Taha Toros Arşivi, Dosya No: 111-Hüseyin Rahmi Gürpınarİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Ertop, Konur

Istanbul Sehir University Repository

ölümünün 35. yılında
Halkın yaşamını canlandıran belgesel romanların 
yazarı ve halk eğitimcisi: Hüseyin Rahmi
KONUR ERTOP
Hüseyin Rahmi Gürpı­
nar, 19. yüzyıl sonuyla 20. 
yüzyıl başında Osmanlı 
başkentinde yaşayan halkı, 
konakların devletlilerini, 
devlet düşkünlerini, onların 
büyük ailelerinin üyelerini, 
yanlarında çalışanları, ken­
tin kenar mahallelerinde 
sıkıntılar içinde yaşam 
sürenleri, bilgisizliğin, boş 
inanların ortaçağ karanlı­
ğına gömdüğü kişileri, on­
ları sömürüp sırtlarından 
geçinenleri, çağın
gelişmelerine ayak uydura­
mayan, yanlış batılılaşma­
ya kendini kaptıranları... 
romanlarında, öykülerinde 
canlı saptamalarla anlat­
mıştır. Toplumsa l yaşamın 
dikkatli bir gözlemcisi ol­
muştur. Türlü çevrelerin 
kalabalık insanlarını bütün 
özellikleriyle edebiyata 
geçirmiştir. Bugün artık 
geride kalmış bir dünyayı 
kurumlan, yaşama biçimi, 
gelenek-görenekleriyle can­
landırmıştır. Bütün anlat­
tıklarında akılcı, gerçekçi 
bir tutum la toplumsal 
kuramlarda, insan ilişki­
lerinde, kişilerin ahlaksal 
davranışlarındaki bozuk­
lukları sergilemiş, eleştir­
miştir.
Toplumuınuzun ve insa­
nımızın bu çok geniş portre­
sini canlandıran yapıcı 
eleştirinin sahibi usta ya­
zar, 1864’te İstanbul’da 
doğmuş, ilerlemiş yaşında 
Mısır’a yaptığı bir yolculuk 
dışında İstanbul’dan ayrıl­
mamıştır. Onun yaşamının 
çocukluğuna ve gençliğine 
ilişkin kimi noktalar 
kişiliğinin oluşmasını ve 
yapıtının özelliklerini de 
açıklayacak niteliktedir. 
YETİŞTİĞİ 
ÇEVRE
Hüseyin Rahmi, Abdül- 
aziz’in hünkâr yaverlerin­
den Mehmet Sait Paşa’nın
oğludur. Annesinin ölümü 
üzerine 4 yaşında öksüz 
kalmış, babası ikinci kez 
evlendikten sonra yaşamı 
anneannesinin Aksaray’da 
Yakubağa Mahallesindeki 
evinde geçmiştir. Safranbo- 
lulu Safrancılar Kethüdası 
Hacı Ahmet Efendi’nin kızı 
olan büyükanne, öksüz 
torununun eğitim ve öğre­
nimiyle gerektiği gibi ilgile- 
nememiş, ancak onun evi ve 
Aksaray yangınında yok 
olan bu eski İstanbul 
mahallesinin insanları, 
özellikle de bu çevrenin ka­
dınları, yazarın ilerde dile 
getireceği dünya için hare­
ketli bir kaynak oluştur­
muştur.
Yakubağa mahalle mek­
tebinde başlayan öğrenimi 
burada olsun, Mahmudiye 
Rüştiyesinde (ortaokul) ol­
sun bilgisiz, anlayışsız
öğretmenlerle çekişme 
içinde geçmiştir: “ Bunlar
öğretmenlik için yetişme­
miş, öğretim yönteminden 
hiç pay almamış, uygarlık 
eğitiminden de çok eksik­
likleri olan, bilgisiz, aymaz 
ve kayırılma yoluyla o 
görevlere getirilmiş kim­
selerdi; önlerindeki Arapça 
kitabını kekeleyerek okur­
lar, ders anlatmazlar, bu 
bilgisizliklerinin öcünü za­
vallı öğrencileri insafsızca 
pataklamaktan çıkarırlar­
dı."
Devlet dairelerine memur 
yetiştirmek için açılan 
Mahrec-i Aklâm’a sınavla 
aktarılmış ve burada ünlü 
tarihçi Abdurrahman Şe­
refin öğrencisi olmuştur. 
Bu okul ‘ Mülkiye Mekte­
bi" olup, müdürlüğüne de 
A bdurrahm an Şeref- 
getirilince yaşı tutmadığı
halde müdürün aracılığıyla 
Hüseyin Rahmi, Mülkiyeye 
yazılmış ancak ikinci sınıfta 
rahatsızlanınca öğrenimi 
bırakmak zorunda kalmış­
tır: “Birçok gençler bir gece 
ziyafetinde bulunuyorduk. 
Aramızda Ahmet Rasim de 
vardı. O gece sabaha karşı 
ağzımdan kan /gelmeye 
başladı. Annem ve bütün 
halalarım, veremden öldük­
leri için büyükannem sağlı­
ğım için büyük kaygıya 
düştü.
Pek güçsüz kalmıştım 
öğrenime devamıma imkân 
yoktu. Beni bir yıl bakıma 
aldılar, hava değişimine 
götürdüler. Birkaç doktor 
birden bakıyordu. İyileş­
tim. Sonra, hastalığın 
yenilemesi korkusuyla bir 
daha okula göndermediler.”
Yarıda kalan düzensiz, 
öğrenimi ona okuyup 
yazma zevki aşılarken kla­
sikleri okuyup anlayacak 
ölçüde Fransızca bilgisi de 
kazandırmıştı. 19-20 yaşla­
rındayken Vidinli Tevfık 
Paşa onu konağına çağırta 
rak, bir kitaplık dolusu 
Fransızca kitap armağan 
etmişti. Bu kitaplar arası­
da akılcı yazarın dünya 
görüşünü oluşturacak 92 
ciltlik Voltaire külliyatı da 
bulunuyordu.
Çocukluk yıllarıyla ilgili 
olan bütün bu bilgiler yaşa­
mı boyunca hiç evlenmeye­
cek, fakat kadınlar dünya­
sını yakından tanımış bir 
gözlemci olacak yazar n 
kimi yönlerini, bilgi ve göz­
lem kaynaklarını tanıtacak • 
tır.
Hüseyin Rahmi’nin yazı 
d'inyasına girişinin ilk 
önemli adımı batı taklitçi .ı 
alafranga tipini kıyasıya 
alaya aldığı “Şık” romanıy­
la olmuştur. Bu romanı ka­
leme alan 22 yaşındaki y 
zarın önünde Türk romaneı-
(Sayfayı çevirinin)
Gürpınar, Heybeli'deki çalışma odasında [solda) ve Ada vapurunda
Lığına ait ancak 16 yıllık bir 
gelenek uzanıyordu. “Şık” 
romanıyla konu bakımın­
dan yakınlığı kurulabilecek 
olan “ Felatun Beyle Rakım 
Efendi” romanı yayınlanalı 
10 yıl olmuştu. “ Felatun 
Bey...” romanının yazan 
Ahmet M ithat Efendi 
yönetmekte olduğu Tercü­
man- 1  Hakikat gazetesinin 
sayfalarını Hüseyin Rah- 
mi'ye açtı.
ÎLK ROMANLAR
“Şık” , Tanzimattan son­
ra Türk topîumunda belir­
miş batıya özenmeciliğin 
keskin bir eleştirisiydi. 
Görgüsüz, alafrange özenti­
si Şöhret, Madam Potiş’in 
ağına düşmüştü bu küçük 
romanda. Onu elinden 
kaçırmamak için annesinin 
küpelerini çalıp satmış, 
metresiyle lokantaya gider­
ken modaya uyup bir kö­
pek almıştı yanma! Köpek 
mkantayı altüst etmiş. 
Şöhret bütün parasım bu 
zararı ödemeye vermiş, Po- 
tiş’i de tanıdığı bir serseri 
alıp götürmüştü. Arkadaşı 
Maşuk Beyin evindeki eğ­
lencede Şöhret alafrangalık 
tasladığı için gülünç düşüp 
kapı dışarı ediliyor, 
arkadaşlarının değerli ' 
eşyasıyla parasını aldığı 
için de birkaç gün sonra 
Tepebaşı Bahçesinde poli­
sin eline düşüyordu...
“Şık” , Türk toplumunun 
yanlış batılılaşma hastalı­
ğım vurgulayan tiplerin ve 
davranışların yansıdığı 
önemli yapıtlardan biridir. 
Tuluat tiyatrosundan Ömer 
Seyfettin'in Efruz Bey’ine, 
Peyami Safa’mn, Yakup 
Kadri'nin romanlarına j 
kadar bu tip zaman zaman 
türlü yönleriyle ele alınmış­
tır. Hüseyin Rahmi'nin 
kendisi de konuyu daha 
başka romanlarında geliş­
tirmiştir. “Şıpsevdi” bu ro­
manların en ünlülerinden 
biridir.
Abdülhamid’in baskı dö­
neminde Alafranga adıyla 
Afrika edilirken yarıda ka­
lan ve ancak Meşrutiyetten 
sonra basılabilen romanda 
batıya körükörüne bağlı 
olaıı erkek kahramanla aynı 
biçimde doğuya juglı
kadın kahramanın gülünç­
lükleri dile getirilmiştir. 
Prof. Berna Moran’ın 
"Alafranga züppeden alaf­
ranga haine” yazısında 
dikkati çektiği üzere “Şıp- 
şevdf'de ilk kez alafranga­
lık, para tüketiminin nedeni 
değil para kazanmanın bir 
koşulu durumunda ele alın­
mış, züppelerin ticaret bur­
juvazisiyle özdeşleşmesinin 
ilk aşamalarından biri gös­
terilmiştir (Birikim, Mayıs 
1977).
BOŞ İNANÇLARA 
KARŞI
Hüseyin Rahmi'nin ro­
manlarından büyük bir bö­
lümünü halkın boş inançla­
rından, cadılara gulyabani- 
lere inanmanın yersizliğin­
den söz eden, bu tür sap­
lantıları kendi çıkarları için 
sömürenlerin ipliğini pazara 
çıkaran yapıtlar oluşturur. 
Onun yakından tanıdığı es­
ki İstanbul'un kadınlar 
dünyası bu tür boş inançla­
ra kendisini pek fazla kap­
tırmıştı. Büyücüler, mus­
kacılar, cinciler bu inanç­
lardan yararlanan bir asa­
lak takımı yaratm ıştı. 
"Tesadüf" romanındaki bü­
yücü Nefise, Mail Beyin 
karısı Saibe’ye de, metresi 
Şöhret'e de aynı adam için 
etkili olacak tılsımlı çareler 
getirmeye çalışırken bir 
yandan gülünç durumları 
sergilemiş, öte yandan da 
okuyucusuna akılcı düşün­
me yolunu aşılamaya çalış­
mıştır.
Cinlerin, hayaletlerin ko­
nu edinildigi romanlardan 
"Gulyabanı'de bu tür 
inançlara kendini kaptırmış 
eski kadın tipleri cara bir 
biçimde anlatılır. Bu tür 
korku verici varlıkların 
gerçek olmadıkları, çıkarcı 
kişilerin bu inançlardan 
nasıl yararlanmaya çalış­
tıkları gösterilir. Bazen, 
cadı, hayalet imgelerinden 
yapıcı amaçla yararlanan 
kahramanlar da canlandırı­
lır. “ Hakka Sığındık" 
romanında Birinci Dünya 
Savaşı yıllarında İstanbul 
halkını açlık, yoksulluk 
kıvrandırırken savaş zen­
gini Hacı Ferhat Efendinin 
haksız servetini halkın 
yararına kullanmak isteyen
Nüzhet Ulvi’nin meczup 
Aptal Veli’nin adından ve 
sahip olduğu sanılan do­
ğaüstü gücünden yarar­
lanmaya çalışması bunun 
örneklerindendir.
Boş inançları konu edinen 
romanlar arasında "Meza­
rından Kalkan Şehit” , “Di­
rilen îskeiet", "Muhabbet 
Tılsımı" gibi kitaplar da yer 
alır. Gene bu dizi içindeki 
"Efsuncu Baba” , ortaçağ 
bilimine kendini kaptırıp 
simya yoluyla altın yap­
maya kalkışan Ebülfazl 
Enderi ile onun bu boş 
çabasından yararlananları 
sergilemektedir.
AHLAK SORUNU
Hüseyin Rahmi, Osmanlı 
toplumunun büyük çalkan­
tılar içinde bulunduğu bir 
dönemde yazmıştır roman­
larını. Eski duruk toplu­
mun inanç sistemi çökmüş, 
eski ahlak kuralları geçerli­
ğini yitirmiştir. Batı dün­
yasının kurumlan dış gö­
rünüşüyle benimsenmeye 
çalışılmaktadır. Ekonomik 
çöküntü toplumda yeni 
çelişkiler yaratmıştır. Bu
ortamda haklılar, iyiler 
ayakta kalmayı her 
zaman başaramamaktadır. 
Hüseyin Rahmi’nin bazı 
kahramanları kötülüklere 
karşı direnemediklen için 
ya da, bir süre kötülere 
ayak uydurduklarından 
dolayı vicdan acısı çektikle- 
. ri için intihar ederler. Prof. 
Mehmet Kaplan’ın kişilik­
lerine dikkati çektiği (Türk 
Edebiyatı Üzerinde Araş­
tırmalar I, Hüseyin Rah- 
mi'nin Romanlarında Asli 
Tipler, 1976) bu kahra­
manların karşısmda kla­
sik ahlak kurallarının do­
ğaya aykırı ve sahte oldu­
ğunu savunan bencil, 
çıkarcı kişiler, kendilerini 
içgüdülerine bırakmış olan 
lar gelir. “ Utanmaz 
Adam”, ‘‘Ben Deli mijim” 
gibii romanlarda çağın ko­
şullandırdığı bu tipler can­
landırılıp eleştirilmektedir.
EĞİTİCİ YAZAR
Hüseyin Rahmi, ustası 
Ahmet Mithat Efendi’nin 
oluşturduğu roman gelene­
ğini sürdürmüş bir halk ya­
zarıdır. Halkı eğitmek, ona 
bilgi vermek bu romanın 
görevlerinden biridir. Bun­
dan dolayı yeri geldikçe an­
siklopedik bilgiler sıralanır. 
Kimi sorunlar üzerine oku­
yucunun düşünmesi sağ­
lanmaya çalışılır. Roman 
konusundanyeryer uzaklaş­
ma pahasına söyleşilere gi­
rilir. Romanın yazılma a- 
maçlarını ‘Sanat için sanat’ 
ilkesini benimseyen yazar­
larla ‘‘Cadı”nm romanı ya­
yımı üzerine kopan tartışma 
•sırasında kaleme aldığı ki - 
tapta şöyle açıklamaktadır;
" Karşımızda yükselmek 
yalvarışıyla ellerini bize u- 
zatmış milyonlarla halk var. 
Bir ulusun genel kültürü bir­
kaç sanat öğretmeninin o- 
kuyup öğrendikleriyle öl­
çülmez. ',
Halk için edebiyat ola­
mazmış... Ne hezeyan? 
Halli bilgisizlik içinde bo­
ğulsun, koca bir ulus yıkıl­
maya mahkûm olsun, biz 
karşıdan seyrine bakalım 
öyle mi?
Siz edebiyatı kendi ara­
nızda dönüp dolaşır kalp 
akçeye, yalnız azınlığın ma­
lı bir şifreye çevirmek isti­
yorsunuz.”
Halkın sorunlarını, onun 
kolay anlayıp kavrayacağı, 
ilgiyle izleyeceği bir roman 
oluşturmak Hüseyin Rah- 
mi’ııin başlıca amaçlarm- 
darıdır. Bunun için Milli E- 
debiyat akımından da önce, 
açık, yalın bir dille yazma 
yolunu tutmuştur. “ Çoğun­
luğun anlayacağı, açık, akla 
uygun, ciddi bir edebiyat 
dili” oluşturmaya çalışmış­
tır.
MAKALE YAZARININ 
AKTARDIĞI BİR ANI...
Hüseyin Rahmi, içerik 
yönünden halktan gelen 
öğeleri kullanmış, anlatım 
yönünden de geniş okur kit­
lesinin kolayca izleyebile­
ceği gereçlere dayanmıştır. 
Ahmet Mithat Efendi gibi 
çok okunan bir halk ya­
zarının gazetesi Türcüman-ı 
Hakikat’ta başlayan yazı 
yaşamı İkdam, Sabah, Ziya, 
Zaman, A ti- İ le r i ,  Son 
Telgraf, Tevhid-i Efkâr, 
Vakit, Milliyet, Cumhuri­
yet, Yenisabah gibi gazete­
lerde sürmüş, romanlarına 
her tabakadan pek çök okur 
kazandırmıştır. Ona çok 
bağlı olan ve sanatıyla ilgili 
bir gözlemini yansıtan yaşlı 
bir bayan okurunu makale 
yazarı çocukluğunda tanı­
mıştı. Bu yaşlı bayan eski 
bir ilkokul öğretmeniydi ve 
bir kitaplıkta çalışıyordu. 
Hüseyin Rahmi’nin bütün 
yapıtlarını ezberlercesine o- 
kumuş bulunan bayan o- 
kur, onunla ilgili anısını 
şöyle dile getirmişti:
Hüseyin Rahmi’nin 
bir yakın arkadaşı 
tanıdığını bir aile- 
■ ün kızıyla nişanlanmıştı. 
Nişan töreni sırasında da­
mat adayıyla birlikte ro­
manlarını pek sevdiğimiz 
yazarı da yakından tanı­
mıştık. Evlenme hazırlıkla­
rının sürdüğü günlerden bi­
rinde benim de konuk bu­
lunduğum kız evinin kapısı 
çalındı. Kapıyı açtılar: 
eşiğin arkasından belli be­
lirsiz Hüseyin Rahmi gö­
ründü. Arkadaşının bu evli­
liği olanaksız saydığını, ni­
şan yüzüğünü geri vermekle 
kendisini görevlendirdiğini 
utangaç bir sesle anlatma­
ya çalıştı. Kapının
arkasındaki kadınlar ara­
sında bağrışmalar koptu. 
Üst katın sahanlığından 
eğilen büyükanne olayı ya­
rım yamalak duymuştu. Ne 
olup bittiğini öğrenmek için 
aşağıya doğru, ‘ne halt et­
miş o ağanın beygiri' diye 
haykırdı. O sırada kapının 
önünde bulunan kadınlar­
dan biri sokak kapısını bu 
kötü haberi getirmiş olan 
Hüseyin Rahmi Bey’in yü­
züne doğru hızla kapamaya 
kalkıştı. P.omancı, bü- 
yükhammm sözünü yarım 
yamalak işitmişti; ayağını 
kapının aralığına daya­
yarak kapanmasına engel 
oldu. İçerdeki kadın kapıyı 
örtmeye çalışıyor, o ayağıy­
la direniyor bir yandan da 
üst kattaki büyük hanıma 
doğru pek de iyi anlayama­
mış olduğu cümleyi tekrar­
latmak için yalvarıyordu :
‘ Hanımefendi, ne olur bir 
daha söyleyin!...’ Büyük- 
hanımm söyleyeceği sözü 
bir romanında buna benzer 
bir durumu anlatmak için 
kadın kahramanlarından 
birine söyletecekti. Nitekim 
romanlarında böyle gözlem­
leri aktardığı sahneler pek 
çoktur...”
Bu tür gereçleri derleyişi, 
yapıtlarında kullanışı onu 
doğalcılara ve gerçekçilere 
yaklaştırmaktadır. Ancak, 
o batı edebiyatının sanat o- 
kullarım taklit eden bir ya­
zar olmamıştır. Kendi 
toplumuna yönelmiş, güçlü 
bir gözlemle sağduyunun, 
akim, başka ülkelerin ede­
biyatlarında yaşanmış de­
neylerin kendine özgü bir bi­
leşimini vermiştir.
GELECEĞE AÇIK
Hüseyin Rahmi’nin sana­
tı halkla bütünleşmiş bir 
sanattır. Onu uyarıp eğit­
meye, boş inançların baskı­
sından kurtarmaya, taklit­
çilikten kurtarmaya çalışır­
ken halkın yaşantısını, dili­
ni, törelerini de zengin bir 
gereç olarak ortaya koy­
muştur. Bugün onun yapıtı 
100 yıl önceki toplumumu- 
zu, insanımızı, canlı sorun­
larımızı yakından tanıyabil- 
memiz için en zengin kay­
naklardandır.
Bu gözlemci ve bilinçli 
yurttaşın yapıtı bizi bize ta­
nıtan bir belge olarak 
değerini bugün de sürdür 
mektedir.
Hü s e y i n  r a h m i  
m ü z e s i
Hüseyin Rahmi yaşamı­
nın son 31 yüını Hey­
beli ada’da geçirmiştir;kabri 
de bu adada, Abbaspaşa 
mezarlığında bulunmak­
tadır.
Heybeliada’daki köşkünü 
romancının yakın arkadaş­
larından Refik Ahmet Se- 
vengil şöyle tanımlamak­
tadır: “ Heybeliada'nın Bur- 
gaz’a bakan tepesinde çam­
ların içinde ve dünyanın en 
güzel yerlerinden birinde, 
eserlerinden kazandığı para 
ile yaptırmış olduğu köşke 
taşınmıştı. Hüseyin Rah- 
mi'nin bugün de içinde 
oturmakta olduğu ev Hey- 
beli’nin en yüksek tepesinde 
kuş uçmaz, kervan geçmez 
bir yerdedir. Yerini kendisi 
seçmiş, bu evi bilhassa 
burada yaptırmıştır...”
Refik Ahmet evdeki 
kitaplıkta “ pek çok kıymet­
li kitaplar, duvarlarında 
bizzat Hüseyin Rahmi tara­
fından yapılmış tablolar, 
köşelerinde kendi eseri 
yastıklar, işlemeler...” bu­
lunduğunu anlatıyor. Şu 
açıklamayı da yapıyor: 
“Gazetelerde neşredilen ve­
ya kitap halinde çıkan 
bütün romanlarının müs­
veddeleri, yazı dizildikten 
sonra geri alınır, muntazam 
bir süratte saklanır; Heybeli 
tepesindeki ‘mahzen-i ev- 
rak’a konur. Burası başlı 
başına Hüseyin Rahmi 
müzesi denilecek bir 
yerdir.”
Y azarın ölümünden sonra 
geçen 35 yıl içinde böyle bir 
müzede sergilenebilecek eş­
ya ve belgelerden geriye ne­
ler kaldığını bilmiyoruz. 
Kültür Bakanlığının, 
Türkiye Yazarlar Sendika­
sının, İstanbul Belediye­
sinin, yazarın mirasçılarıyla 
işbirliği yaparak Heybe­
liada’daki köşkte bir Hüse­
yin Rahmi Gürpınar Müzesi 
oluşturmaları kültür dün­
yamızın büyük bir borcunu 
geç de olsa yerine getirmiş 
olacaktır.
konur  ertop
©
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Ölümünün 35. yılında

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository