Taha Toros Arşivi, Dosya No: 31-Mardin Ailesi.



Not: Gazetenin "Entellektüel Bakış" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Kuyaş, Nilüfer

Istanbul Sehir University Repository

Milliyet Cuma 1  Eylül 1995ıs] ENTELLEKTÜEL BAKIŞ Şahin Alpay - Nilüfer Kuyaş
Fax: (212) 505 62 55
Türkiye ’de din sosyolojisine büyük katkıları olan Prof. Şerif Mardin
En çok tartışılan
İslam Türkiye’de
f Özellikle din sosyolojisi alanındaki 
I  çalışmalarıyla tanınan sosyolog Prof.
İ Dr. Şerif Mardin, 1927'de İstanbul'da 
j- doğdu. Yüksek lisans ve doktora 
çalışmalarını ABD’de Stanford 
I Üniversitesi'nde tamamladı. Ankara 
; Üniversitesi SBF’de ve Boğaziçi 
i Üniversitesi’nde öğretim üyeliği yaptı. 
Halen Washington'da The Am erican 
University, İslam 'ı Araştırmalar Kürsüsü 
Başkanı. Türkiye'de İletişim  
Yayınları 'nda yeniden basımı yapılan 
Jön Türklerin S iyasi Fikirleri, Din ve 
ideoloji ve Modem Türkiye'de Din ve 
Toplumsal Değişme; Bediüzzaman 
Said Nursl O layı gibi kitapları var.
Geçen yıl bir konuşmayla katıldığı 
"Avrupa’da Etik, Din ve Laiklik"  
toplantısının bildirileri bu yıl Metis 
Yayınları'ndan çıktı. Sabancı Vakfı'hm  
davetlisi olarak yeni bir üniversite 
kurma çalışmalarına katılmak üzere 
geldiği İstanbul'da konuştuğumuz Prof. 
Mardin, Türkiyeyle ilgili gözlemlerini 
bizimle paylaştı.
SAlD Nursi kitabınız çıktığında, neredeyse gericilikle eleştirildi­niz, şimdi Nurcu bir cemaat lide­ri, Başbakanla, muhalefet lideriy­le, devlet ricaliyle görüşmeler ya­pıyor. Bunu izlerken biraz gülüm­sediniz mi içinizden?
En çok, geç kaimdi diye düşünüyorum. 
Yani böyle bir düşünce tarzının kendi başı­
na bir ihanet olmadığı, bunun pekala sağdu­
yu ile, ortak bir yanı olduğunun biraz geç 
bulunduğuna üzüldüm. Çünkü çok mücadele 
verdik; galiba biraz boşuna verdik.
•  Neden boşuna diyorsunuz?
Boşuna çünkü hala Türkiye’de her şeyin 
ille bir amaca bağlı olmadığı, ne bileyim, tıp­
kı al yuvarların savunma mekanizması ola­
rak çalışması gibi bir şey olabileceği kabul 
edilmiyor; neredeyse nötr diyebileceğimiz, 
eşyanın tabiatıyla ilgili bazı şeylerin siyasal 
ya da sosyal araştırmaların içine konması­
nın gereği tam olarak anlaşılmadı gibi geli­
yor bana.
•  Peki ama, Başbakan Çiller, Fetlıullah
GülenTe görüşünce, Türkiye Cumhuriye­
ti devleti, din meselesini çözmüş mü ol­
du? Bu kadar basit değil herhalde mese­
le?
Değil tabii, ama işte bu kadar basit olma­
dığının altını çizmek istiyorum ben de. Üze­
rinde durulması gereken iki hadise var. 'Tür­
kiye Cumhuriyeti, anayasası, laiklik nedir 
ne değildir gibi, bizim çok hoşlandığımız, 
hukuki normların içinde incelenmesi gere­
ken bir konu var. Bir de, sosyal dinamik di­
ye bir şey var. O sosyal dinamiğin içinde ne 
demek oluyor? Yani ağırlığını iki şekilde 
tartmakta yarar var. Bir tanesi Türk toplu-
munun aramaları bakımından ne anlama ge­
lir; İkincisi bir proje olarak nedir?
•  Proje olarak politik İslam bugün Tür­
kiye’de büyük bir kesimi korkutuyor. Bir 
yandan da kültürel İslam meselesi var. 
Bunları ayırdetmek şansımız var mı?
Ben ikisinin ayırdedilmesini zaten çok ta­
bii olarak görüyorum.
Vicdan meselesi
•  Ama İslamcıların da, kamuoyunun 
da zihninde bunlar karışabiliyor.
Öyle olmaması gerekir. Kaba anlamda ba­
zı tercihler yapılmasının esasları konmuş za­
ten Türkiye’de. Seçimlerde hangi partiye oy 
vereceksiniz, o sizin bu konu­
daki politik tercihinizi bir ya 
da öbür tarafa itme şansınızı 
fazlalaştırır. Ama bu şekilde 
seçim yapmanız bir Müslü­
man olarak, imanlı bir insan 
olarak prensiplerinizin de ay­
nı yolda şekillenmesini ge­
rektirmez. Bazı kimseler için 
bunun cevabı ters olabilir:
Hayır efendim insanın belirli 
bir yerde bir tutumu olduğu 
zaman bunun siyasete de ak- 
settirilmesi lazım, der. En a- 
zından ben, burada o insan­
lardan ayrüınm. Siyasete bu­
nun aksettirilmesinin bir vic­
dan meselesi olup, bir şahıs 
seçimi olduğuna inanıyorum.
İlle de belirli bir imanı olan 
bir insanm belirli bir partiye oy vermesi ge­
rekmez.
Dünyadaki tartışma
•  Son yıllardaki konferanslarınızda 
Türkiye’nin genel İslam tartışmasının dı­
şında kaldığına değindiniz..
Ben şunu söylüyorum: Din hakkında ko­
nuşursanız, dünyada din hakkında yazılan­
ları okuyun. Orada bir takım tartışmaların 
olduğunu göreceksiniz. Bu tartışmaları oku­
yun da, o açıdan bir pozisyon alın. Bu tartış­
mada sizin tutumunuz nedir? Ama, bu tar­
tışmalar atıf vermeden, dünyada olup biten­
leri tartmadan, bir şey yapmak mümkün de­
ğil. Mesela bazı kimseler diyorlar ki, siyasi 
ve insani değerleri, mantığımızla kurduğu­
muz evrensel değerlerden çıkartabiliriz. Ba­
zıları da diyor ki, hayır böyle olmaz, asgari 
bir kültürel tabandan yola çıkmalısınız o de­
ğerleri elde etmek için. Bu tartışma çok ö- 
nemli bir tartışma. Amerika’da yapılıyor, 
Fransa’da yapılıyor. Buna bir bakmak lazım.
•  Siz ne düşünüyorsunuz bu konuda?
Bazı konularda şüpheci kalarak, bir cevap 
bulunamayışını bilimsel bir yaklaşan olarak 
görüyorum.
•  Bilimsel cevabı yok mu?
Hayır bence yok, üstelik hala tartışılan bir 
şey. Minimal anlamda bunun bazı evrensel 
'odak noktaları olduğuna tabii inanıyorum. 
Ama maksimal açıdan, yani Kant’çı bir yapı­
dan yola çıkarak bazı sonuçlar çıkabileceği­
ne inanmıyorum. Minimal yaklaşımla kültü­
rel veriler arasında nasıl bir köprü kurula­
cağını düşünmek lazım en azmdan.
İnsan hakları
•  Herhalde evrensel insan haklarına i- 
nanıyorsunuz?
Minimal anlamda olduğuna, ama bunun 
da çok genel prensipler halinde olduğuna i- 
nanıyorum. Müşahhas konulara indirgendi­
ği zaman bazen cevap veremediğine inanıyo­
rum. Bunun bizde sanıldığı gibi kesin cevap­
ları yoktur, bu bir akıştır, sürekli yeniden 
düşünülmesi gereken şeyler, ama bizde dü­
şünülmüyor.
•  İnsan haklan yerel değerlerle de etki­
leşim kurmalıdır mı diyorsunuz?
Evet ve bunun yapıldığına da inanmıyo­
rum, daha olmadı bu iş.
•  Etik değerleri ille birincil olarak din­
den türetmekle, evrensel insan hakları­
nın din etiğiyle ilişkisine bakmak farklı 
şeyler değil mi?
Evet, ama ben de işte bu farklı köprüde ça­
lışmamız gerektiğine inanıyorum. Bunun 
bir cevap değil, bir tartışma olması lazım. 
Çünkü kesin cevap bulacağunızı da sanmı­
yorum; hadiseler değiştikçe onların arkasın­
dan koşmamız gerekiyor. Her defasında yeni 
soru ve yeni cevaplar çıkıyor. Devamlı ola­
rak bunım tartışılması lazım. Fransa’da da 
mesela Katoliklik ve Protestanlık devamlı 
bir tartışma olarak sürüyor.
•  Etik değerlerin mutlak anlamda se- 
küler olabileceğine inanmıyorsunuz?
İnanmıyorum hayır. Ama din hadisesini, 
salt bir hadise olarak görmek doğru değil. 
Ziya Gökalp’in yaptığı çalışmalar dinle top­
luluğun nasıl örtüştüğünü 
gayet güzel gösterir. Bu 
yüzden büyük hürmetim 
var. Yıllar önce bu örtüş- 
me üzerinde çalışmaya ça­
balamış. Nasıl birleştirile­
bilir, neler yapılabilir diye 
düşünmüş bu konuda.
Yüzyıl başmda böyle 
bir şans vardı, ciddi araş­
tırmalar başlamıştı, son­
ra bunu Cumhuriyete 
bir toplumsal etik ve 
meşruiyet üretme temeli 
olarak alabilecekken bu 
şansı kaybettik diyorsu­
nuz. Bu mutlak bir kayıp 
mı?
Hayır, işte şimdi yeni­
den tartışılıyor.
•  Tehlike görüyor musunuz? Bu tartış­
ma yapılırken bir patlama, çatışma tehli­
kesi?
Çok muhtemel görmüyorum. Dini değer­
lerlerle sektiler değerler arasında bir çatış­
ma olacağını sanmıyorum. Uzlaşmanın ko­
lay olmadığını da biliyorum, onu teslim ede­
rim. Ama bazı konularda uzlaşmanın, belki 
de bu konular konuşulmadan önce bile yeni­
den yapılanmaya gittiğini de sanıyorum, me­
sela kadm konusunda Türkiye’deki Islamın 
görüşü, ne de olsa, bir yetmiş yıllık gelenek­
ten esinlenerek ortaya çıktı.
Olabileceğinden çok daha az katı bir şekil­
de çıktı ortaya Türkiye’de ve çok değişik uy­
gulamalar var. Bu açıdan diyebilirim ki 
Türk Müslümanlığı dünyanın en ileri, yani 
en tartışılan (benim için çünkü ileri demek 
tartışılan demek), değerleri Müslümanlar ta­
rafından sınanan bir İslamcılık teşkil ediyor, 
onun için ümit de var. Burada sektiler kül­
türle dini kültür arasında bir konuşma orta­
mının ortaya çıkacağı konusunda bir ümi­
dim var. Türkiye’de istikbali biraz o ümide 
bağlıyorum.
Akademik hayatın tek 
lüksü, doğruyu söylemek!
•  Refah Partisi’nin sizi 
korkutmadığım 
söylemiştiniz; neye 
dayanarak?
İktidara gelebileceğini 
sanmadığım için. Ama 
böyle kat’i bir şey olarak, 
yarın iktidarda olacak 
deseler doğrusu korkarım 
biraz. Refah Partisi’nin 
programlan içerisinde 
fevkalade demokratik 
ilkeler de var. Ama 
bunların gerçekleşip 
gerçekleşmiyeceğini 
bilemem; biraz da hayret 
ediyorum çünkü o ilkelere 
ters düşmüş olan çok 
yönleri de var.
•  Yeni Demokrasi 
Hareketi’ni destekleme 
nedenlerinizden birisi 
olarak laikliği yeniden 
tanımlama önerisini 
göstermiştiniz, başka 
ilkelerin yarımda.
Gene ondan dolayı 
destekliyorum.
•  Nedir bu tanım?
Laikliğin özelliği devlet
dine karışmasın ilkesiyse. 
Türkiye’de bir takını 
yollarla devletin dnıe 
karışması var; Diyanet 
İşleri yoluyla, yahut bazı 
din adamlarının maaşları 
yoluyla karışması var.
Bunlarnı yeniden 
düşünülmesi lazım. 
YDH’nin yaptığı en önemli 
şeylerden birisi, bazı 
konuları tekrar sahnenin 
önüne getirmiş olması 
bence. Bir takım tabu 
konuların konuşulması ve 
bazı köprülerin kurulması 
gerektiğini söylediler.
•  YDH’den milletvekili 
adayı olmayı düşünüyor 
musunuz?
Hayır kesin olarak 
düşünmüyorum. Ben kötü 
bir politikacıyım. 
Kabiliyetimde yok. 
Akademik hayatuı bize 
verdiği tek lüks var, o da 
doğru olduğuna 
inandığımız şeyleri 
söylemek. Bu benün büyük
bir lüksüm, bunu 
kısıtlamak istemiyorum.
•  Washington’da, 
American University 
deneyimi size neler kattı?
Osmanlı
İmparatorluğunu haritaya 
yerleştirmek kadar zor bir 
şey yok dünyada.
•  Kendi başına bir 
tarih alaıu olarak 
rüştünü ispat etti mi 
Osmanlı tarihi?
Yeni ortaya çıkıyor, ama 
çok zor oluyor. OsmanlI’ya 
karşı müthiş bir alerji var. 
Şimdi. Türkiye’nin 
kazanmış olduğu yeni 
önemden dolayı biraz 
yerleşiyor,
•  Sizin açınızdan tam 
istediğiniz bir şey mi bir 
İslam kürsüsünde 
olmak?
İslam hakkında 
bilmediğim çok şeyleri 
öğrenmek zorunda kaldun 
o kürsüde kalabilmek için. 
Bunım da bana çok faydası 
oldu. Ama bir sorun daha 
çıktı. Osmanlı İslâmî kendi 
başına bir yapı.
Anladım ki, orada da 
müthiş bir araştırma 
boşluğu var. Çok kırklı bir 
yorum ve onu birisinin 
yazması lazım.
Dini değerlerlerle 
seküler değerler 
arasında bir çatışma 
olacağını sanmıyorum.
Uzlaşmanın kolay 
olmadığını da biliyorum.
Ama bazı konularda 
uzlaşmanın, belki de bu 
konular konuşulmadan 
önce bile yeniden 
yapılanmaya gittiğini de 
sanıyorum, mesela 
kadın konusunda J j
i
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 0 9 2 8 4 0 0 6 *


Türkiye'de din sosyolojisine büyük katkıları olan Prof. Şerif Mardin:En çok tartışılan İslam Türkiye'de

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository