Taha Toros Arşivi, Dosya No: 123-Hidiv Ailesiİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Doğrul, Ömer Rıza

Istanbul Sehir University Repository

İSMAİL PAŞA, Hıdiv -  (1830-1895)
Ölümünün ellinci yıldönümü münasebetiyle 
Mısırda bir hafta süren törenler yapılan Hıdiv 
İsmail Paşa, şimdiki Mısır Kralı Birinci Fa­
ruk’un büyük babasıdır. Mısır’da, hâtıraları 
hâlâ yaşıyan bir ihtişam ve füsun devri ya­
ratmış, bu ihtişama şarkın bütün sır ve cazi­
besini katmış, kendini binbir gece masalları­
nın kahramanlarından biri gibi yaşatmağa 
muvaffak olmuş, fakat sonunda her şeye ve­
da etmek zorunda kalmış hailevî bir şahsi­
yettir. Afrika İmparatorluğu onun göz dik­
tiği ülkü idi. Boğaz’ın 
Emirgân sürgünü olarak 
ölmek, mukadder âkıbeti 
oldu.
İsmail Paşa, 1830 yı­
lında Kahire’de doğmuş­
tu. Kavalalı Mehmed Ali 
Paşa’nın torunu ve İbra­
him Paşa’nın ikinci oğlu 
idi. Paris’in Etat Majör 
(Kurmay) okuluna devam 
etmiş, daha sonra Mısır’a 
dönmüş, büyük kardeşi­
nin ölümü üzerine Amcası 
Said Paşa’nın Veliahdi 
olmuş ve bu sırada bir­
çok seyahatler yapmış, 
1861 de on dört bin askerin başında Sudan’a 
gitmiş ve burada kopan bir isyanı muvaffaki­
yetle bastırmış, Said Paşa’nm 1863 te ölümü 
üzerine onun yerine geçmişti.
Bu sıra, Amerika’da dahilî harbin alev­
lenmiş olduğu sıra idi ve bu hâdise Mısır’a 
çok büyük bir istifade sağlamıştı. Daha önce 
Mısır’ ın yıllık pamuk mahsulü ancak beş mil­
yon Sterlin getirebiliyordu. Amerika dahilî 
harbi, Amerika pamuğunu körletmiş olduğu 
için Mısır pamuğu rağbet görmüş ve mahsu­
lün değeri birdenbire yirmi beş milyona yük­
selmişti. Mısır’da arazinin çoğu hanedana aid 
olduğu için hâdisenin önemi, İsmail Paşa’nm 
gözünden kaçmamıştı. Kendisi fıtraten müs 
rif ve sefih bir kimse olduğu için bu umul- 
mıyan servet kaynağı, ihtiraslarını kabart­
mağa yardım etmişti. Esasen onun Avrupa’da 
bulunduğu sırada öğrendiği bir nokta sefa­
hatini tatmin için yeni bir vasıta teşkil et­
mişti. Bu da borç para almak ve bununla iş 
görmekti. Onun bu siyaseti tatbik edeceğini 
haber alan yarı maceracı bankerler Mısır’a 
üşüşmüşler ve ağlarını kurmuşlardı. İsmail 
Paşada bu ağlara düşmeğe hazırdı. İsmail 
Paşa bunlardan para alıyor, fakat har vurup 
harman savuruyordu. Hayatının en büyük 
emeli müstakil bir hükümdar, hattâ Afrika 
İmparatoru muamelesi görmekti. Onun içiri 
Mısır’ın Osmanlı Saltanatına verdiği vergiyi 
artırmak mukabilinde «Valilik» yerine «Hı­
div» lik rütbesini kopardı ve Hıdivliği baba­
dan en büyük oğla geçen bir müessese ha-
462 AYLIK ANSİKLOPEDİ
line getirdi. Sonra modern bir hükümdar ol­
duğunu belirtmek için geniş bir imar proje­
sini tatbika başladı. Gümrük İdaresi ve Pos­
ta İdaresi ıslah edilmiş, ticaret hareketi hız­
landırılmış, şeker sanayii kurulmuş, Kahire 
ve İskenderiye yâr ve ağyara gösterilecek bir 
kılığa sokulmuş, saraylar inşa ettirilerek en 
muhteşem tarzda döşenmiş, opera ve tiyatro­
lar vücude getirilmişti. Fakat erbabının hesa­
bına göre İsmail Paşa’nın sarfetmiş olduğu 
milyonların yalnız yüzde onu yararlı işlere 
gitmiş ve gerisi heba olmuştur.
Devrinin en parlak hâdisesi Süveyş Ka­
nalının açılması idi ve onun bütün Mısır’a ver­
diği çeki düzen bu tören sırasında âleme karşı 
mahçubolmamak içindi. Kanal, 1869 yılının 
kasım ayında açılmış ve İsmail Paşa Avrupa 
hükümdarları yanında müstakil ve modern 
bir hükümdar gibi davranmak fırsatını elde 
etmişti. Çünkü bunu temin edecek herşeyi 
yapmış, memleketi süslemiş, bezemiş, yollar 
açmış, demiryolları uzatmış ve en nihayet 
Kanal ile de beşer tarihinde eşi nadir bir iş 
başarmış, tarihe âdeta meydan okuyan bir 
zafer kazanmıştı.
Diğer taraftan Afrika İmparatorluğu 
zaten kuruluyordu. Sudan baştanbaşa fethedil­
mişti. 1874 te Darfur Mısır’a katılmış ve sıra 
Habeşİ9tana gelmişti. Gerçi Habeşliler muka­
vemet etmişler ve istilâdan kurtulmuşlardı, 
fakat bu da İsmail Paşa’nm göz kamaştıran 
siyasetini bulutlandırmamıştı.
Asıl felâket gittikçe yaklaşan buhran­
da idi. Çünkü bu buhran, bütün bu ihtişamın 
iğreti olduğunu açığa vuracaktı.
İsmail’ in Mısır tahtına geçtiği sırada 
memleketin barcu üç milyon Sterlin olduğu 
halde onun israf ve sefahati yüzünden yüz 
milyon Sterline yükselmişti. Hıdiv, ödünç al­
mayı biliyor, fakat ödemeyi bilmiyordu. Öde* 
mek için tuttuğu yol, daha ağır faizlerle 
borç alıp vermekti. Bu durumun ancak borç­
ları batıracağını bilen alacaklılar Hıdiv aley­
hinde milletlerarası mahkemelere başvuru­
yor ve aleyhinde hükümler alıyorlardı. Bu 
yüzden ona borç veren de kalmamıştı. O da
1875 te hayatının en büyük hatasını işledi 
ve Süveyş Kanalını 3,976,582 Sterlin muka­
bilinde İngiltere’ye sattı. Bu hal, Mısır-’ ın, 
yabancı müdahalesine uğramasını gerekleş- 
tirdi. 1875 yılının aralık ayında İngiltere’nin 
Mısır’a gönderdiği mütehassıs, hükümeti na­
mına Mısır mâliyesini tetkik ettikten sonra
1876 nisanında verdiği raporda Mısır’da hü- 
hüm süren israf ve sefahat dolayısiyle yabancı 
devletlerin müdahalesini tavsiye etmiş ve bu­
nun üzerine Mısır’da «Düyunu Umumiye» ida­
resi kurulmuş, daha sonra yapılan inceleme­
ler Mısır mâliyesinin İngiliz - Fransız kontro­
lüne tâbi tutulmasını temin etmişti.
1878 de İsmail Paşa, bütün topraklarını 
ve gayrimenkul mallarını Mısır’a terketmek 
zorunda kalmış, üstelik Mısır’a da meşrutiyet 
vermişti. Yeni kurulan kabinede Nubar Paşa 
namında bir Ermeni, Başbakan; Mister Char­
les Rivers namında bir İngiliz, Maliye Bakanı 
ve Mösyö Blignieres namında bir Fransız, 
Nafıa Bakanı idi. İsmail Paşa, vaziyeti kur­
tardığını sanarak hoşnuttu. O kadar ki meş­
rutiyet ilân ettiğine de bakarak; «Artık Mısır 
Afrika’nın bir parçası değil, Avrupa’nın bir 
parçasıdır» demişti.
Fakat bu yeni rejim ancak altı ay de­
vam edebildi ve İsmail Paşa bu altı ay geç­
tikten sonra Nazırlarını kovmuş ve vaziyete 
yeniden el koymak istemişti. İngiltere ile 
Fransa buna imkân vermediler. Zaten mah*
kemeler, borç yüzünden Mısır hükümeti aley­
hinde hükümler vermeğe devam ediyor ve 
Almanya ile Avusturya bu hükümleri yürür­
lük mevkiine koymak için temayül gösteri­
yorlardı. Bunun üzerine İngiltere ile Fransa 
daha fazla ciddiyetle hareket ederek Nazır­
larını Mısır’a tekrar gönderip yerleştirdik­
ten sonra İsmail Paşadan kurtulmağa karar 
verdiler ve istifa etmesini istediler. Fakat 
onun buna aldırış etmediğine bakarak mese­
leyi Babıâli yoliyle hal için teşebbüse geçti­
ler ve Babıâliden İsmail Paşayı hal kararı 
aldılar.
Babıâlinin telgrafını 1879 yılının 26 ha­
ziran günü alan İsmail Paşa mevkiini oğlu 
Hıdiv Tevfik Paşaya bırakarak derhal Mısır­
dan Napoli’ye gitmiş, daha sonra sâdır olan 
müsaade üzerine İstanbul’a gelerek Emirgân- 
daki köşkünde yaşamış, 1895 yılının 2 mart 
günü burada vefat etmiş ve cenazesi Mısır’a 
götürülmüştür.
Ozaman hal’edilmiş bir Hıdiv sıfatiyle, 
mezarına sessizce tevdi edilen İsmail Paşa­
nın ölümünden elli yıl sonra bir hafta süren 
törenlerle karşılaşmasının sebebi, bütün israf 
ve sefahatlerine rağmen Kanal gibi işe ya­
rar, devamlı değeri haiz bir müessese bırak­
mış olmasıdır. (Ömer Rıza Doğrul)
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 0 9 8 9 0 0 0 6 *


İsmail Paşa, Hıdiv

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository