Taha Toros Arşivi, Dosya No: 200-Yazarlar ve Yönetmenlerİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Akçura, Gökhan

Istanbul Sehir University Repository

H A F T A N I N  K O N U Ğ U
!'>$<}
r v*r
Tiyatroda 1987’nin En İyi Yönetmeni Yücel Erten:
‘Görevimiz yaratıcılığı damıtmak’
Kültür ve Turizm Bakanlığı 1986-1987 En İyi Yönetmen Ödülü 
Devlet Tiyatroları yönetmenlerinden Yücel Erten’e verildi. Erten 7e 
yönetmenlik anlayışı üzerine konuştuk.
Yücel Erten 1945 Muş 
doğumlu. Ankara Devlet 
Konservatuvarı Tiyatro 
Bölümünü ve Federal 
Almanya’da Essen 
Folkwang
Yüksekokulunun reji 
bölümünü bitirdi. 
Aristofanes’ten 
sahnelediği “ Kadınlar 
Devleti’ ’ oyunuyla 
Folkvvang ödülünü 
kazandı. Yurda dönünce 
Devlet Konservatuvarında 
öğretmen ve Devlet 
Tiyatrosunda sanatçı 
olarak görev yaptı. Bir 
süre “Almanya’nın 
Sesi’ ’ radyosunda 
çalıştıktan sonra,
19 79 ’da Devlet 
Tiyatroları rejisörlüğüne 
atandı. 1982’de Ankara 
Sanatevi’nin Genel 
Sanat Yönetmenliğini 
üstlendi. 1983’ten bu 
yana da Devlet 
Tiyatrolarında rejisörlük 
yapıyor.
Gökhan Akçura
• Sayın Yücel Erten, Kültür ve 
Turizm Bakanlığı’nın “En İyi 
Yönetmen” ödülünü aldığınız için 
kutlarız. İsterseniz söyleşiye 
“yönetmen” kurumunu irdeleyerek 
başlayalım. Nedir tiyatroda 
yönetmenin işlevi sizce?
* İnsanoğlunun hayata ve dünyaya bir şe­
kil verme çabası var. Bu çabanın gerçekleş­
tiği ya da dışavurduğu alanlardan biri de sa­
nat. İnsan, sanat aracılığıyla, varlığına an­
lam katmaya çaba gösteriyor. Resimle, mü­
zikle, yazınla, tiyatroyla. Gelgelelim tiyatro 
sanatı, diğerlerine oranla biraz daha karma­
şık, biraz daha bileşik. Yazınsal, görsel, işit­
sel, duyumsal ve düşünsel olan birçok unsurla 
doğrudan ve yoğun bir alışveriş içinde. İşin 
içinde yazar var, oyuncular var, dekor, kos­
tüm, ışıklandırma var, yerine göre müzik ve 
dans var. Ayrıca seyirci var. Ama salt yan 
yana, arka arkaya getirilmiş biçimde de de­
ğil. İç içe geçmiş, birbirine akışmış durum­
da. Şimdi bu kadar çok ve değişik bileşenin 
varlığı, tiyatro olayının belli bir yorum, bel­
li bir düzen, belli bir perspektif içinde ger­
çekleşmesini zorunlu kılıyor. Unsurların den­
gelenmesi ve amaca uygun biçimde aksama­
sız yürümesi için; bu süreci, tam sorumluluk 
ve tam yetkiyle yürütecek bir sanatçı gereki­
yor ki buna rejisör ya da yönetmen diyoruz. 
Yani bir bakıma, renkleri birleştirip güneş 
tayfında beyazı oluşturmak gibi bir iş. Ya da 
gün ışığını ayrıştırıp gökkuşağını oluşturmak.
• Yönetmenin bu yaptığına bir 
“yeniden yaratma” diyebilir miyiz?
■ Evet. Doğal ki, yalınkat bir organizasyon 
düzeyinde değil yönetmenin işlevi. Bir yeni­
den yaratma, yeniden doğurma. Sorumlu, 
sancılı, ama olağanüstü güzel bir yaratma. 
Yazarın kâğıt üzerine döktüğü oyunda, diri 
ve çağcıl unsurlar nelerdir? Kurduğu yaşan­
tıya soluk verebilmek için, eldeki olanaklar 
nasıl seferber edilmeli? Aşınmış, yıpranmış 
yanlar ya da pürüzler var mıdır? Ana çeliş­
kiler nelerdir? Bütün bu sorulara, sahne ile 
seyirci arasında gerçekleşecek iletişim düzle­
minden bakar yönetmen. Sonra oyuncunun 
gizil gücünü, sanatçı varlığını, malzemesini 
ve yaratıcılığını ortaya koymasına yardımcı 
olmak gerekir. Ama oyuncuların herbirinin
özgül ağırlığını, piyesin gereklerine göre den­
gelemek de gerekir. Çevre, giysi, ışık düzen­
lerini gerçekleştiren sanatçıların tasarımları­
nı, üretimlerini; yorum bütünlüğü içinde, es­
tetik bütünlük içinde birbirine kenetlemek de 
rejisörün görevidir. Oyunda gerekecek mü­
zik ve danslar için de öyle. Yapıtın söylemi, 
sergilenen yaşam kesitinin kendi iç ritmi, mü- 
zikalitesi, devinimlerin akışı, değişimler, oyu­
nun genel devinim ve hız grafiği ve daha şu 
anda aklıma gelmeyen birçok ayrıntı. Öze­
tin özeti: Yazardan perdeciye, oyuncudan 
ışıkçıya kadar herkesin, yaratıcılığını ve eme­
ğini, damıtarak seyirciye sunmak oluyor yö­
netmenin işlevi.
• Peki, tiyatroda bu denli önemli bir 
yeri olan “yönetmen” ülkemizde 
nasıl yetişti, nasıl yetişiyor?
■ Biliyorsunuz, Türk geleneksel tiyatro bi­
çimlerinde, bugünkü anlamıyla rejisör yok­
tur. Bizde batılı anlamda tiyatro hareketinin 
başlamasıyla “ yönetmenlik” kavramı da gö­
rüntüye çıkar. Muhsin Ertuğrul, birçok yön­
de olduğu gibi, bu alanda da öncülük etmiş, 
büyük çabalar göstermiştir. Konservatuvarı- 
mızın kurucusu Prof. Cari Ebert’in de çok 
önemli katkıları olduğu tartışılmaz. Kanım­
ca, İstanbul Şehir Tiyatrosu Muhsin Ertuğ- 
rul’un, Devlet Tiyatroları da Cari Ebert’in 
öğrencileriyle bir yol tutmuşlardır. Daha son­
ra, özellikle de altmışlı yıllardan başlayarak, 
özel tiyatro dünyasında bir hareket, bir ufuk 
genişlemesi, bir dinamizm görülür. Tiyatro­
muzun kısa geçmişi göz önüne alınacak olur­
sa; bütün bunlar, küçümsenmeyecek gelişme­
lerdir. Gelgelelim, reji eğitimi konusunda 
şimdiye dek bir adım atılmadığı için, sonuç­
ta her şey yine raslantıya bırakılmış oluyor. 
Bugün hâlâ reji alanında eğitim veren bir ku- 
rumumuz yoktur. Deneyimli oyuncuların, ya 
da kendi kendini yetiştirenlerin, rejisörlüğe 
soyunmasına umut bağlamış gibi bir duru­
mumuz var. Ama bu bana çıkar yol gibi gö­
rünmüyor doğrusu. Bu şekilde iyi yönetmen 
çıkmaz mı? Çıkar. Çıkmıştır da. Ama sonuç­
ta bu bir yöntem değildir. Yöntem eğitimdir.
• Yönetmen, bir “oyun”u sahneler. 
Oyun ise bir “yazar”ın eseridir.
Yazar düşüncelerini dökmüştür bu 
oyuna. Yönetmen ise buna bir yorum 
katar. Bu süreç içinde yönetmenin 
yaklaşımı, katkısı nasıl olur?
•  Oyunun yorumlanmasında yönetmenin 
katkısı, seçimi, tutumu çok önemli. Doğal ki 
yönetmen, çağından, dünyasından ve ülke­
sinden sorumlu bir sanatçı olarak; yorumla­
ma, tasarımlama ve canlandırmayı kendi te­
mel görüşleri doğrultusunda yapacaktır. Şim­
di ben bunu söyleyince, oyun yazarının he­
men kayguyla yerinden kıpırdandığını görür 
gibi oluyorum. Açıklayayım: “ Ben böyle 
yorumladım” diye, dam üstünde saksağan 
kovalamaktan söz etmiyorum doğal ki. Ter­
sine: Bir oyun, özünü, söylemini, tadını, duy-
6
gusunu insanlarla paylaşmak için sahnelenir. 
Zaten yönetmenin, temel düşüncesini paylaş­
madan bir oyunu sahnelemesini de doğru bul­
mam. Bir keresinde başıma geldiği için, ne 
zorlu bir iştir, biliyorum. 1976’da, sahnele­
mek istemediğim bir oyunu; oyuna ve yaza­
rına karşı bir tutumla, eleştirerek sahneye 
koymak durumunda kalmıştım. Ama bu özel 
bir durumdur. Bir de var ki, oyunun söyle­
mine yeni bir açı getirmeye gerek duyabilir 
yönetmen. Benim “ Hırçın Kız”  ve “ Martı” 
sahneleyişlerim, biraz böyle çizgi dışı çalış­
malardır. Örneğin “ Martı” , Çehov’un Sta­
nislavski karşısındaki yakınmalarına kulak 
vererek akort edilmeye çalışılmıştır. Ve sa­
nıyorum ki, bizdeki Anglosakson koşullan­
malarının kapışım da bir nebze olsun arala­
yarak, kapının ardına bir göz atmayı başar­
mıştır. Eleştiriye uğrasa da, kapıları zorla­
mak, sanatın önde gelen varlık nedenlerin­
den biri. Bir dirim  kaynağı.
• Ya klasik oyunlar? Bunlara 
özgürce yaklaşmak "tabu”lan 
zorlamak olmuyor mu?
■ Konuya “ tabu”  olarak bakanlar çok. 
Ama ben tam tersi düşüncedeyim. Sözgeli­
mi, kadının neredeyse ikinci sınıf bir varlık 
olarak görüldüğü erkek-egemen bir toplum­
da; Shakespeare’in “ HIrçın Kız” ım, beylik 
ataerkil bakışla sahnelemeyi, sorumsuzluk sa­
yarım. Olaya kendi çağımdan, kendi toplu- 
mumun koşullarından bakmak zorundayım. 
Zaten bütün klasikler için aynı şey söz ko­
nusu değil mi? Nedir klasikleri günümüze ka­
dar yaşatan? İçlerinde taşıdıkları töz, cevher. 
Üstlerinde zamanla oluşmuş kabuğun altın­
da yatan magma. Bu magma, bu akkordur 
önemli olan. Çağcıl bir anlayış, bu akkorun 
peşinde olmalı. Ama benim çağımın, benim 
dünyamın, benim yurdumun ve toplumumun 
sorunlarından bakmaya çalışarak. Ben ken­
di hesabıma, antik bir oyuna yönelirken şu 
soruları sormadan edemem: Troyalı kadın­
lar, bugün yeryüzünün hangi köşesinde ve ne­
den hâlâ ağlıyorlar? Daha dün, Kıbrıs’ta, 
Kamboçya’da değil miydiler? lliada bugün 
Basra Körfezi’nde yeniden yaşanmıyor mu? 
Denizler Tanrısı Poseidon, tuzlu suların de­
rinliklerindeki petrolün tanrısı mıdır? Su sa­
vaş tanrısı kimin nesidir? Nerede oturur? Te­
lefonu kırmızı mıdır? Silindir şapka mı gi­
yer? Yoksa televizyonlarımızın içinde mi sak­
lanır? Euripides olsun. Shakespeare olsun, 
Schiller ya da Moliere olsun; bu ve benzeri 
sorulara yanıt aramalıyım. Yanıtı bulup bu­
lamamak ayrı konu. Ama kraldan çok kral­
cı olmanın, Shakespeare’den çok Shakespe- 
arecilik etmenin, tiyatroda fazla bir anlamı 
yoktur. Kaldı ki, ben Shakespeare’in metni­
ni değiştirmeden, alışılmışın tersine ve kadın­
dan yana bir yoruma ulaşabilmişsem; bu yi­
ne Shakespeare’in büyüklüğünü gösterir. 
Brecht’in güzel bir sözü var: “Shakespeare’i 
de değiştirebilirsiniz. Ama değiştirebilirse­
niz!” ...
• Bakanlığın "en iyi yönetmen 
ödülünü almanızdan az önce Sanat 
Kurumu da "En İyi Yardtmcı 
Oyuncu” ödülünü verdi size. Yeniden 
oyunculuğa dönüş mü yapıyorsunuz 
yoksa?
■ Bir dönüş sayılmaz. Ama oyunculuğum 
körelmiş mi diye merak edip, 17 yıl aradan 
sonra bir denemeye giriştim. TOBAV’ın bir 
sanat çalışması olan Yılmaz Onay’ın “Sanat­
çının Olümü” nde bir yardımcı rol oynadım. 
Sanat Kurumu’nun bu çalışmamı ödüllendir­
diğini duyunca gerçekten sevindim.
• önümüzdeki çalışmalardan da 
kısaca söt eder misiniz?
■ Eğer planlarımızda bir değişiklik olmaz­
sa, önce konuk olarak Kuzey Kıbrıs Türk 
Cumhuriyeti’nde, Güngör Dilmen’in “ Mi- 
das’ın KulaklarT’nı sahneleyeceğim. Bu ça­
lışma, Kıbrıs Türk Devlet Tiyatrosu ile Lef- 
koşa Belediye Tiyatrosu’nun bir ortak yapı­
mı olarak gerçekleşecek. Yeni yılda da, Dev­
let Tiyatrosu’nda Euripides’in “Troyalı 
Kadınlar” adlı tragedyası ufukta görünüyor.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Tiyatroda 1987'nin en iyi yönetmeni Yücel Erten:'Görevimiz yaratıcılığı damıtmak'

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository