştırıyordum.
Yaşamının son 20 yıllık bölümü, Boran’ı daha 
çok siyasal önder kimliğiyle öne çıkardı ve özel­
likle gençlik kesimi onu ödün vermeyen bir savaş­
çı olarak bildi. Söylemek bile fazla: Boran, aka­
demik kariyerde bulunduğu sürede yazdığı tüm 
yazılarda da siyasal yönsemini dışa vurmuş, ele 
alınan tüm sorunların ancak slyaeat/sınıfsa! dü­
zeyde anlaşılabileceklerini söylemiştir. Ama bilim 
adamının politikayı dışa vuruş biçimiyle örgütçü­
nün ve örgüt liderinin tutumu arasında büyük ay­
rım vardır. Boran, zaman içinde bilimsel bakış 
açısını korumakla birlikte bilim adamlığı kimliğin­
den uzaklaşmak zorunda kaldı. Gelgelelim bu ol­
gu, onun gerek toplumbilimsel gerekse yazınsal 
çalışmalarının toptan unutulmasını gerektirmiyor.
Akademik formasyonu açısından ilgi alanı 
sosyoloji idi Behice Boran'ın bilindiği gibi. Ne var 
ki, ilk yazılarının göründüğü 1940’lt yıllarda Boran 
da doğrudan doğruya yazından gelmemesine rağ­
men yazın’a ilgi göstermiş, kuramsal ve eleştirel 
yazılar yayınlamıştır. Yazın ve sanat sorunlarının, 
başlangıcından itibaren marksizmin içinde özel 
bir yeri ve önemi olmuştur. Üstelik, 1940’lı yıllar­
da toplumcu yazın konusunda kuramsal içerikli 
yazı yazabilecek olan kişilerin sayısının çok az ol­
duğu da, dönemin dergilerinin taranması sırasın­
da apaçık görülmektedir. Bu yüzden, bilimsel 
formasyonu olan kişiler yazın'a doğrudan karış­
mak zorunda kalmış, tavır almışlardır.
Behice Boran, Yurt ve Dünya ile Adımlar der-
*
çilerinde yayınladığı yazılarda gerçekçi yazın’ın 
sorunlarını sergilemeyi öngörmüş, genç yazarla­
rı yönlendirmeye çalışmıştır. Söylemek gerekir kİ, 
Boran’ın bu yazıları yazın dergileri’nde görülen 
kuramsal yazıların düzeyinin çok üstünde bulun­
maktadır. Boran, o dergilerde vulgarize edilen so­
runları, gerçek kuramsal (teorik) içerikleriyle 
göstermeye çalışmakta, kestirip atmamaktadır 
hemen. Örneğinin kendisinin çıkardığı Adımlar 
dergisinin ikinci sayısında (Haziran 1943) yayın­
lanan “ ‘Sanat Sanat içindir’ 'Sanat Cemiyet 
İçindir’ ‘Dolambacı’ "  başlıklı yazısında, özellikle 
modernist şiirim sorunları çevresinde bir eski tar­
tışmayı çözümlemektedir. Benim belirlediğim ka­
darıyla, Türk yazınında Eliot’un adı da İlk kez o 
yazıda anılmakta ve Çorak Ülke’den (Boran, Ha­
rap Ülke diye çevirmiş) söz edilmektedir.
Boran bu yazıda, gerek Çorak Ülke’nin gerek­
se “vuzuhsuz” ve “cemiyetle İlgisi yokmuş gibi 
görünen” şiirlerin İçeriğini anlamaya uğraşmak­
ta ve nasıl değerlendirilmeleri gerektiği üzerinde 
düşünmektedir. Şöyle diyor: “Modern şiirdeki vu­
zuhsuzluk yazıldıkları zamanın sosyal şartlarının 
karışıklığını, vuzuhsuzluğunu, bu şartlar altında 
ferdin içine düştüğü şaşkınlığı, istikrarsızlığı İfa­
de ediyor.” Boran yazının sonunda “sanat sanat 
İçindir, sanat toplum içindir” tartışmasının “gayrı 
İlmi diyebileceğimiz mekanik içtimai determinizm 
görüşünün sanat sahasındaki tezahürü” olduğu­
nu vurguluyor ki, bu vurgu, o dönemin toplumcu 
yazarlarından pek azının ulaşabildiği bir noktadır. 
Boran, aynı derginin 1. Teşrin 1943 tarihli 6’ncı sa­
yısında İse "Sanatın Sosyal Şartları ve Roman” 
başlıklı bir yazı yayınlamış. O yazıda da romanın 
toplumsal koşullarla ilgisini araştırıyor ve adını 
anmaksızın toplumcu gerçekçlllk’in temel öner­
melerini sergiliyor. Boran, bu yazıda da James 
Joyce'un adını anarak, o dönemin modern yazar­
larını yakından izlediğini ortaya koyuyor.
Ardında birçok acı/tatlı anı bırakarak aramız­
dan ayrılan Behice Boran’ın gerek T ürk topiumu- 
nun sosyo-ekonomik sorunlarına gerekse kültür 
ve yazın sorunlarına değinen yazılarının tarihsel 
boyut içinde yeniden-okunması, ona gösterilecek 
saygının asıl dışavurumu ojacaktır kanısındayım.
Taha Toros Arşivi


Behice Boran'ın ardından

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository