Taha Toros Arşivi, Dosya No: 22-Haluk Yusuf Şehsuvaroğlu.

Not: Gazetenin "Tarihi Bahisler" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Şehsuvaroğlu, Haluk Yusuf

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET
Türkiyedeki ıslâhat hareketleri için
bir yabancı elçinin Padişaha lâyihası
Osmanlı İm paratorluğu 17. asrın  
ikinci yarısından itibaren gaıb  dev­
letlerine karşı olan üstün lüğünü  
kaybetm iş ve bunu takib eden d e ­
virlerde çözülüp, dağılma tehlikele - 
î ıin e  m aruz kalm ıştı.
| İm paratorluk , bü tü n  bu zaman 
! içinde eskiyen m üesseselerini tasfiye 
j edememiş, devlet anlayışında deği - 
şiklik yapamamış, insan hak ların ı te- 
beanm  eşitliği m evzularını ele ala -  
mamış, yeni m ektebler açmak, ordu 
‘ ve donanm ayı ıslah etm ek yollarına 
gidememişti.
18. asrın ikinci yarısına doğru ba­
zı sahalarda başlıyan garblılaşm ak 
hareketi, gerilik tarafta rların ın  isyanı 
ile bastırılm ış ve bunu II. M ahm uda 
kadar daim a akim  kalan cesaretsiz 
teşebbüsler tak ib  etm işti.
Islahat hareketlerine  Yeniçerileri 
kaldırm akla başlıyan II. M ahm ud, 
m untazam  ve talim li b ir ordu k u r - 
muş, nazırlardan m üteşekkil mesul 
hüküm et şeklinin ilk adım larını a t - 
mış, yeni k anun lar yapm ak üzere 
Meclisi Ahkâm ı Adliyeyi vücude ge 
tirm işti.
f
a z a n
Halûk Y. Şehsuvaroğlu 1i
ta rih  ve diğer lüzum lu fenlerin  tahsil 
e ttirilm esin i de ileri sürm ekte ve bu 
m ünasebetle devlet hizm etinde b u lu ­
nan m em urların  cehaletine tek ra r tc -  
! m as etm ektedir.
Oğlu Abdülmecid, Londra sefiri 
Regid Paşanın tavsiyelerini derhal 
kabul ederek tanzim at ferm anını i - 
lân etm iş ve bu suretle  Osmanlı İm ­
paratorluğunda ilk anayasa adımı 
atılm ıştı. Keyfî idam lara, m üsadere­
lere alışm ış hüküm darların , vezirle­
rin ve valilerin hüküm  sürdüğü bir 
im paratorlukta b irdenbire bü tün  bun 
la n  kaldırm ak, hüküm et adam larını 
ve m em urları çıkarılacak kanunlara 
uygun hareket etmeğç m ecbur kıl - 
mak, o zam anlar başarılm ası güç sa­
yılan b ir inkılâb olarak kabul ed ili­
yor. bu inkılâbın yapıcısı Reşid P a ­
şa daha ilk zam anlar, büyük b ir m u­
halefetle karşı karşıya kalıyordu.
1839 yılında Osmanlı "İmparatorluğu 
keyfî idam lara, m üsaderelere, an - 
garyalara ve m üddetsiz askerliğe h e ­
nüz n ihayet veriyor, m uasır meslekî 
m ektebler açma yoluna giriyor, or - 
duşunda, donanm asında ıslahat ham - 
lejeri yapıyor, tçbeası arasındaki 
m em nuniyetsizlikleri eşitlik vaidleri- 
le önlem ek ve im paratorluğu yıkıl - 
ma tehlikelerinden kurtarm ak ted - 
b irlerine başvuruyordu.
Tanzim atm  ilânını tak ib  eden bu 
devirlerde İstanbulda uzun b ir m üd­
det A vusturya devletinin elçiliğini 
yapmış bu lunan  b ir Zat (1) m em le­
ketim izden ayrılırken  Sultan Meçi - 
de, yirm i iki m addelik b ir lâyiha 
takdim  etm işti.
T iirkiyeden (m askati re'sim ) diye 
bahseden A vusturyalI diplom at bu lâ 
yihasında fOsmanlı İm paratorluğu - 
nun um um î vaziyetine, halihazırına 
Şam ve Yunan m eselelerine, İran 
ihtilâfına, devletin dahilî ahvaline, 
yeni nizam lara, gülhane hattına, dev- 
let m em balarının asıl ve erbabına 
! verilm esine, askerî m ekteblere, Av- 
| rupa m em leketlerinde talebe yetişti- 
ı rilm esine, kara ve deniz askerlerinin 
! m iktarına, yabancı m uallim lere, dev­
le t m em urların ı yetiştirecek m ekteb- 
İcre, Tıbbiye m ektebinin m ükem m el­
liğine, m alî edamıza ve Tanzim atm  
neticelerine) tem as etm ektedir.
A vusturya sefiri lâyihasının ilk 
m addesinde hepsi ahbabı olan vii - 
'kelâya, Osmanlı İm paratorluğunun 
(mesnlih ve m enafii m ahsusasm dan) 
bahsettiğini, fik irlerin i serbestçe a - 
şakladığını ve (m üteaddid ahvalde 
bazı nasihatler ve ih tarlarda) b u lu n ­
duğunu belirtm ektedir.
Yabancı diplom at, Avrupa devlet­
lerin in  Osmanlı İm paratorluğuna kar 
şı iyi n iyetler beslem ekte olduğunu, 
Mısıra karşı 1840 ta L ondrada im - 
zalanaıı anlaşm anın da bunu tekid 
eylediğini yazm aktadır. Elçi ayni za­
m anda, bu  anlaşm ayı Avrupa devlet­
lerinin Osmanlı İm paratorluğunun iç 
işlerine m üdahale şeklinde tefsir e - 
denler de olduğunu, fak at böyle bir 
düşüncenin varid  bulunm ıyacağm ı, 
çünkü devleti aliyyenin istiklâline 
en küçük b ir şekilde yapılacak m ü ­
dahalenin. Avrupa m uvazenesini ih ­
lâl edeceğini de kaydetm ektedir.
Elçi, Şam ve İran  m eseleleri hak  - 
kındaki görüşlerini de açıkladıktan 
sonra T ürk  - Y unan m ünasebetlerine 
geçmekte, Y unanistanm  T ürkiyeden
ayrılm asını, Osmanlı İm paratorluğu - 
nun  başına gelen belâlardan b iri o -  
larak kabul etm ekte, fakat bunun  
artık  bitm iş bir m adde olduğunu yaz 
m aktadır. Elçiye göre, iki mem leket 
arasındaki kin ve adavet dağılm alı ve 
T ürk  - Y unan hüküm etleri m üşte­
rek  m enfaatlerine uygun b ir m uahe­
de im zalamalıdır.
A vusturya sefiri, Osmanlı İm para­
to rluğunun  dahilî vaziyetine, m alik 
olduğu pek zengin tabiî ^aymaklar 
bakım ından tem as etm ekte ve 
A llahın bu im paratorluğa pek lû tü f- 
kâ r davranm ış olduğunu, m em leket­
lerin in  m ünbit ve tabiî servetlerinin 
fazla o lduğunu, şim diye kadar b u n ­
lardan lâyıkile istifade edilemediğini, 
fakat yeni nizam larla bu m ahzurun 
kalkacağını söylem ektedir.
A vusturya sefirinin. Başvekil 
M eternich ile m üşterek olan T an­
zim at hareketi hakkındaki düşünce - 
leri de pek d ikkate şayandır. Lâyi - 
hasında bu m eseleye tem as eden se­
fir, şun ları yazm aktadır:
Vükelâdan, Tanzim at h ü küm leri­
nin defaten ve süratle  yerine gelm e­
sini istiyenlerle, b ilâkis eski usulün 
devam ve m uvaffakiyetini tem enni 
edenler vardır. Zatı şahanenin bu 
Bibilere itim ad etmemesi tem enni o- 
luılacak m addelerden biridir. Ç ün­
kü bu iki m üfrit g rup tan  b irinciler, 
ahvalleri m eçhul b ir takım  derbeder­
lerden ibarettir. B unlar hüküm eti 
eski m illî âdetleri ve ülfetleri ihlâl 
ile, m ülkij tah rik  ve ifsal sevdasın­
dadırlar. İk inciler ise bilâkis devleti 
gaflet uykusunda ve zayıf b ir hal- 
de b ırakarak  m üsaid b ir vakit gel­
diğinde istifadelerine bakm ak düşün­
cesindedirler. B irincilerin  devletin 
b irdenbire  inhidam ına ve İkincilerin 
ise tedricen ih lâkine çalıştıkları â -  
şıkardm. Bu iki fırkan ın  m ızır ça­
lışm alarına hariçten de b ir takım  
tah rik ler zuhur etm ektedir.
B unlara karşı devleti aliyye, ak i­
lime ve hakim ane hareket etm ek 
ve tedricen ilerlem ek zorundadır. A- 
lelhusus yerine nenin  konulacağını I 
bilm edikçe ve buna k a rar verilm edik 
çe, devletin  tem ellerini teşkil eden 
esasların en basitine bile dokunm a­
mak lüzum u aşikârdır.
kâfiyeden bibehre olan) bu  m em ur­
lar yerine (her b ir em ri m ahsusun 
rüyetine  ehil ve erbab olm ak üzere 
terb iye  edilecek) m em urların  kulla  - 
nılm asım  tavsiye etm ektedir.
Sefir, lâyihasının 11 ve 12 nci m ad­
delerinde Osmanlı İm paratorluğunun 
b ir tak ım  m untazam  m ekteblere ih-
thmcı o lduğunu belirtm ekte, bu a ra ­
da F
Sefir, bu m ütalealardan sonra Tan- 
zim atm  ilân edilmiş olmasını iyi b ir 
hareket olarak vasıflandırm akta ve 
bu ferm anla Osmanlı İm paratorluğu­
nun (kanun asıl ve esası) olduğunu 
belirtm ektedir. Sefir, G ülhane h a t ­
tın ın  fesih ve iptal edileceği h ak k ın ­
da bazı düşm anların  ç ıkard ık ları şa ­
y iaları da duym uş, fa k a t (O sm anlI
İm paratorluğu hakkında m ezkûr h a t­
tı şerifin fesih ve iptali kadar hiç b ir 
zaaf tasavvur) edem iyeceğini de a - 
çıklam ıştır.
A vusturya sefiri lâyihasının onun - 
cu m addesinde, devlet hizm etlerinde 
bu lunanların  kifayetsiz o lduklarına 
tem as etm iştir. Sefir (cemi m alûm atı
Bahriye m ektebin in  m ünasib b ir 
yerde inşa olunduğunu, fakat içinde 
kâfi, m iktarda talebe bulunm adığını, 
H arbiye m ektebinin heyet ve intiza­
m ının henüz m atlûba uygun olm a­
dığını söylem ektedir. Sefir, bu m ek- 
teb lerin  kifayetli b ir hale getirilm e­
sini, ayrıca deniz ve kara  subayları 
yetiştirilm ek üzere İngiltere, P ru s­
ya ve Fransaya talebeler gönderil - 
meşini de 'ile ri sürm ektedir.
A vusturya sefiri, yeni kurulm uş 
olan orduya aid de m ühim  m ütalea- 
larda  bulunm aktad ır. Sefire göre bu 
ordu henüz arzu  o lunduğu şekilde 
m ükem m el ve m untazam  b ir ordu 
değildir. İki, üç yüz bin askerden 
ibare t olan ordunun başında yetiş - 
m iş üm era bulunm am aktadır. İşe 
yaram ıyan ve iyi talim  ve terb iye e- 
dilem iyen bu  kuvvet yerine elli, a lt­
m ış bin neferden ibaret m ükem m el 
ve m untazam  b ir askerî kuvvet b ü ­
tün  ih tiyaçlara kifayet edecek ıD ev­
leti O sm aniyenin varidatı nakdiyesî 
dahi müvaz.in) olacaktır.
Deniz kuvvetlerine  gelince sefir, 
donanma hakkında da (İstanbul H a­
licini b ir tak ım  dilküşa ve m atbu 
sefinelerle tezyin ve imlâ ederek  zatı 
şahaneye arz ve nüm ayiş ile  iktifa) 
o ldunduğunu fakat bu  gem ilerin n a ­
m ütenahi m asrafları olduğunu, mez­
k û r  gemilerin, yabancı donanm ala­
rından  herhangisi ile olursa olsun 
hinihacette  m üdafaa ve m ukavem ete 
kad ir olup olmadığının suale m uhtaç 
bu lunduğunu, bu gemileri m uharebe 
ye sevkedecek üm eranın  yokluğunu 
yazm akta ve bu gem iler yerine b ir 
m ahalden b ir m ahalle süratle  gidecek 
firkateyn  şeklinde altı k ıta buharlı 
h a rb  gemisinin m evcud donanm adan 
daha fazla faydalar sağlayacağını b e ­
lirtm ektedir. Sefir, ayrıca ordu  ve 
donanm anın ıslahı için T ürkiyeye 
getirilm iş yabancı m ütehassısların 
m üstavfa m aaşlarla b ire r köşede o- 
tu rd u k la rm ı, bun lara  m aaşlar veril­
diği halde, hizm et gösterilemediğini 
tenkid  etm ekte, buna  sebeb olarak 
taassub erbabını gösterm ekte fakat 
bu  m uhalefete rağm en T ürkiyede 
h a rb  fenninde yabancı m ütehassıslar­
dan istifade edilm esini ve m illetin 
mizacına, eski itikad larına  hü rm et e- 
dilerek, yabancıların  T ürk  m afevkler 
em rinde çalıştırılm asını tavsiye eyle­
m ektedir.
A vusturya sefiri T ürkiyede yalnız 
D oktor B ernard’ın idaresinde bulunan 
(M ektebi Adliyei T ıbbiyenin) lâyıkı 
ile tanzim  edilm iş bu lunduğunu  ve 
T ıbbiyenin m em leketin  ihtiyaçlarına 
m edar olacak hâzık hekim ler yetişti­
receğini ve bun ların  ordu ve halk ın  
sıhhatin i tem in eyleyeceğini be lirt-  : 
inektedir.
A vusturya sefiri Osmanlı im parator 
luğunun m alî m eselelerine tem as e t­
m ekte, gelir ve g iderleri gösterir m un 
tazam  bir bütçenin  yapılm asına her 
yıl padişaha arzolunan (um uru  m âli­
yenin m uhasebe defterin in) bu şekil­
de hazırlanm asına işaret etm ektedir.
Sefir, Tanzim at ilânile devlet vari­
datın ın  arttığ ın ı, devletin m âliyesini 
ıslah için altın , güm üş, bak ır ve kö­
m ür m adenlerin in  işletilm esini, ziraat 
ve hayvancılığa da ehem m iyet veril­
m esini de vazm aktadır.
A vusturya sefiri lâyihasının 19 
m addesinde ise, devletin başında b u ­
lunan zatların  tefekkür ve d ikkatle­
rine arzetm ek cesaretini gösterdiği 
m ühim  bir husustan  bahsetm ekte ve 
bu hususu da, (her sınıf tebaanın  ve 
bilhassa çocukların kalb lerine va rın ­
caya kadar âmm e m enfaati m uhab­
beti sokulm ası, bunun pek ehem m i­
yetli b ir mesele olduğu, devlet idare­
sinde bu lunan ların  (kâffei e tvar ve 
harekâtın ın  üssü ve esasının) vatan 
m uhabbeti teşkil edeceğini kalb lerin - 
de bu m uhabbeti taşım ıvanlann  man 
sıbda ka ld ık ları m üddetçe bu m ansıb- 
ları şahsî m enfaatleri için b ir nevi 
kâ r ve kazanç yeri sayacaklarını, v a ­
tan  sevgisi, ırz ve nam us ve k an aa t­
kârlığın ötedenberi insaniyetin ve 
m edenî âlem in tekâm ül esasını ve 
hakikî vasıflarını teşkil eylediğini, 
bun lar olmadıkça, ne  yapılırsa, yapıl- 
| sın iyi b ir netice alınam ıyacağı. bu 
faziletleri terkeden m illetlerin  süratle  
m ahiv ve izmihlale gidecekleri) fik ir­
leri e trafında hulâsa eylem ektedir.
A vusturya sefiri, eski hük ü m d ar­
ların  inzivaya çekildiklerini, halk ın  
kendilerine yaklaşam adığını, m ah­
rem lerin in  ise hak ika tle ri gizlediğini 
yazm akta, bu usulü  II. M ahm udun 
terkettiğ in i, Abdülm ecidin ise (her 
m addeyi bizzat m üşahede) a rzu su n ­
da o lduğunu belirtm ektedir, 
ı A vusturya sefiri Tanzim attanberi,
| reayanın  he r tü rlü  hak ların ın  tan ın - 
I mış olduğunu da söylem ekte ve lâ- 
I yihasım  (h e r ne hal ve m ahalde) 
bu lunursa  bulunsun, kendisini da­
ima Türkiyenin hizm etinde saydığını 
ve kendisine sefirliği esnasında "gös­
terilm iş kolaylıkları, iltifatları daim a 
teşekkürle  • hatırlayacağını yazarak" 
bitirm ektedir.
Sefir ayrıca devlet m em urlarına
m ahsus b ir kaç m ekteb açılmasını ve 
bu m ekteblerde coğrafya, istatistik.
(1) Topkapı Sarayı arşivinde kayıdlı 
1541 sayıh vesikanın hulâsası (on se­
ne T ürk iyede bu lunarak  m em leketi­
ne giden b ir ecnebinin T ürk iyen in  
ıslahı hakkında yazdığı yirm i iki mad 
delik  lâyiha) şeklinde yapılm ıştır.
A ncak vesikanın içinde lâyiha sa­
hibi kendisinin T ürkiyede A vusturya 
sefiri o larak bu lunduğunu  II. M ah­
m ud ve Abdülm ecid devirlerinde dip 
lom at olarak vazifeler gördüğünü be­
lirtm ektedir. Bu kayıdlardan lâyiha 
sahibinin K ont Prokesch-O sten is­
tid lal edilm ektedir. K ont Osten 1795 
te b ir vak itler T ürk iyen in  elinde b u ­
lunan  G rntz’da doğm uş m uhtelif dip­
lomasi h izm etlerinde bu lunm uş 1833 
te  T ürk iye ile Mısır arasındaki an laş­
m ada rol oynamış, A vusturyanın  A- 
tina, Berlin, F ran k fu rt sefirlik lerin i 
yap tık tan  sonra İstanbul elçiliğine ta ­
y in  edilm iştir.
D iplom atın ayrıca T ürk iye tarih in i 
de a lâkadar etm ek üzere m üteaddid 
eserleri neşro lunm uştur.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Türkiye'deki ıslahat hareketleri için bir yabancı elçinin padişaha layihası

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/138735/3/001583586010.pdf

Türkiye'deki ıslahat hareketleri için bir yabancı elçinin padişaha layihası

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository