Taha Toros Arşivi, Dosya No: 111-Hüseyin Rahmi Gürpınarİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Ertop, Konur

Istanbul Sehir University Repository

SANAT DERGISİ'NIN YAZI DİZİSİ: Edebiyat Tartışmaları (5)
Hüseyin Rahmi'nin«Cadı»romanıyla ilgili geniş 
tartışma: Bireycilik - toplumculuk çekişmesi
KONUR ERTOP
Hüseyin Rahmi “ Cadı" 
romanım yayımladığı 1912 
yılında 48 yaşındaydı. İlk 
romanının yayımı üzerinden 
24 yıl geçmişti. Ünü iyice 
yaygındı. “ M ürebbiye” , 
“ Tesadüf”  gibi tanınmış 
yapıtlarıyla geniş bir okur 
topluluğu edinmişti. O yıl 
“ Kuyrukluyıldız Altında 
Bir İzdivaç”  adlı romanın­
dan sonra “ Garaip Faturası 
Külliyatı”  adlı bir dizi 
içinde “ Gulyabani”  yayım­
landı. Dizinin ikinci kitabı 
“ Cadı”  oldu.
İlk romanını Ahmet Mit­
hat Efendinin Tercemanı- 
hakikat gazetesinde yayım­
lamış olan Hüseyin Rahmi 
de Mithat Efendi gibi oku­
yucusunu eğlendirirken e- 
ğitmeyi amaçlayan yazar­
lardandı. “ Garaip Faturası 
Külliyatı” nda halkın boş 
inançlarını konu ediniyor; 
cinlerin, hayaletlerin varol­
madıklarım gösteriyordu. 
Dizinin ikinci kitabı kısa 
sürede genişleyen bir tartış­
maya neden oldu. Sanatçı, 
kendisine yapılan saldırılan 
karşılamak üzere “ Cadı 
Çarpıyor”  ve “ Edebiyat 
Eşkıyalığı”  kitaplarını ka­
leme aldı; konuyla ilgili 
olarak Ali Naci (Karacan) 
“ O topsi” , Tevfik Mecdi 
“ Taşa Tutma” , Akalınoğlu 
Sadri Nüzhet de “ îsyan” 
adlı kitaplan yayımladılar.
Tartışmalara yolaçan 
“ Cadı”  romanı genç dul 
Fikriye Hanınım evlendiril­
mek istendiği Neşet Nefi 
Efendi’nin yalısında geçen 
bir serüveni anlatıyordu: 
Neşet Nefi Efendinin ilk eşi 
Binnaz Hanım öldükten 
sonra, ruhu yalıda gö­
rünmeğe başlamıştır!. E- 
fendi, Binnaz Hanım­
dan sonra yedi evlilik 
daha yapmış fakat yalı­
da dolaşan cadı, yeni eşlere 
görünüp korkutarak kimi­
nin ölümüne, kiminin boşa­
narak gitmesine neden ol­
muştur. Yeni bir evlilik için 
aday olan Fikriye Hanım 
eski eşlerden Şükriye Ha­
nımın yazılı anılarından, 
serüvenini öğrenir. Bu anı­
larda cadı Binnaz Hanımın 
mezarından çıkıp yalıda do­
laştığı, yetimlerine sepet 
sepet yemiş taşıdığı, kapalı 
kapıları, kilitli çekmeceleri 
açtığı, mektuplar, yazılar 
bıraktığı...anlatılır. Cadıyla
ilgili söylentiler yüzünden 
artık kendisiyle kimsenin 
evlenm ediği Neşet Nefi 
Bey, komşu yalımn sahibin­
den gelen bir mektupla işin 
içyüzünü öğrenir: İki yalı 
arasında gizli yollar vardır. 
Binnaz Hanımla komşu ya­
lıda oturan Aramıdil Ha­
nım, ölürlerse eşleri yeniden 
evlenmesin diye birbirlerine 
yardım etmeğe sözvermiş- 
lerdir. Aramıdil Hanım bu 
yüzden cadı kılığına girerek 
ortalarda görünmüş, Neşet 
Nefi Beyin yeni eşlerini
kaçırmayı başarmıştır!
‘Cadı’ , Hüseyin Rahmi’- 
nin başarılı bir romanı 
değildir. Zaten sanatçı bu 
tür romanlarının uzun ve 
besleyici eserleri arasında 
salata gibi iştah açıcı, ağız 
tatlılayıcı şeyler olduğunu 
belirtir. Gerçekte romana 
yapılan saldırılar ve çıkan 
tartışmalar da kitabın değe­
riyle ilgili sayılmamalıdır.
Tartışmayı başlatan ya­
zı, kısa ömürlü Fecriati 
(Geleceğin Tan’ı) toplulu­
ğunun kurucularından Şa-
habettin Süleyman’ın ka­
leminden çıkmıştır. Bu hır­
çın eleştirmeci, roman için 
şunları söylüyordu:
“ Cadı ne bir ciddî sanat 
eseri, ne de bir mizah sanatı 
eseridir. Acele yazılmış, o- 
laylan birbirine bütünüyle 
bağlanamamış, anlatım yö­
nünden gayet yavan, yara­
tıcılıktan, buluştan yoksun, 
tabiilikten uzak, gereksiz, 
bulanık felsefelerle dolu bir 
romandır. Daha garibi ese­
rin bütün dayanaklarını, 
olay dizisini ara sıra taklit­
leriyle, yüksek fikirleriyle, 
boş inançlarıyla hiç dur­
maksızın bir gramofon gibi 
durmadan aktaran Şükriye 
Hanım admda bir kadın..” , 
“ Bu büyük masalda biraz 
üslûp, biraz düzen, dikkat 
ve özen bulunsaydı ne güzel 
bir eser olabilirdi. Zaten biz 
Hüseyin Rahmi Bey’den 
bunu beklerdik. Fakat ka­
tiyen önem vermeyerek, 
eski eserlerinin başarısıyla 
kendinden geçmiş, alelace­
le, bir hayat ışığı vere- 
meksizin Cadı’yı karalamış, 
işin içinden çıkmış.”
Şahabettin Süleyman, 
Hüseyin Rahmi’yi kendisi­
ne karşı savunan bir yazıya 
da şöyle karşılık verdi:
“ Bir roman demek keli­
me yığını, öteden beriden 
toplanmış düşüncelerin der­
lemesi değüdir. Bir roman 
demek kişilik merceği ar­
kasından görülmüş bir ha­
yat köşesidir. Evvela biz 
Cadı’da ne Mürebbiye, ne 
Tesadüf, ne de Metres 
yazarının özel bakış tutu­
munu görebiliyoruz. Onun 
yerine alelacele yazar, dü­
şünmez, para kazanmakla 
yetinir bir halk yazarı -halk 
için, belki bilemezsiniz, 
edebiyat olamaz- evet fena 
bir halk yazarı geçmiştir. 
Gerçekte Hüseyin Rahmi 
Bey üslûp denkleminin bir 
bilinenine, yani kişisel ba­
kışa sahip bulunuyordu. 
Onda ne ince bir duyarlık, 
ne de ince bir düşünce ve 
anlatım vardı. Onu da 
boşladıktan sonra geriye ne 
kalır? Sanırım ki sıfır.”
Bu sert saldırının iki ayrı 
çıkış noktası olduğu söyle­
nebilir. Biri, Şahabettin Sü­
leyman’ın kişiliğiyle ilgili­
dir. Yakın arkadaşı Yakup 
Kadri onun herşeyi inkârda 
alabildiğine ileri giden bir 
kişiliği bulunduğuna işaret 
eder. Sevicilik konusunu
Ali Naci Karacan (solda) ve Sahabettin Süleyman ile Yakup Kadri
işleyen “ Çıkmaz Sokak” , 
bir hadımın sevgisini ele 
alan “ Siyah Süs”  gibi cesa­
retli oyunların yazan olarak 
tepkilerle karşılanan Şaha- 
bettin Süleyman, edebiyat 
tarihi ve eleştiri alanlannda 
aykın yargılanyla da dik­
kati çekmiştir.
Sözgelimi onun “ Osman­
lI Edebiyatı Tarihi” ndeki şu 
satırlar Namık Kemal’in 
aleyhinde bulunduğu için 
geniş yankılar uyandırmış­
tı:
“ Artık Kemal Bey’in 
tereddütsüz Büyük Yazar 
tamlaması armağan edile­
rek huzurunda günlerce 
hayran ve tapınmayla yaşa­
nılacak zaman geçmiştir. 
İtiraf edilmelidir ki Kemal 
Bey bir sanatçı, bir şair, bir 
romancı olarak orta dere­
cede bir kişidir. Bir tenkitçi 
olmak bakımından da hiç­
tir... Cezmi’si, Ali Beyin 
Sergüzeşti pek ilkel hayal­
ler, düşünceler derlemesine 
benzer... Tiyatrolarının hiç 
birinde sahne kurallarına 
uygun hiç bir şey görülmez. 
Bir siyaset eseriyle bir 
tiyatro arasındaki ilişkiyi 
tayin edecek kalem ve duy­
gu dengesine sahip değil­
dir.”
Bu satırlar onda alışılmış 
yargılara karşı çıkma eği­
limini gösterir. Hüseyin 
Rahmi’yi eleştirmesindeki 
nedenlerden biri budur. 1- 
kinci neden, eleştirmecinin 
bireyci sanat anlayışına, 
“ sanat için sanat” görüşüne 
bağlı olmasıdır. Cadı roma­
nıyla ilgili tartışmadan dört 
yıl kadar önce kurulan ve 
hemen dağılan Fecriati top­
luluğunun ilkesi olan “ Sa­
nat şahsi ve muhteremdir”  
formülü, Şahabettin Süley­
man’ındır. Bu anlayışa bağ­
lı kalarak Hüseyin Rahmi’- 
yi eleştirirken “ Halk için 
edebiyat olmaz” demesi ro­
mancının sert karşılığına 
yol açmıştır:
“ Halk için edebiyat ol­
mazmış.. Ne hezeyan! Halk 
bilgisizlik içinde boğulsun. 
Koca bir ulus yıkıma mah­
kûm olsun, biz karşıdan 
seyrine bakalım, öyle mi?” ,
“ Siz edebiyatı kendi ara­
nızda geçerli kalp akçaya, 
yalnız aydınlara mahsus bir 
şifreye çevirmek istiyorsu­
nuz. Edebiyat tarikatinizin 
dışında kalanları insandan 
saymamağa kalkıyorsu­
nuz.” , “ Halk için edebiyat 
olmazmış! Edebiyatta dere­
ce, çeşit kabul etmeyen dar 
bir kafa sahibine ne denir? 
Bugün Avrupa’da halk için 
ne kadar broşürler, dergiler, 
kitaplar, romanlar çıkıyor. 
Oyunlar yazılıyor, tiyatro­
lar oynanıyor. Bunların, 
halkın düşüncesini aydın­
latması konusundaki etkile­
ri hizmetleri inkâr olunur 
mu?... Memleketin bütün 
maddî çalışma zahmetleri 
altında ezilen işçi takımının 
düşünce bakımından tat- 
landınlmasmı, eğitimini, i- 
çini açmayı düşünmemeli 
midir? Tiyatrolar var ki 
pazar akşamlan yalnız işçi 
ile doluyor. O işçi ki içinde 
bizim edebiyatçılarımıza e- 
debiyat dersi verecek sos­
yalistler ve hükümetlerinin 
yönetici topluluğunu zaman 
zaman bombalarla sarsan 
anarşistler var.” , “ Halk 
için edebiyat olmaz yanlış 
görüşünün ve edebiyat te­
kelinin içinde boğuşan bir 
ulusun işçisi de bizim renç­
per Haso gibi elifi görse 
mertek sanan yan hayvansı 
türden olur. Altı kuruş 
gündelikle bir deliğin içinde 
altı ay çalışır. Kuru ekmek, 
beyaz su ile yetinir. O 
dayanılmaz günlük zahmet­
lerinin kimlere ne kazan­
dırdığını anlamaz. Haklan- 
nı isteyemez. Üyeleri, hak­
kını tanımayan ve tanıt­
mayan bir ulus yıkılmaya 
mahkûmdur.”
Hüseyin Rahmi bu haklı 
görüşlerle kendini savunur­
ken yer yer alabildiğine 
kaba bir dil kullanmaktan 
da uzak durmamıştır; onun 
“ Cadı Çarpıyor”  adlı ilk 
kitabına verilen karşılıklar 
ve tartışmanın öteki ürünle­
ri de seyrek görülecek ölçü­
de kıyıcı olmuştur.
Şahabettin Süleyman’ın 
kalem arkadaşı Ali Naci 
(Karacan), Hüseyin Rah­
mi’ye “ Cadı Hortladı”  yazı­
sıyla karşılık verirken on­
dan “ Osmanlı halk edebiya­
tının bu eski üfürükçüsü” 
diye söz etmiş, “ Ağzının 
bütün kalabalık ve kaba- 
lığıyle, terbiyesinin bütün 
karanlık ve hiçliğiyle çevre­
sine küfürler savurduğunu” 
söylemişti romancının. Şa­
habettin Süleyman da 
“ Sövme Kitabı”  adlı bir
yazıyla karşılık vermişti 
Hüseyin Rahmi’ye.
Cadı ysızan, Edebiyat 
Eşkıyalığı kitabında yıkıcı 
anlatıma alabildiğine geniş 
ölçüde yer verdi. Kitabının 
ilk satırlarında “ Onlara an­
cak anlayacaklan dille ses­
lenmek zorunda kaldığı”  
için okuyuculanndan özür 
diliyordu. Ve ağza alınmaz 
sözlerle saldınya geçiyordu, 
özürü izleyen daha ilk 
sayfada şu kelimeler sıra­
lanmaktaydı: “ Eşek, anır­
tı, fışkı, ahır kokulan, 
hayvan, ahmaklık, kara ca­
hil, kaim kafalı, hışır, tik­
sindirici” . Sataşmalar ve 
suçlamalar ise kelimelerden 
daha ağır ve çirkindi. Konu 
Hüseyin Rahmi’nin Ali Na­
ci’ye yaptığı sataşmayla 
“ Türklük-lranlılık” çekiş­
mesine de döküldü.
Hüseyin Rahmi Şaha­
bettin Süleyman’la tartışır­
ken daha ağırbaşlı, daha 
ciddi olmuştu. Ona karşılık 
verirken dilimizin sadeliği­
nin gerekliliği ve önemi 
gerçekten bilindiği gün biz­
de edebiyatın başlamış ola­
cağına değinmesi, halk için 
edebiyat anlayışım gerekçe­
leriyle savunm ası, basit
(Sayfayı çeviriniz)
©
gösterişsiz anlatımdan yana 
olduğunu açıklaması tar­
tışmanın dikkate değer yan­
larındandır.
Ali Naci, Hüseyin Rah- 
mi’nin kitabına Otopsi’yle 
karşılık verdi. Edebiyat ko­
nusu, yerini Türklük-İran - 
lılık çekişmesine bırakmıştı. 
İsyan kitabıyla Hüseyin 
Rahmi’yi savunan Akalın- 
oğlu Sadri Nüzhet bu tartış­
ma karşısında Türkçülerin 
görüşlerini dile getirdi. 
Akalınoğlu, Hüseyin Rah­
mi’yi halka yararlı bir yazar 
olarak değerlendiriyor; ede­
biyatın aşağıdan yukarıya 
gelişerek çıktığını, temelin 
halka ait olduğunu ve asla 
ihmal edilmemesi gerektiği­
ni savunuyordu. Hüseyin 
Rahmi’nin halkımızı gerçek 
ve toplumsal bir felsefeye 
yönelttiğine değiniliyordu.
Tartışma daha başka 
yankılar da yarattı. Bu
arada Abdülhak Hamit 
“ Hakkın Verilmesi” başlıklı 
bir şiir yazarak Hüseyin 
Rahmi’yi Türklerin Emil 
Zola’sı diye yüceltti: “ Ey 
hikâyet-nüvis-i bîmanend/ 
Hüseyin Rahmi-i hakikat- 
gûy/Sen iken Türklerin E- 
mil Zola’sı/Ne demek kale 
almamak üdeba” .
Cadı tartışması romanın 
sanat değerinden çok sana­
tın işlevi konusunda dü­
ğümlenmiştir. Şahabettin 
Süleyman ve Ali Naci’nin 
yazılarını yayınladığı Rü­
bap dergisi sade dili ve MElî 
Edebiyatı savunan Türkçü 
yazarlarla sanat ve düşünce 
bağdaşm azlığı içindeydi. 
Cadı tartışmaları bu çekiş­
menin bir bölümünü mey­
dana getirdi. Halkçı, top­
lumcu edebiyatın gelişimi 
de tarih içinde Hüseyin 
Rahmi’yi haklı çıkardı.
Edebiyatımızda tartış­
malar konusunun geçmiş­
teki dönemlerinin üstlendi­
ğimiz bölümlerini birkaç 
çizgiyle okurlara tanıtmış 
ya da yalnızca hatırlatmış 
olduk. Anlattıklarımız ay­
rıntıları vermekten uzaktır. 
Ama bu yazılar edebiya­
tımızın öz bakmamdan, içe­
rik bakımından nasıl sağlık­
lı bir gelişim yolu izlediğine 
tanıklık etmektedir. Yazı­
ların gösterdiği bir gerçek 
de eleştiri türünün hangi 
deneylerden geçip günümü­
ze geldiğini göstermesidir. 
Edebiyatımızın geçmişteki 
hemen bütün tartışmala­
rının hangi düzeyde kaldığını 
görmek, bizde tartışma tö­
resini kurmuş bulunan A- 
taç’a eleştiriciliğimizin neler 
borçlu olduğunu yakından 
göstermektedir.
KONUR ERTOP
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Sanat Dergisi'nin yazı dizisi:Edebiyat tartışmaları (5):Hüseyin Rahmi'nin "Cadı" romanıyla ilgili geniş tartışma:Bireycilik - toplumculuk çekişmesi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository