Taha Toros Arşivi, Dosya No: 17/A-Abdurrahman Sami Paşa.



Not: Gazetenin "Londra Mektupları" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Şehsuvaroğlu, Haluk Yusuf

Istanbul Sehir University Repository

18 Hazziran 1963
Londrada Türkler
Halûk Y. Şensuvaroğlu
tngilizler şehirlerini tar ih î hâ­
tı ra la r la  süslemişler.  Londrada 
her adım başında b ir  anıt, bir 
heykel var. Biz Is tanbulda böy­
le bir  teşebbüse girişse idik a- 
caba boş meydan, park, cadde 
kalır  mı idi?
Bir Türk  Londrada Ingiltere 
tarihinin gevmiş zamanlarından 
ziyade burada yaşamış Türkle- 
ri düşünüyor. Bizim bu şehir ile 
sıkı alâkamız Jön  Türk ler in  bu­
rada açtıkları h ü r r iy e t  müca­
delesiyle başlamıştır. Fakat da­
ha evvel de siyasi tarihimizin 
seçkin şahsiyetleri burada görül 
müş, an’anevî Türk  - İngiliz 
dostluğunun temelleri 19. asır­
da burada atılmıştı.
Londrada ilk ha tı ra  gelen bü­
yük  Türk  Koca Reşit Paşadır. 
Reşit Paşanın burada elçilik et­
tiği yıllar, iki memleket müna­
sebetlerinin geliştiği, kuvvetlen­
diği yıllardır. Reşit Paşa  daha 
o günlerden Kırım ittifakının 
zeminini hazır lamıştr:— '
1899 da henüz on yedi yaşında 
tahta  çıkan genç hüküm dar Ab- ı 
dülmecide. Reşit Paşa Londra- 1 
dan Tanzimat Ferm anının  esas­
larını getirmişti.  Bu hürr iyet 
şehrinden gelen taze fikirler, 
Osmaıılı İm paratorluğuna yeni 
bir  siyasî ufuk açmış bu lunuyor­
du.
Londrada işinasi’nin, Namık 
Kemal'in, Ali Suavinin, Ziya Pa 
şanın hayalleri de canlanıyor. 
Meşhur Hürriyet gazetesi bura­
da çıkmış. Sultan Aziz idaresi, 
Ali Paşanın tu tum u bu şehirden 
şiddetle trnk id  edilmişti.
11. Abdülhamit tarafından 
yurt dışına sürülen Mithat Pa-j 
şa da 1877 harbi öncesinde 
sonrasında bu şehirde vatanı i- 
çin büyük bir siyasî faaliyet sar 
fetmişti. Halen ailesinde mahfuz 
bulunan bir küçük cep defterin­
de o günlerde gençlerle konuş­
tuğu, nerelerde buluştuğu ken­
di el yazısı ile yazılıdır.
Ne yazık ki Mithat Paşanın 
bu faaliyetleri hakkında etraflı 
bilgi vereîı bir esere sahip de­
ğiliz. Paşanın hal tercümesini 
tafsilâtivlc yazanlar da Londra- 
daki faaliyetine pek temas etme 
mislerdir . Bizde tar ih ler  öteden- 
beri iktidarda olanların hoşları­
na gitmek üzere kaleme alın­
mıştır . Uzun süren b ir  Abdülha- 
roit idaresinde hiç b ir  kalem 
sahibi Mithat Paşa hakkında ta ­
rafsız b ir  eser yazmak, h â tı ra ­
larını nakletm ek cesaretini gös­
terememiştir .  O devirlerde Pa­
şanın yalnız aleyhine yazılabilir  
di. Sonra da tarafgirane yazıla­
ra rastlanmış ve büyük b ir  hür­
riyet mücahidinin bir va tanper­
verin hakkı bir tü r lü  lâyık ol­
duğu şekilde ve vesikalara is­
tinat ederek verilememiştir.
II. Abdülhamit devrindeki i- ' 
kinci Jön T ürk  hareketinde de 
Londra  yine Türk  hürr iyetç i­
leri ile doluydu. Ahmet Rıza 
Beyin Paristeki faaliyeti bu şe­
hirden kuvvetle  destekleniyor­
du. Ahmet Rıza Bey de zaman 
zaman Londraya gelir, burada­
ki arkadaşları ile temas ederdi.
Londrada oturan  hürriyetçiler 
den biri de Ali Syefkati Bey idi. 
Burada büyük zahmetler  içinde 
bir gazete de çıkarıyordu. Yor- 
gun ve hasta mücahit,  çektiği 
zorlukları,  mücadelelerini m un­
tazaman Parise, Ahmet Rıza 
Beye yazıyordu. H ürr iyet tari­
himiz için kıymetli b irer  vesika 
olan bu mektuplar ı Ahmet Rıza 
Beyin evrakı arasında görmüş­
tüm.
Ali Şefkati Bey, hürr iyetin  i- 
lânıııı göremeden Londrada öl­
müş ve hürr iyetin  ilânından son 
ra kemikleri memlekete getiril­
mişti. Londradaki T ürkler i dü­
şünürken hâtıra  daima Âbdül- 
lıak Hâmit gelmektedir.
Hâmit bu şehirde, beyefendi­
liği, zarafeti ve  nezaketi ile 
seçkin bir T ürk  diplomatı ola­
rak uzun j-ıllar vazife görmüş­
tü.
II. Abdülhamit idaresi sırasın­
da Pariste bulunan Yahya Ke­
mal, Hâmidi ilk defa bu y ıllar­
da Londrada tanımıştı.  Bu Lon­
dra seyahatinin intihalarım ve 
Abdülhak Hâmidi o renkli ve 
güzel üslûbu ile hep anlatırdı, 
llâmidin oturduğu ev, Hâmi- 
diıı zarafeti, kıyafeti, misafirle- 
\ rini kabulü, akşamları devam 
ettiği kulüpler Yahya Kemalde 
hayranlık  hisleri uyandırmıştı .  
O tar ih lerde  Hâmidin şiirine bii 
yük  bir meclûbiyeti vardı. Son­
raları bu görüşleri değişmişti.
Abdülhak Hâmit galiba bir 
m ektubunda «Finteni Londrada 
Fuat Paşanın koltuğunda otura­
rak yazdım» demektedir. Hâmi 
din Finteni yazdığı koltuk aca­
ba ne o lm uştur  diye düşünecek 
oldum.
O tar ih lerde  Londradaki şeta­
retimiz başka bir binada bu lu ­
nuyordu. Rüstem Paşanın  Bü­
yük Elçi bulunduğu sırada bu 
sefaretteki hayata  dair  İngiliz­
ce bir  eser yazılmış ve o bina­
nın içine, salonlarına ait resim­
ler de konulm uştur.
Londra Sefaretimizin evrakı 
senelerce dağınık bir halde kal­
mış, ltüşen Eşref Ünaydın’ın Bü 
yük  Elçiliği yıl larında bu arşiv
0 v ak it le r  Sefaretin  Başkâtibi 
bu lunan şimdiki Pakistan Bü­
yük Elçimiz Sadi Eldeın ta ra ­
fından tanzim olunmuştu.
Abdülhak Hâmidin yayınlan­
mış ve yayınlanmam ış bir  çok 
m ektubunda Londra intibaları 
geniş ölçüde yer alm aktadır.  
Burada aziz arkadaşı Sami Pasa 
Zade Sezai Beye yazdığı bir 
m ektupta ,  Çanılıcaya duyduğu 
hasreti belirtmekte ve orada 
bülbül dinledikleri bir  köşeyi 
yâdetm ektedir .
Geçen asırda Hâmidi de, diğer I 
bir çok kalem sahibini de yetiş- I 
tiren büyük mektep, Sami Pa- I 
şanın konağı idi. Bu (M ekteb-il  
Edeb) de Batı ve Doğu kucak­
laşmış her iki dünyanın âlim­
leri burada  bu luşm uşlar  ve rah 
İçlerinin etrafına genç, kıymet 
li Türk ler i  toplamışlardı.
Sezai Bey o y ıl la rda  babasına 
yazdığı (Londraya  gitmek isti­
yorum ) başlıklı bir  mektupla  
19. asırda (üzerinde güneş bat- 
mıyan) bu muhteşem İm parator 
luğu bütün kudreti ile tasvir et­
mekte ve oradan (feyziyâb) ol­
mak istediğini belir tmektedir  
Sergüzeşt muharrir in i ,  edebiyat 
tarihimizdeki yerine ulaştıran 
nefis yazıların  ilk basamağını 
bu mektup teşkil e tm iş t i r .____„
1 " Sezai Bey “pederînTn vebalın­
dan sonra Londraya sefaret kâ­
tibi o larak  gitmişti.
II. Abdülhamit devrine ait bir  
hikâye naklederler .  Hükümdar, 
Pariste  aleyhine neşriyat ya­
pan bir Türkçe gazetenin kapa­
tılmasını Paris  Sefareti vasıta- 
siylc F ransa  hüküm etinden iste­
miş, Fransa  hüküm eti bu isteği 
derhal yerine getirmiş, bunun ü 
zerine gazeteyi ç ıkaran Jön 
T ü rk le r  L ondraya geçip yayın­
lar ına  devam etm işler, Hüküm 
dar  bu  defa da gazetenin kapa­
tılması işini Londra Sefaretine 
havale etmiş, Sefaret Müsteşarı 
bulunan A bdülhak Hâmit , İn­
giltere Hariciye Nezaretine gi­
derek Müsteşarı z iyare t etmiş 
ve H üküm darın  is teğini bildir­
miş, İngiliz Müsteşar, Ingiltere- 
de b ir  gazetenin kapatı lmasının 
m üm kün  olmadığını söyleyince 
-Abdülhak Hâmit , fakat Fransa  
-C um huriyeti b u  ta lebi yerine 
getirdi,'  diye cevap vermiş. İn­
giliz Müsteşar ise gayet soğuk­
kanlılık ile (Ekselâns, demiş, 
F ransada cumhuriyet, fakat ln- 
gilterede demokrasi vardır).
Yeni Türkiye devletinin İn­
giltere ile siyasî münasebetleri 
Millî Mücadele y ıl la r ında  baş­
lamıştı. Londra  konferansı inti­
halar ını gayet renk li  ve nefis 
bir şekilde Riişen Eşref Ünay- 
dın’ın kalem inden okuyoruz.
Yeni Türk iye  devletinin Loıı- 
d rada  pek m üspet b i r  intiba bı­
rakan  b ü y ü k  elçilerinden biri 
Ferit  Bey idi. Bilhassa zevcesi 
Müfide Fe r i t  Tek’in zarafeti o 
y ıl larda İngiliz basınında yer 
almıştı. M uvaffak büyük  Elçile­
rimizden b ir i  de Fe th i O kyar’dı. 
M uhterem refikası ve çocukları 
ile Londrada, Türkiyeyl hakika­
ten  müstesna b ir  olgunluk ile 
temsil etmişti.
İkinci D ünya Harbi yıl larında 
Rauf Orbay gibi seçkin bir dev 
la t  adamının Londrada  Türki- 
yeyi 'temsil etmesi b ir  talih  ese­
ri olmuştu. Rauf O rbav da bü­
yük  b ir  d irayetle, Tiirkiyeyi İkin 
ci Dünya Savaşı bâdircsindetı 
uzak tu tm ay a  çalışmıştı. İngil­
tere Başvekili ile ve devlet a- 
damlariyle  olan şahsî dostluğu 
iki devletin siyasî münasebetle­
rinde çok iyi gelişmeler kaydı­
na sebep olmuştu.
Ingilizlcr kendi meşhurlar ı­
nın ve yabancı meşhurlar ın  o- 
tn rd u k la n  evlere b irer hâtıra 
plâkası kovuyorlar. Biz ts tanhul 
da Reşit Paşanın, Mithat Paşa­
nın, Abdülhak Hâmidiıı ve- di­
ğer meşhurlarımızın evlerini a r  
tık bulamayız. İliç olmazsa bun­
ların Londrada yaşadıkları ev­
ler te ıb it  edilse de kapılarına 
birer plâka konulsa, biz teşeb­
büs etsek dost tııgiliz büküme, 
ti bunu lıcr halde yerine çeii- 
rir.  Koca Reşit Paşanın Lnıı- 
d rada yaşadığı evi görmek fena 
mı olurdu.
........ .............................................
T
J
\
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
9 2 0 1 0


Londrada Türkler

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/138544/3/001582892010.pdf

Londrada Türkler

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository