Taha Toros Arşivi, Dosya No: 249-250-Mahmut Esat Bozkurtİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Bardakçı, Murat

Istanbul Sehir University Repository

42 %PAZAR, 20 Şubat 2005 İThmre» •  •O tekí dünya
Mahmut Esat Bgzkurt, 35’indeyken 
Lahey’de Fransızlar’ı fena devirmişti
Davaya 
bakan 
Adalet 
Divanı'nın 
toplandığı 
Lahey'deki 
Adalet 
Sarayı.
Yargıtay Birinci Başkanvekili Osman Şirin'in modern hukuk sistemimizin 
kurucusu kabul edilen M ahm ut Esat Bozkurt ile ilgili olarak "Bu ülkede bütün 
saygınlığıyla 79 yıl boyunca hükümranlığını sürdürdü. Şimdi yeni bir dönem, 
uygar dünyaya açılım adı altında başlıyor" demesi üzerine bir M ahm ut Esat 
Bozkurt tartışması başladı. Bu tartışmalarda Bozkurt hakkında sadece 
"hukuk sistemimizin kurucusu" dendiğini ama dünya hukuk literatürüne 
geçmiş bir başarısından pek bahsedilmediğini görünce, sizlere unutulan bu 
hadiseyi hatırlatmak istedim: 1927'de Türkiye ile Fransa arasında büyük 
gerginlik yaratan, Lahey'deki Adalet Divanı'na götürülen ve o sırada
henüz 35 yaşında olan M ahm ut Esat'ın 
zaferiyle sonuçlanan 
"Bozkurt-Lotus" 
davasını... m b a r d a k c i @ h u r r i y e t . c o m . t r
MAHMUT Esat Bey 1892‘de, 
Kuşadası’nda doğdu. İttihad ve 
Terakkimin önde gelen 
simalarından olan dayısı. 
Ubeydullah Efendi'nin teşvikiyle 
1912’de İsviçre'ye gitti, Fribourg 
Üniversitenin Hukuk Fakültesinde 
kaydoldu ve mezuniyetinden sonra 
“Osmanlı Kapitülasyonları” 
konusunda doktora yaptı.
Ege Bölgesi'nin Birinci Dünya 
Savaşı sonrasında Yunanlılar 
tarafından işgale uğraması üzerine 
Türkiye’ye dönen Mahmut Esat, 
Ege’de kurulan Kuvâ-yı Milliye’nin 
öncülerinden oldu ve 
Kuşadası’ndaki Milli Müfrezemin 
başına geçti. İlk Meclis’e İzmir 
Milletvekili olarak girdiğinde, henüz 
28 yaşındaydı.' 1922’de İktisat 
Vekili, yani Ekonomi Bakam 
yapıldı. 1923 Şubat’mda İzmir’de 
toplanan ilk İktisat Kongresi onun
bakanlığı sırasında yapıldı.
1924 Anayasası’nın ha­
zırlayıcılarından ve 
Ankara Hukuk 
Fakültesi’nin 
kurucusu dan 
Mahmut Esat, o 
senenin Kaşıman­
da Adalet Bakanı 
yapıldı ve 1930‘daki 
istifasına kadar bu 
görevde kaldı.
Türk Hukuk Dev- 
rimi’nin en 
önemli yeniliklerinin 
başmda gelen Mede­
ni Kanun ve Ceza 
Kanunu ile beraber 
daha birçok değişik­
lik, Mahmut Esat’ın Adalet Bakanı 
okluğu sırada uygulamaya kondu. 
Gerekçeleri, bizzat hazırlıyordu.
Mahmut Esat, 1926’da kabul
Mahmut Esat Bozkurt'u 
İsviçre'ye hukuk 
okumaya gönderen dayısı 
Ubeydullah Efendi.
edilen Medeni Kanun’un 
gerekçesinde “...Dinle­
rin sadece bir vicdan 
işi olarak kalması, 
günümüz uygarlığı­
nın esaslarından 
ve eski uygarlıkla 
yeni uygarlığın en 
ayırt edici 
özelliklerinden bi­
ridir. ...Din, ...vic­
danlarda kaldıkça 
saygındır ve temizdir. 
...Yüzyılımızın devleti, 
dini dünyevi 
hayattan ayırmakla, 
ona sonsuz bir taht 
olan vicdanı tahsis 
etmiştir” diyordu.
Bu sözleri kanunda 1991’de deği­
şiklik yapılması sırasında yeniden 
gündeme gelecek ve “dindar halkı 
rencide edebileceği” gerekçesiyle
yeni kanun metnine alınmayacaktı.
1930’da bakanlıktan istifa eden 
Mahmut Esat, milletvekilliğinin 
yanısıra üniversitelerde Türk 
İnkılâp Tarihi dersleri verdi, bu 
arada gazetelere yazılar yazdı ve 
çok sayıda yayın yaptı. Hayata 21 
Aralık 1943’te İstanbul’da, Yeni 
Sabah Gazetesi’nin 
Cağaloğlundaki binasında 
“Yürekler Acısı” başlıklı son 
yazısını tamamlamasından hemen 
sonra veda etti ve Kuşadası’ndaki 
aile kabristanma defnedildi.
Mahmut Esat, asıl şöhretini 
Bozkurt-Lotus davasının 1926’da 
Lahey Adalet Divam’nda görülmesi 
sırasmda Türkiye adına yaptığı 
savunmayla ve davayı kazanması 
üzerine elde edecek, kendisine 
sonraki senelerde Atatürk 
tarafından “Bozkurt” soyadı 
verilecekti.
LAHEY’DEKİ HUKUK ZAFERİNİ 
BU HEYKEL TEMSİL EDİYORDU
1927’nin Türkiye’sinin gündemini en 
fazla meşgul eden day. Lahey’deki Adalet 
Divanımda görülen Bozkurt-Lotus Davası idi.
Davanm Adliye Vekili Mahmut Esat’m 
zaferiyle neticelenmesi üzerine, Lahey’deki 
duruşmalara katılan Türk heyeti tarafından 
batan geminin admdan hareketle tunçtan bir 
bozkurt heykeli yaptırıldı ve heykel Mustafa 
Kemal Paşa’ya hediye edildi. 29 santim 
yüksekliğinde olan heykelin kaidesinde eski 
harflerle “Bozkurt Davası Hatırası, Lahey, 7
Eylül 1927” yazılıydı. 1960’ların sonuna 
kadar Anıtkabir’de sergilenen 
heykel, daha sonra Samsun'da <Sasıi&  
açılan Gazi Müzesi’ne gönderildi, 
birkaç yıl burada teşhir edildi ve daha soma 
ortadan kayboldu. 1998’de gazeteci Kemal 
Çapraz’m müzenin deposunda tozlar 
arasında bulduğu heykel, şimdi aynı 
müzede yine Atatürk tarafından 
kullanılmış olan bozkurt şeklindeki 
bir zille beraber sergileniyor.
sonra
Mustafa
Kemal
Paşa'ya
hediye
edilen
bozkurt
heykeli.
Bozkurt Davası, Lahey Adalet Divanı'nda.
MODERN hukuk 
sistemimizin kurucusu 
kabul edilen Mahmut 
Esat Bozkurt’un adı,
70 küsur sene aradan 
sonra yeniden 
gündemde.
Tartışma, Yargıtay 
Birinci Başkanvekili 
Osman Şirin’in bir 
panelde “1926’da Osman Şirin
başlayan ve dönemine bir hukukçu olarak 
adını vermiş bulunan Mahmut Esat 
Bozkurt, bütün saygınlığıyla 79 yıl 
boyunca hükümranlığını sürdürdü bu 
ülkede. Şimdi yeni bir dönem, uygar 
dünyaya açılım adı altında başlıyor” 
demesiyle başladı. İki haftadan buyana 
Çankaya’dan Barolar Birliği’ne, siyasi 
partilerden gazete sütunlarına kadar birçok 
yerde bir “Mahmut Esat Bozkurt” 
tartışmasıdır gidiyor.
Mahmut Esat’ın kim olduğunu şimdi 
çoğumuz hatırlamayız ve ismine sadece 
adını taşıyan bazı caddelerle okullardan 
âşinayızdır. Son tartışmalar sırasında 
Bozkurt hakkında sadece “modern Türk 
hukukunun kurucusu” dendiğini ama 
dünya hukuk literatürüne geçmiş bir 
başarısından pek bahsedilmediğini 
görünce, sizlere unutulan bu hadiseyi 
hatırlatmak istedim: 1927’de Türkiye ile 
Fransa arasında büyük gerginlik yaratan, 
Lahey’deki Adalet Divanı’nda götürülen ve 
Mahmut Esat’m zaferiyle sonuçlanan 
“Bozkurt-Lotus” davasını...
İşte, Türkiye’nin yaraşıra dünya hukuk 
çevrelerinde de uzun yıllar konuşulan 
Bozkurt-Lotus davasınm ayrıntıları:
S e KİZ DENİZCİ Ö L D Ü
Fransız devletinin tehditleri karşısında 
boyun eğmiş olacağız. Bu da, onlara diğer 
meselelerde aynı tehditleri öne sürmek 
cesaretini verecektir. Halbuki, Lahey 
Divanı’na gidersek davayı kaybetsek dahi 
şeref ve haysiyetimiz zedelenmez, zira 
milletlerarası bir mahkemenin hükmüne 
uymak şerefsizlik değil, bilâkis büyük 
şereftir.’
Bu sözler üzerine Atatürk bana ‘Güle 
güle git. Kazanacaksın. Kazanmasan da 
memleket seni bağrına basacaktır’ dedi.”
L o Z A N 'IN  O N A Y I
1926’mn 2 Ağustos gecesi, Midilli 
Adası’nın on kilometre kadar kuzeyinde bir 
deniz kazası yaşandı: Lotus adındaki bir 
Fransız yolcu gemisi, kömür taşıyan Türk 
şilebi Bozkurt’a çarparak batırdı ve kazada 
sekiz Türk denizci can verdi.
Bozkurt’un sağ kalan mürettebatını 
denizden toplayan Lotus, ertesi gün 
İstanbul Limanı’na geldi ve polis kazayı 
soruşturmaya başladı. Lotus’un kaptanı 
Demoııs ile Bozkurt’un süvarisi Haşan Bey 
kazada can verenlerin aileleri tarafından 
yapılan şikâyet üzerine tutuklandılar ve 
haklarında İstanbul Ağır Ceza 
Mahkemesi’nde dava açıldı. Mahkeme 
kararım 13 Eylül’de verdi: Fransız kaptan 
Demons, 80 gün hapse mahkûm edilmişti.
Hadise, mahkeme devanı ettiği sırada 
uluslararası bir mesele halini almıştı.
Fransa, kapitülasyon döneminden kalma bir 
alışkanlıkla, Türkiye’nin bir Fransız 
kaptanı yargılayamayacağını ileri sürüp 
tutuklamayı ve mahkûmiyeti protesto etti. 
Taraflar, gerginliğin artması üzerine 12 
Ekim günü davanın Lahey’deki Adalet 
Divanı’na götürülmesi konusunda 
anlaştılar. Davada Türkiye’yi, zamanın 
Adliye Vekili olan Mahmut Esat Bey 
temsil edecekti.
P a ş a  e m î r  v e r d İ
Mahmut Esat Bozkurt, daha sonra 
yayınladığı hatıralarında Adalet Divanı’na 
gidilmesi kararının nasıl alındığını 
anlatırken, şunları yazıyordu:
“Birgün, Atatürk beni nezdlerine 
çağırdılar. Meseleyi bir daha izah etmemi 
istediler. Anlattım ve sözlerimi şöyle 
tamamladım:
‘Paşam, Lahey Adalet Divanı’na 
gidelim. Kimin haklı olduğu orada 
meydana çıksın. Ben, hakkımızdan 
eminim. Müsaade ederseniz, davamızı ben 
müdafaa edeyim. Kaybedersem, memlekete 
bir daha dönmem; fakat kazanacağız.
Hem, Adalet Divanı önüne gitmeden 
Fransızlar’ın dediğini yapacak olursak.
Tarafların Divan’a başvurularını yapıp 
gerekli belgeleri vermelerinden sonra, ilk 
celse 1927’nin 2 Ağustos’unda yapıldı ve 
duruşmalar 7 Eylül’e kadar devam etti. 
Fransız temsilci Profesör Basdevant, 
Türkiye’nin bu konuda dava yetkisinin 
olmadığını iddia edip Kaptan Demons’a altı 
bin lira tazminat ödenmesini istiyor; 
Mahmut Esat Bey ise kazadan iki sene 
önce imzalanmış olan Lozan Antlaşması 
uyarınca Türkiye’nin dava yetkisi olduğunu 
söylüyor ve tazminat talebinin reddini talep 
ediyordu. Türkiye’nin Divan’a sunduğu 
bütün savunmaları, bizzat Mahmut Esat 
Bey kaleme almıştı.
Adalet Divanı’nın 1927’nin 7 Eylül 
sabahı açıkladığı karar, genç Cumhuriyet’in 
uluslararası arenada Lozan’dan sonraki 
ikinci hukuk zaferiydi: Kararda, Lotus 
gemisinin kaptanı Demons’u tutuklayarak 
mahkûm eden Türkiye’nin Lozan 
Antlaşması hükümlerine ve hükümranlık 
haklarına uygun hareket ettiği söyleniyor, 
Fransa’nın tazminat talebi reddediliyordu.
A d IN A  M A R Ş  BESTELENDİ
Bugün artık çoktan unuttuğumuz 
Bozkurt-Lotus davası, Türkiye’nin 
gündemini daha sonraki senelerde de işgal 
etti. Lahey’in kararı milli bir zafer, davayı 
kazanan Mahmut Esat Bey de kahraman 
olmuştu. Bazı şairler dava ile ilgili destanlar 
yazdılar ve zaferin şerefine bit de marş 
bestelendi. Dava ve Mahmut Esat Bey’in 
savunmaları, zamanla dünya hukuk 
literatürüne girecek ve benzer davalarda 
emsal teşkil edecekti.
İşte, önde gelen bir Yargıtay yetkilisinin 
“Uygar dünyaya açılım adı altında yeni bir 
dönemin başladığı” müjdesini verirken 
“Bütün saygınlığıyla 79 yıl boyunca 
hükümranlığını sürdürdü bu ülkede” 
dediği, yani hükümranlığının artık son 
bulması gerektiğini ima ettiği Mahmut Esat 
Bozkurt, böyle bir hukukçuydu.
Ve, konunun bir başka tarafını da 
gözden uzak tutmamamız gerekiyor: 
Mahmut Esat Bozkurt’un, 
“hükümranlığını” tesis edip Lahey’de 
dünya hukuk literatürüne girdiği sırada, 
henüz 35 yaşında olduğunu!
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
2 1 2 9 0 0


Mahmut Esat Bozkurt, 25'indeyken Lahey'de Fransızlar'ı fena devirmişti

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository