Taha Toros Arşivi, Dosya No: 111-Hüseyin Rahmi GürpınarSouth Carolinaİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Tuğalan, Nazire

Istanbul Sehir University Repository

18
&  U (
ÇARŞAMBA, 26 Ocak 2005 TARİH
Güney 
Carolina’da 
2061’de 
açılacak olan
44zaman
+
kap sülü’ ’nde
Türk 
romanının 
büyük ismi 
Hüseyin Rahmi’nin
sırları gizli
TJ L . ürk romanının en nev’i şahsına münhasır yazarlarından dan 
Hüseyin Rahmi Gürpınar, meslekdaşı ve arkadaşı Sait Faik gibi ada 
yaşantısına hayrandı ve hayatının büyük bölümünü, daha sonra müzeye 
çevrilmiş olan Heybeliada’daki evinde geçirmişti. Arkadaşı Sait Faik için
Türk romanının en kendisine mahsus ve en önemli yazarlarından olan 
Hüseyin Rahmi Gürpınar, hayatının büyük bölümünü daha sonra 
müzeye çevrilmiş olan Heybeliada’daki köşkünde geçirmiş ve hiç 
evlenmemişti. ABD’nin Güney Carolina eyaletinin havaalanına konulan 
“Zaman Kapsülü”ne, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın, Halley 
kuyrukluyıldızının 191 l ’de dünyaya yaklaşmasını konu alan ve hem 
kendi döneminde, hem de sonraki dönemlerde en çok sevilip beğenilen 
romanlarından olan “Kuyrukluyıldız Altında Bir İzdivaç” isimli eseri de 
konmuştu. Halley’in dünyaya yeniden yaklaşacağı 2061 senesinde 
açılacak olan kapsüldeki dokümanlar, gelecek nesiller için bir dünya
mirası olarak duruyor.
■ Nazire TUĞALAN
r ~ TARİH
Hüseyin Rahmi'nin yazı masası ve yazı takımları.
Hüseyin Rahmi'nin müze olan evinde bulunan küçük 
masası ve elbiseleri.
Burgazada nasıl vazgeçilmez ise, kendisi için de 
Heybeliada öyle idi. Yazar, yaşadığı ada ile 
öylesine özleşmişti ki, günümüzde bile 
Heybeliada denildiğinde pek çok edebiyatçının 
aklına her şeyden önce Hüseyin Rahmi Gürpınar 
geli^
iç İN E  KAPANIKTI
“Şık”, “Mürebbiye”, “Şıpsevdi”, 
“Kuyrukluyıldız Altında Bir İzdivaç”, 
“Gulyabani” ve “Metres” gibi isimlerini hemen 
herkesin bir çırpıda sayabileceği pek çok romana 
imza atan ve Türk edebiyatının en üretken 
kalemlerinden biri olan Hüseyin Rahmi, 
romanlarındaki renkli insan tipleri, kadın 
kahramanları ve ince esprileri kadar ördüğü 
şapkalar, danteller ve kaynattığı reçellerle de 
ünlenmiş bir İstanbul beyefendisi idi.
İstanbul’da 1864’te dünyaya gelen Hüseyin 
Rahmi’nin babası, hünkâr yaverliği de yapmış 
olan Mehmed Said Paşa idi. Babasının heybetli 
görünüşünün aksine, yazar, sıcak bakışlı ufak 
tefek biri idi. Henüz dört yaşında hayatının en 
acı olayını yaşayan Hüseyin Rahmi, annesinin 
vereme yakalanarak uzun süre bu hastalıkla 
savaşmasının ardından gözlerinin önünde can 
vermesini uzun yıllar unutamadı.
Annesinin ölümü yazarın hayat çizgisini 
belirleyen en önemli olay oldu. Son derece hassas 
ve içine kapanık bir mizaca sahip olan Hüseyin 
Rahmi içindekileri yazarak kâğıda dökmeyi 
tercih etti. Kağıt-kâlem ile çok küçük yaşlarda 
haşır-neşir olan yazar, doğuştan gelen yazı 
kabiliyetini hızla geliştirdi ve herkesi hayrete 
düşüren bir üslup gücüne ulaştı. Öyle ki, 
Yanya’da bulunan babasına yazdığı mektupları 
okuyanlar, Said Paşa’ya, “Oğlun seni aldatıyor, o 
yaştaki bir çocuğun bu sözleri yazmasına imkân
ÇARŞAMBA, 26 Ocak 2005
yok!” diyerek Paşa’nm içine kurt düşürmüşlerdi.  ^
Mehmed Said Paşa, oğluna cevaben yolladığı 
mektupta şüphelerini şu şekilde kâğıda 
dökmüştü:
E n  BAŞTA AĞLAMIŞTI
“Oğlum Rahmi, yazdığın mektuplarda bir usta 
selikası var. Başkasının yazdığı satırların altına 
imza koymak münasebetsizliğine alışmanı 
istemem. Cümlelerin hatalı yahut pürüzlü olsun 
zararı yok, bence matlub olan senin samimi 
ifadendir.”
Hüseyin Rahmi, babasının hem yazdıklarına 
inanmayan, hem de kendisini tatlı sert bir 
üslupla uyaran bu mektubunu alınca büyük 
üzüntü duydu. Yazarın, insanları kendi 
yazdığına inandıramadığı yazılar konusundaki 
talihsizliği bu olayla kalmayıp devam etti ve 
nihayetinde yazarlığa başlaması da benzeri bir 
şüphe karşısında döktüğü gözyaşları sayesinde 
oldu.
İlk eseri olan “Gülnihal”i henüz on iki 
yaşında yazan Hüseyin Rahmi’nin yayınlanan 
ilk yazısı, Ceride-i Havadis’te çıkan ve dönemin 
ileri fikirli yazarlarından Beşir Fuat tarafından 
da çok beğenilen “İstanbul’da Bir Frenk”tir. İlk 
romanı “Şık”ı ise tefrika edilmek üzere 
tercüman-ı Hakikat Gazetesi başmuharriri 
Ahmet Midhat Efendi’ye gönderen yazar, 
tanışmak için çağrıldığında, “Oğlum senin ağzın 
daha süt kokuyor, bu roman usta işi” sözleriyle 
karşılaşınca gözyaşlarını tutamadı. Ahmet 
Midhat Efendi, daha sonra ağlayan bu genç 
yazarı teselli etti ve “İnandım, ağlama ve 
romanın diğer bölümlerini de yaz getir” diyerek T  
yolcu etti. Romanın diğer bölümlerini de 
gördükten sonra hiçbir şüphesi kalmayan Ahmet 
Midhat, kitabı Tercüman-ı Hakikat’te tefrika 
etmeye başladı.
Annesinin ölümü üzerine teyzeleri ve 
büyükannesi tarafından büyütülen Hüseyin 
Rahmi, evdeki hanımlardan göre göre örgü 
örmeyi, dantela işlemeyi ve sonra da piyano 
çalmayı öğrendi ve kendini oyalamanın yolunu 
buldu. Ancak bu durum onun haylaz bir çocuk 
olmasını engellememişti. İlk gittiği mahalle 
mektebinde hoşlanmadığı hocasının yüzüne su 
sıktığı için dayaktan korkarak evden kaçan 
yazar, hocasından gelen tehdit üzerine okulunu 
değiştirdi. İkinci okulunda da haksız yere 
falakaya çekilince yine okula gitmek istemedi 
ancak teyzelerinin çabalarıyla devam etmeye 
zorlandı. “Okula gidiyorum” deyip cadde cadde, 
sokak sokak İstanbul’u arşınlayıp duran Hüseyin 
Rahmi’nin bu halini öğrenen ve telâşa kapılan 
teyzeleri, onun okumayıp tulumbacı olmasından 
korktular ve durumu büyük teyzenin eşine 
havale ettiler.
M ÜLKİYE'DEN AYRILDI
Hüseyin Rahmi’yi ilk anlayan eniştesi oldu. 
Haylâzlığından, okumak istememesinden dert 
yanılan yeğenini önüne oturtup küçük bir 
sınavdan geçiren enişte, haylaz ve tembel sanılan 
yeğeninin, bilgisinin, zekâsının ve yazısının 
kusursuz olması karşısında hayretler içinde kaldı 
ve onu daha iyi bir okula kaydettirdi, ’teni 
okulundaki hocasının yardımı ile kısa süre sonra 
Mülkiye’ye alınan yazar, ne yazık ki geçirdiği 
ağır rahatsızlık nedeniyle okulu bırakmak 
zorunda kaldı.
►
ÇARŞAMBA, 26 Ocak 2005 CteSJ TARİH
Öğrenimini okulda tamamlayamayan yazar, 
bütün vaktini okuyup yazarak geçirmeye ve 
Fransızca ders almaya başladı.
Gördüklerini hafızasına kaydeden ve daha 
sonra not alan Hüseyin Rahmi’nin, Fransızcası 
geliştikçe ufku da genişledi. Genç yaşta pekçok 
Fransız romanını okuyup bitiren Hüseyin 
Rahmi, daha sonra Türkçe’ye çeviri de yapmıştı. 
Çocukluğundan itibaren kitap okumaya düşkün 
olan yazar onları öylesine seviyordu ki, teyzeleri 
ve büyükannesiyle oturdukları evde yangın 
çıkınca kütüphaneye koşup telâşla kitaplarını bir 
çuvala doldurmaya başlamıştı.
^ ^ Ü LD Ü R M EN İN  ü stâ d i
Kadınlar içinde geçen çocukluğu nedeniyle 
tavır ve edâsında İstanbul hanımefendilerine 
yaraşır bir zarâfet bulunan Hüseyin Rahmi, 
ellerini ya dizlerinin üzerinde birleştirerek ya da 
göğsünün üstünde kavuşturarak otururdu ve 
küçük, sessiz ve kibar kahkahalar atardı. 
Romanlarında hayat verdiği kadın tipleri, yazarın 
kadınlar arasında geçen çocukluk yıllarında 
hafızasına kazıdığı tiplerdi.
Yaşadığı dönemin çelişkilerini, Batı 
taklitçiliğini, toplumun yozlaşan değerlerini ve 
ikiyüzlülüklerini, taassubu, batıl inançları ve 
gelişmeyi engelleyen gelenekleri, bütün 
gerçeğiyle, ince ve kuvvetli bir espri gücüyle 
anlatan Hüseyin Rahmi’nin bütün romanlarında 
zekice kurgulanmış espriler vardı ve yazar asıl 
ününü güldürmek konusundaki özgünlüğü ve 
başarısıyla sağlamıştı.
Hüseyin Rahmi’nin romanlarındaki tiplerin 
hepsi birbirinden renkli idi: Dar pantolonlu, kısa 
ceketli, eli bastonlu, gözlüklü, kalıplı fesli, 
Fransızca konuşmaya meraklı, Frenk mukallidi 
genç züppeler; yakışıklı fakat parasız olduğu için 
zengin bir konağa iç güveysi olarak kapılanmış 
sinsi, fırsat bekleyen, karısının parasıyla gizli 
gizli hovardalık eden beyler; yengeç yürüyüşlü 
külhanbeyleri; boyalı ve cilveli kadınlar, 
cumbada kafes ardında kısmet bekleyen tazeler; 
çalçene ihtiyarlar; her türlü rezalete önayak olan 
kâhya kadınlar; hacı, hoca, şeyh, manav, bakkal, 
kalender, üfürükçü, kurşun dökücü, mirasyedi, 
dalkavuk, hizmetçi, aşçı ve konak efendisi...
Hüseyin Rahmi'nin 
yatak odasının 
penceresinden 
görünen manzara 
(üstte). Hüseyin 
Rahmi'nin yatağı 
(üstte sağda).
Hüseyin
Rahmi
Gürpınar.
rcfrmraı TARİH ÇARŞAMBA, 26 Ocak 2005
Hüseyin Rahmi'nin 
evi müze olmadan 
önce, bu haldeydi.
L  ı 1 rg sğ S B p jl
l
f ■|
1 İl i % ili
A l i l  :
Arkadaşı Yusuf Razi Bey’in “Sinema 
makinesi” olarak nitelendirdiği Hüseyin Rahmi, 
toplumu gözlemleyerek halkın anlayabileceği 
sade bir dille alaycı zekâsının süzgecinden 
geçirdiği düşüncelerini kâğıda dökmekte son 
derece ustaydı ve yedisi tercüme olmak üzere 
tam 61 eser yaratmıştı. Tercümeler dışındaki telif 
eserleri üst üste koyduğunuzda ufak tefek 
yazarımızın boyunu bulabilecek bu sayı, onun ne 
kadar velut bir yazar olduğunun en somut 
göstergesiydi.B■ B e k a r la r d a n  v e r g i!
Hüseyin Rahmi’nin; espri zekası, olaylara ve 
insanlara eleştirel bakışı, halka bakışındaki 
derinliği ve tip yaratmadaki ustalığının yanı sıra 
tuhaflıkları da vardı. Yazar hastalık derecesinde 
titizdi ve etrafındaki her şeyi dezenfekte ederdi. 
Mikrop korkusundan kapı kollarına 
dokunmaktan korkar ve insanlarla tokalaşmaz, 
aksi halde derhal gidip ellerini yıkamadan içi 
rahat etmezdi. Kitap yazmaktan arta kalan 
zamanlarda oturup yün örer ve dantel yapardı.
Hüseyin Rahmi’nin hayatı boyunca 
evlenmemesinin sebebi bu aşırı titizliği idi.
Yazar, evlenmeme nedenini soranlara, “Yattığım 
odada başka nefese asla tahammül edemem” 
cevabım veriyordu. Bu rahatsızlığı yüzünden 
misafirliğe gittiğinde asla yatıya kalmazdı. 
Ada’da yaşamaya başladıktan sonra çok nadir 
indiği İstanbul’da akşam olmadan bütün işlerini 
bitirip evine dönmek için elinden geleni yapan 
Hüseyin Rahmi, gece yatısına kalmamak için 
telaş içinde koşturarak bir an evvel işlerini 
bitirmeye çalışırdı.
Evlilik konusundaki kararını hiç 
değiştirmeyen yazar, bu durum hakkındaki 
düşüncesini 1932’de CHP Yozgat Milletvekili 
Süleyman Sırrı Bey tarafından verilen takririn, 
müzakere sürecinde başlayan tartışmalar 
sırasında dile getirmişti. Dünyanın yaşadığı 
1929 ekonomik krizi sonrasında pek çok ülke 
gibi yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti de 
topallanmak için kaynak arayışına girmişti. 
Milletvekili Süleyman Sırrı Bey, meclise 
sunduğu öneride bekârlardan vergi alınmasını 
talep ediyordu. Zamanın aydınları ve yazarları 
arasında uzun süre tartışılan ve eleştirilen bu 
akıl almaz vergi için Hüseyin Rahmi şu yorumu 
yapmıştı:
H lD İV 'D E N  ARSA ALDI
“Bu yaşıma kadar evlenmedim, evlenmeyi de 
hiç düşünmedim. Şu sıralar hükümetin bizlerden 
tekrar bir vergi alacağı haberi dolanıyor. Bu 
vergi ne ise ödemeye hazırım. Şimdiye kadar 
evlenmedim bundan sonra da asla evlenmem”
Kalabalığı ve insanları incelemekten 
hoşlanmasının aksine kalabalığa karışmaktan 
nefret eden yazarın dost sayısı çok azdı. Bu 
dostlar arsında en eskisi, çocukluktan arkadaş 
olduğu Miralay Hulusi Bey’dir. Hüseyin 
Rahmi, 1900 yılında Heybeliada’ya taşındı ve 
burada on yıl süren kiracılığının sonunda ev 
sahibi ile para konusunda anlaşamayınca 
mahkemelik oldu. “Kötü komşu insanı mal 
sahibi eder” sözünü doğrulamasına 191 l ’de 
“Şıpsevdi” romanından kazandığı 700 altın 
lirayla kendisine hediye edilmek istenen Hıdiv 
Abbas Paşa’ya ait arsayı satın aldı ve buraya bir 
konak yaptırdı.
►
ÇARŞAMBA, 26 Ocak 2005 CSnMİ TARİH
“Benim evin yolu benden meşhurdur” diye 
bahsettiği yol, insanın nefesini kesecek kadar dik 
bir yokuştur. Yazarın bu konağı, arsanın 
kendisine hediye edilmek istendiği için mi yoksa 
herkesten uzak durmak için mi yaptırdığı tam 
olarak bilinmese de, ziyarete gelmek isteyen 
dostları yokuşla karşı karşıya kalınca, “Buraya 
gelmek için tayyareye binmeli” diye serzenişte 
bulunuyorlardı.
^ V v R U P A  EVİ GİBİ
Romanlarındaki renkli ve neşeli kalabalıklara, 
birbirinden heyecanlı olaylara, özgün tiplere, 
sıcak dostluk ve akrabalık ilişkilerine kısacası 
hep tempolu, neşeli, coşkun bir nehir gibi 
çağıldayan atmosfere bakıldığında Hüseyin 
Rahmi’nin, evinin kapısını dahi gizleyecek 
kadar merdümgiriz yani insanlardan kaçan bir 
kişi olması, etrafındakileri oldukça şaşırtıyordu.
Hüseyin Rahmi, Heybeliada’daki bu evde 
yakın dostu ve kendisi gibi bekâr olan Albay 
Hulusi Bey ile uzun yıllar beraber yaşadı. Hulusi 
Bey, Hüseyin Rahmi’nin çocukluk arkadaşı, en 
yakın ve en sevdiği dostu idi. Elli yıllık bir 
zaman dilimini yani yarım asrı deviren bir 
dostluğun, otuz küsur yılını Heybeliada’da aynı 
evde geçirdiler.
Hüseyin Rahmi, 1933’te Hulusi Bey’in vefatı
üzerine çok büyük üzüntü duydu ve çektiği acıyı 
azaltmak için Mısır’a gitti. Sakin ve mütevazi 
hayatı seven yazar, ince espri anlayışını 
Mısır’da bir devenin sırtında çektirdiği ve bir 
arkadaşına yolladığı fotoğrafa düştüğü notta da 
gösteriyor ve “Hayatımda çıkabildiğim en yüksek 
mevki bu devenin sırtıdır, orada da başım 
döndü” diyordu.
M LLETVEKİLİ OLDU
Türkiye Büyük Millet Medisi’nin altıncı 
devresinde CHP’den aday olarak girdiği 
seçimleri kazanarak Kütahya milletvekilliği de 
yapmış olan yazar, 1944’te hayata gözlerini 
yumana kadar Heybeliada’da yaşadı ve vasiyeti 
üzerine çok sevdiği Ada’da Abbas Paşa 
mezarlığına defnedildi.
Adeta bir kız gibi yetiştirilen ve ev işlerinde 
bir kadından daha hünerli olan hassas tabiatlı 
sanatçının “Mürebbiye” romanı, 1919’da
En kibar Avrupalı evinde bulunması gereken 
her şey bu evde mevcuttu, ancak bunların 
kullanılmasına pek lüzum olmuyordu. Zira 
Hüseyin Rahmi’nin evine misafir edilmek 
bahtiyarlığına erenlerin sayısı pek azdı. Zaten 
gitmek isteyenler de evin kapısını zor belâ 
bulabilirlerdi.
Kuş uçmaz kervan geçmez bir yerde, 
Heybeliada’nın en yüksek tepesindeki bu gizemli 
eve girebilmek bir dizi engeli aşmayı 
gerektiriyordu. Arkadaşlarını bile habersiz kabul 
etmeyen yazarın, yakın dostu Refik Ahmet 
Sevengil’e yolladığı bir mektupta eve nasıl 
girileceğine dair verdiği bu izahat, Hüseyin 
Rahmi’nin evi konusundaki mahremiyetini ve 
tuhaflığını gözler önüne seriyordu:
“Dağın tepesinde tam bir münzevi hayatı 
yaşadığım için bizim evin misafireti şehir 
ziyaretlerine benzemez. Binaenaleyh bazı izahata 
lüzum görüyorum. Hanenin asıl kapısı garp 
cihetindedir; fakat keçilerin bile zor çıkacakları 
sarp bir mevkide olduğu için burası bir zincir ile 
daima kilitli durur. Şark tarafında bir kümes 
kapısı açtık, oradan 
girip çıkıyoruz. Lâkin 
üzerinde ne halka 
vardır, ne tokmak... Ne 
çan, ne de çıngırak...
Yerden iri bir taş almalı, 
kefareti budur diye 
aşındırıncaya kadar tak 
tak çok kuvvetli 
vurmalı. Çünkü içeride 
ilk güm gümlere 
koşacak kadar hassas 
kulaklı insan yoktur.
Bazı zairler
duyuramadan dönüyorlar; 
merdümgirizliğim 
hasebile bu iptidai sağır 
kapının çok faydasını 
görü^oı^m.”
Ü zü lü p  m is ir 'a  g Itt İ
Hüseyin Rahmi, Mısır'da.
sinemaya uyarlanınca işgalcileri küplere 
bindirmişti. Kesintiye uğrayan film sayesinde 
Hüseyin Rahmi, “sansüre uğrayan ilk Türk 
senaryosunun yazarı” olarak da tarihe geçti. 
Ancak yazarın ilk olduğu tek konu bu değildi. 
ABD’nin Güney Carolina Üniversitesi’nin 
191 l ’de dünyaya yaklaşarak büyük yankı 
uyandıran Halley kuyrukluyıldızı ile ilgili 
anıları, tiyatro oyunlarını, fotoğrafları ve çeşitli 
dokümanları biraraya toplandığı “Halley Zaman 
Kapsülü” projesinde, Hüseyin Rahmi Gürpınar 
da zaman yolculuğuna çıkmıştı.
■ZlAMAN KAPSÜLÜNDE
Güney Carolina Havaaianı’na konulan 
“Zaman Kapsülü”ne, Türk edebiyatının usta 
kalemi Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın, hem kendi 
döneminde hem sonraki dönemlerde en çok 
sevilip beğenilen romanlarından biri olan 
“Kuyrukluyıldız Altında Bir İzdivaç” romanı 
alınmıştı.
Yazarın bu eseri, 191 l ’de dünyaya bir 
kuyrukluyıldızın çarpacağına dair söylentinin 
eğitimsiz halk arasında yarattığı paniği ve 
dedikoduları işliyordu. Hüseyin Rahmi bu 
eserinde hem gericiliği eleştirmiş, hem de 
gerçekdışı bir haberin kitleler üzerinde bıraktığı 
etkiyi, yine o esprili ve alaylı diliyle ince ince, 
ballandıra ballandıra anlatmıştı.
Halley’in dünyaya yeniden yaklaşacağı 2061 
senesinde açılacak olan kapsüldeki dokümanlar, 
gelecek nesiller için bir dünya mirasıdır.
Hüseyin
Rahmi'nin
işlediği
yastık
yüzleri.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği


Güney Carolina'da 2061'de açılacak olan "zaman kapsülü"nde Türk romanının büyük ismi Hüseyin Rahmi'nin sırları gizli

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/133891/3/001582205010.pdf

Güney Carolina'da 2061'de açılacak olan "zaman kapsülü"nde Türk romanının büyük ismi Hüseyin Rahmi'nin sırları gizli

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository