Taha Toros Arşivi, Dosya No: 71-Çelik Gülersoy. Not: Belgenin sonunda osmanlıca not bulunmaktadır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Karsan Demiray, Nalan

Istanbul Sehir University Repository

BİR İSTANBUL TUTKUNU
yle kişiler var ki, onlar 
hakkında sayfalarca yazmak 
yerine, yaptıkları işleri, 
geleceğe armağan ettikleri yapıtlarını 
tanımak gerek. Çelik Gülersoy da bu 
kişilerden biri... Malta Köşkü’ne Hidiv 
Kasrı’na.Çamlıca’ya gidenlerimiz, bir 
de ülkemizde kapsamlı işlerin altından 
kalkmayı denemişlerse, onun 
başarısını gözleriyle göreceklerdir.
imliğinde sadece Türkiye 
Turing ve Otomobil Kurumu 
Genel Müdürü yazsa da Çelik 
Gülersoy, İstanbul’u gerçekten 
sevenler için yapıtlarıyla bu şehrin 
tarihine yaşarken, imzasını atmış 
kişilerdendir. Onu yakından tanıyanlar 
ise, nezaketini kültürünü, yeteneklerini 
ve çalışkanlığını anlatırlar, söz 
Gülersoy’dan açılınca... Biz de bu
röportaj nedeniyle Çelik Gülersoy’u 
tanımak, onunla sohbet etmek 
şansına eriştik ve konuşmalarımızı 
teyp bantından, kağıda aktarırken, 
doğrusu bir cümleyi bile çıkarmaya 
kıyamadık...
İstanbul’dan söz edeceğiz 
ama, bir şehrin tarihi ve güzellikleri 
denince orada yaşayanları da
Nalan Karsan DEMİRAY Portre; CENGjZ KARLIOVA
davranışları biraz daha yumuşak olur. 
Bu da bir tabiat kanunu gereği... 
İstanbullunun duyguları, davranışları 
biraz daha incedir. Bunun bir sonucu 
var. insanlara davranışları, topluma 
karşı tutumu, sözleri daha farklı oluyor.
Bakınız bir örnek vereyim.İstanbul efendisi denen bir tip var ya, bu adam ne? Birincisi 
/engin olması şart değil. Mahallede bir 
kalem efendisi, yoksul fakat İstanbul 
efendisidir.ikincisi kırıcı değil, naziktir. 
Üçüncüsü mııltefittir. Lisanı ölçülüdür. 
Bu portrenin davranışlarından birkaç 
örnek vereyim. Bakın ev yaparken 
nasıl yapar? Bütün eski gravürlere 
bakın, yamaçlara kurulmuş bu şehirde 
yer alan evlerin hiçbiri arkasındakinin 
manzarasını kesmiyor. Herkes 
arkasındakini örtmeden, ölçülü bir 
düzen içinde, anfitheartre düzeninde 
yer almış. Bugün o ölçüler 
değiştiğinde ne görüyoruz? Ön tarafa 
bir on katlı bina çıkıyor, arkasındaki ne 
yaparsa yasın. Bu yerleşimden bir 
örnek... Ya davranışlarda ? Komşulara 
saygı gösterme, koruyup, kollamada... 
Fazla gürültü yapılmaz. Gramofon 
çalıyorsa pencere açık bırakılıp, 
komşu rahatsız edilmez.
onra mesela bir et pişirilir. 
Bahçede akşam yemeği 
yenecek ızgara yapılacak. Eski 
etler de bugünkü gibi değil, pişti mi
kokusu mis gibi dokuz sokak öteye 
gider. Pirzola açıkta pişirilmez... Ola ki 
komşu evlerden biri yoksuldur, içi 
çeker, günaha girilir diye, pişirilmez. 
Bunlar hep arınmışlığın çeşitli 
alanlarda göstergeleri... Onun için 
İstanbullu olmak eşittir arınmış olmak 
demektir. Bir yerlere varmış olmak 
demektir.
İstanbullu olmanın tarihi 
değerlere sahip çıkmaya rolü 
var mı?
enelde var .istisnaları da var.
istisnalara ben giriyorum.
Tabii, bir şehrin mirasına, 
zenginliğine sahip olmak için prensip
BİR İSTANBUL TUTKUNU
konuşmak gerek sanıyorum. Bize 
İstanbullu ne demek anlatır 
mısınız?
stanbullu olmak bence arınmışlık 
demek. Çünkü bir medeniyetin 
çerçevesinde uzun süre oturmak 
genelde İstanbul dışında da bir 
rafihmanı beraber sürüklüyor. Bu 
genel bir gözlem. Yani Paris’li 
olmak,Fransa'da bir taşra semtine 
göre ne anlam ifade ediyorsa, 
İstanbullu olmak.da Türkiye’nin 
geçmiş uygarlıklarının bir özetini bütün 
hayatı boyunca yaşamış olmak aynı 
sonuçları veriyor bence.Bir arınmışlık... 
Ne de arınmışlık? Evvela dilde 
arınmışlık. Görüyorsunuz, tarih 
boyunca en güzel Türkçe İstanbul 
Türkçesi. Taşranın bir çok bölgeleri 
Türkçeyi çekerek, bozarak konuşur. 
Fakat onu eski deyimle en fasih 
söyleyen İstanbul olmuştur. Sonra 
kıyafette arınmışlık... Gene tarım 
kesimlerinin kılığa, kıyafete dikkat 
etmesi gerekmiyordu.Çünkü tabiat 
şartları, çevre şartları onu öyle 
zorluyordu. Ama bir şehir insanı vahşi 
rüzgarlardan, insanın yüzünü haritaya 
çeviren sert rüzgarlardan, karın kışın, 
mihnetinden, yazın kavurucu 
sıcağından daha korunmuş yaşadığı 
için bütün büyük şehir insanları gibi 
İstanbul halkı da gerek vücut yapısı, 
gerekse yüz güzelliği, kılık kıyafetinde 
daha bir dikkat, daha bir itina’nın 
sonuçlarını kazanıyor.
Ü çüncüsü duygularda vedavranışlarda arınmışlık. Yine zor tabiatın içinde yaşayan 
insanların davranışları, o tabiatla o 
çevreyle mücadeleyle geçtiği için biraz 
daha sert olur, Ama onlardan, uzak 
yaşayan, korunmuş, itina edilmiş 
| çevrelerde doğup büyüyen insanların
BİR İSTANBUL TUTKUNU
olarak orada oturmuş, büyümüş, 
yetişmiş olmak lazım, istisna olarak, o 
kültüre sonradan girmiş olanlardan da 
benimseyenler olabilir. Fakat yazık ki 
İstanbullu kendi şehrine sahip 
çıkmakta başka kültür merkezlerinin 
gösterdiği hassasiyeti 
gösterememiştir. Kendini ve şehrini 
savunamamıştır. Çok çabuk teslim 
olmuştur ve yüzde doksan oranında 
silinip, gitmiştir, maalesef. Biliyorsunuz, 
çok yazıldı, söylendi. İstanbul bir su 
haznesi gibi, ona devamlı katılmalar 
oluyor. Fakat gelen su eskisinin içinde 
kayboluyordu. Asilime oluyordu. 
Çünkü çoğunluk İstanbullu, gelenler 
azınlıktı. Mesela İstanbul'un nüfusu 
hiçbir zaman bir milyonu geçmemişti. 
Bir milyonun içinde de diyelim ki her 
sene beş, on bin, yirmi bin kişi 
katıldığında o, onlarla kaynaşmıştır. 
Nasıl katılma olur? Önce saraya 
akrabalarını getirirler, gelenler. 
Çerkezler, güzel Çerkez kızları, 
oğlanları saraya taçlandığı için 
Gürcistandan. Adapazarı havalisinden 
devamlı adam çağırırlar. Ya saraya 
yerleştirirler ya da şehirde bir iş 
bulurlar. Böylece bir miktar Çerkez 
gelirdi. Sonra İstanbul’da her sanat 
Anadolu’nun bir bölgesinden çıkar. 
Safranbolulular geliyor, lokum 
yapıyorlar,fırıncılık yapıyorlar, Eğinliler 
kasap, falan... Bu böyle gidiyor ama 
gelenler kaynaşıyorlar.
1 950’den sonraki nüfus patlaması 
ve herşeyin altüst olması 
gelişmeleri içinde İstanbullular 
azınlıkta kalıp, gelenler çoğunlukta 
olunca, bu defa gelenler İstanbul’u
kendilerine uydurdular. Sosyolojik 
olarak bu olgunun adı bu. Bölgecilik 
yapmak, memleketi çeşitli kategorilere 
ayırmak doğru değil. Ama bir de 
toplum bilim var. Bu açıdan alırsanız, 
yüzlerce hatta binlerce yıl İstanbul 
dışından gelenler İstanbul’a uymuşlar, 
son 30 senede gelenler İstanbul’u 
kendilerine uydurmuşlardır.
İstanbulla ilgili çalışmalara 
başladığınız ilk günlerde halk 
bunlara açıkça benimsedi mi?
Herşey başlangıçta zor anlaşılır. Bu bir kural. Bizimkini de baştan anlamadılar. Mesela 
Malta Köşkü’nü, onardık, dayadık, 
döşedik, açtık. Klasik müzik çalıyoruz. 
Bambaşka bir olgu, ilk defa... Daha 
önce tarihi binalar onarılmış ama hep 
resmi amaçlar için onarılmış. Okul, 
kışla, bunlar. Halkın dinlencesi ve 
eğlencesi için tarihi bir binanın 
açılması olayı ilk defa Malta 
Köşkü’dür. Bu tabii, baştan 
anlaşılmadı. Televizyon gösteriyor. 
Filanca şarkıcı söylüyor. Ertesi gün 
gelenlerin büyük çoğunluğu 
aralarında konuşuyorlar.«işte falanca 
şarkıcının şarkı söylediği balkon». 
Ordan anladım ki gelenler, köşkün
atmosferine değil, o sahneye 
geliyorlar ama kimsenin hakkını 
yememek lazım, hele halkın hiç.
Yavaş yavaş o eserlerin kendilerine 
yönelmişlerdir. Bunda iki şeyin tesiri 
var. Bir yayınlarımızın Paralı 
kitaplarımızı kimse alıp okumuyor.
Ama yılda 1 milyon prospektüs 
basıyoruz. Bedava dağıtıyoruz. Dünya 
da bunu hiç bir müessese yapmaz, 
işte o bir milyonu okuyan adam, 
uyandı. Bir de tabii, ağız propagandası...
Başka ne tür zorluklarla 
karşılaştınız, işin başında?
Z orluklar katar, katar, tümen, tümen. Hepsini söylemeye ne sizin sayfalarınız yeter ne de 
politika bakımından uygun olur Ama 
guruplara ayırabiliriz. Birincisi 
çekemezler gurubu... Bir sürü adam, 
bunlar birşeyler yapmak-istemişler, 
yapamamışlar. Belki ayaklarına çok 
kere top gelmiş, kullanmamışlar. 
Sonuçta birşey yapamamışlar, akşam 
olmuş, bundan sonra da yapmağa 
vakit yok... Yapıldığını görünce bir 
kıskançlık duygusuna kapılıyorlar.
Niye ben yapamadım, bu adam yaptı 
diye... Bunlardan ileri gelen tepkiler, 
acı eleştiriler, alttan alta karalamalar
9
BİR İSTANBUL TUTKUNU
var. Birinci gurup bu, renkleri 
beğenmiyorlar. «Efendim, nedir bu 
alaca bulaca renkler»... Halbuki haberi 
yok ki İstanbul onların gördüğü, 
kardan, yağmurdan ıslanmış kara 
tahtadan evlerden oluşmuyor. Tarih 
boyunca İstanbul çiçek tarlası gibi...
İ kinci gurup rüşvet alemi. Baş kural ne ? Bu iş ülkeye yararlı mı, değil mi? Değil. Bu işten bana ne 
ölçüde ne gelir? Biz de yarı resmi bir 
kuruluşuz. Öyle özel şirketler gibi 
elimiz açık, ayağımız çözük değil.
Kolay nimet dağıtamıyoruz. Ordan’da 
önümüze duvarlar çıkıyor. Bu ikisi de 
yetiyor zaten...
-İşe başlarken hedeflediğiniz 
noktanın ne kadar yakınına 
gelebildiniz?
Hedef çok uzak. Hedefİstanbul’un eskiden kalmış, tarihi,ve tabiat güzelliklerini 
korumak. O bir deniz. Bizim 
yapabildiklerimiz, bir leğen su...
-Modern teknoloji ve modern 
mimari, size çalışmalarınızda 
destek mi yoksa köstek mi oluyor?
T ürkiye’deki şekli tamamen köstek oluyor. Demin engelleri sayarken, birçok dedik, ikisini söyledim ya, 
bunu da koyabiliriz. Mimarlarımız, açık 
söylüyorum, üniversitedeki eğitimin 
gereği bir tek konsepsiyona 
saplanmış olarak çıkıyorlar:
Modernizm Kendileri de saklamıyorlar 
zaten. «Biz çağımızı yaşıyoruz, bu 
çağda yapılan şeyler, bu çağın 
özelliklerini taşımalı, başka bir eğilime, 
mektebe gerek yok» diyorlar, ihtilaf da 
buradan çıkıyor. Eski şehirler dışında 
gelişen bölgelerde bunu uygulamak 
mümkün değil, zorunlu. Fakat eski 
yerleşim bölgelerine bu kuralı 
uygulamıyor, medeni dünya.
Düşünün. Avrupa harpten çıktı, yandı, 
yıkıldı, tarla oldu. Yeniden kurarken
onlarda böyle düşünselerdi, Avrupa 
denen şey ortadan kalkardı. Adamlar 
o tarlaları yaparken, eski şehirler 
nasılsa, aynısını yeniden kurdular. 
Türkiye’de bu anlayış yok, maalesef. 
Biz her yere her şeyi yaparız 
görüşündeler. Bereket ki, karşılarında 
tarihçiler, arkeologlar, hatta ressamlar 
ve bizim gibi hukukçular var. Avrupa 
hukukunu bilen adamlar var. Bunların 
çektiği duvar olmasa, ben size senet 
vereyim, Sultanahmet'e gökdelen 
dikerler, Ayasofya’nın yanına da bir 
modern yapı oturturlar. Hiç bir limitleri 
yok.
- Burada da halkın tepkisizliği 
söz konusu değil mi? Aynı olay 
başka ülkede olsa nasıl tepki görür?
K ıyamet kopar. Türkiye’de genelde, İstanbul’u değil, yaşanan çevreyi benimsemek 
diye birşey yok. Kendi hakkını 
savunmayan yaşadığı çevreyi 
savunur mu? Tarihsel şartlardan 
gelen yapımız bu. Dışardan bir örnek 
vereyim. Ondan evvel de modern 
konsepsiyonun ölçüsünü vereyim. 
Bunlar sanıyorlar ki, eski bir binanın 
kendisini korumak yeterlidir. Hayır. O 
binanın çevresindeki atmosferin de 
korunması asıl mesele... Dünya bunu 
böyle uyguluyor. Örneği anlatayım. 
Geçen hafta Zürih’teyim. Şehirde 
afişler dikkatimi çekti. «Hayır» «Hayır» 
iki kere Hayır Neden iki kere hayır? 
Efendim, eski Zürih’in ortasında bir 
merkezi kitaplık varmış. Bu 
yıkılmıyormuş. Altını çizerek 
söylüyorum, yıkılmıyormuş.
Onarılacak, yanına bir ek bina 
yapılacakmış. Bütün Zürih 
ayaklanmış. «Bu şehrimizin tarihi 
karakterini tahrib eder, buna hayır» Ne 
oldu biliyor musunuz? Sonuçta Zürih
kantonunda referanduma gidilmesi 
kararlaştırılır. Buyrun bakalım, bu hafta 
Zürih’te yaşanan bir olay bu.
- Umutlarımızı ve planlarımızı 
bir yana bırakarak, onların 
duygusallığından uzak kalarak, 
düşünürseniz,2000 yılının 
İstanbul’u sizce nasıl olacak?
B ir İtalyan yazar var, geçenasırda gelmiş, adı Edmonda De Amicis. Çağın bir temsilcisi ve 
İstanbul üzerine bir kitabı var. Bu 
adam kehanet gibi, kitabına geleceğin 
İstanbul’u diye bir bahis koymuş. 
Diyorki, «Eyvah, o silindir şapkalı 
Frenkler İstanbul’u kendilerine 
benzetecekler. Bu güzel camilerin 
yerinde fabrika bacaları yükselecek. 
Bu kılık, giysi çeşitliliği yerini simsiyah 
üniforma gibi kılıklara bırakacak.» 
Bunların üçü oldu.Saray bahçesine 
hayvanat bahçesi açarlar diyor. 
Avrupa'da modaya... O da aynen oldu.
BİR İSTANBUL TUTKUNU
otobanlı, bulvarlı, gökdelenli bir şehir 
doğacak.
Bundan sonra çalışmalarınız 
kapsamında neresi var?
Belli bir yer yok. Kamu yetkimiz olmadığı için şuraya el atalım, burayı düzeltelim diyemiyoruz. 
Ancak fırsat çıktığında, imkan 
tanındığında birşeyler yapabiliyoruz. 
Ondan şurası diyemem ama neresi 
lazım diye sorursanız, Sultanahmet 
derim.
Biraz da Çelik Gülersoy 
vakfından söz eder misiniz?
V akıf benim bütün varlığımı içeriyor. Bir vasiyetname ile üstümde ne varsa, ölümünde 
buraya geçmesini tesbit ettim. Bunun 
çeşitli sonuçları olacak. Hepsinin 
ekseni İstanbul olmak üzere,
İstanbul’a vakıf kendi ölçüsünde ne 
kadar yardımı olabilrse, onları 
yapacak, yayınlar yapacak. Bir tanesi 
kitaplıktı, ilk olarak bunu 
gerçekleştirdik. İstanbul Kitaplığı 
kuruldu. Ayasofya'nın arkasındaki bir 
dizi ev var Kuruma bağışla ait bir 
tanesi kitaplık yaptık. Arsasını kurum 
verdi. Binasını ben sağladım, içinin 
kitaplığını da oraya armağan ettim.
Bunun özelliği şu, sadece İstanbul 
konulu eserleri içeriyor. Dünyada ilk 
örneği teşkil eder, bir şehri konu alan 
ilk kitaplık. Matbaanın icadından bu 
yana yazılan kitapların çoğu bende 
vardı. 30 sene bunları topladım. Latince 
den tutun, Norveçceye kadar her 
dilde bu şehir üstüne birşey çıkmış. 
Üçüncü özelliği maalesef bunlar 
bizden bahsediyorlar ama bizim 
haberimiz yok. Türkçesi yok. Şimdi 
bunların Türkçesini yapmak ikinci 
etap, bunların en önemlilerinin olsun, 
Türkçesini yayınlamak göreviyle karşı 
karşıyayız.
İT
Topkapı Sarayfnın bahçesine Allah 
kabul etsin pek hayvanat bahçesi 
sayılmaz ama, Gülhane Parkı açıldı. 
Onun gibi kehanette bulunmaya biz 
de. devam edebiliriz.
•
İ nsan sayısı artacak. İkincisi, nüfus arttı mı taşıt artıcak. Üçüncüsü bu taşıtları rasyonel bir sistemde 
üretmek yerine mesela büyük 
kalabalıkları taşıyacak metro yapmak 
yerine, bir yandan politik sistemimizin 
gereği, bir yandan da ekonomik 
sistemimizin doğal sonucu olarak 
toprak üstünde ha babam, bina 
yıkarak cadde açacaklar. Olan ve 
olmakta olan budur. Üç, beş yılda bir
İstanbul «imar» hamlesi geçirecek. 
Gürül gürül, kalan mahalle ve semtler 
geniş bulvarlara feda edilecek.Nasıl 
Haliçin iki yanındaki tarihi yerleşimler 
yok edilip anlı şanlı birer otoban 
geçirildi. Bu örnek öbür taraflara da 
sirayet edecek.Bugün bile tak tak 
kapıyı çaldı. Arnavutköy’de kıyı 
yalılarının önüne kazıklı beton yol 
geçirip, trafiği oradan almak 
çözümlerini konuşmuyor muyuz? 
Bunlar daha yaygınlaşacak. Yerleşim 
yetmeyeceği için binalar yükselecek, 
gökdelenlere dönüşecek. Böylece 
eski şahsiyetli, özellikli, renkli İstanbul 
yerine,basma kalıp dünyada öbür 
benzerlerinden farkı olmayan,
Kişisel Arşivlerde Istanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Bir İstanbul tutkunu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository