Taha Toros Arşivi, Dosya No: 454-Sarkisİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Oral, Zeynep

Istanbul Sehir University Repository

9 Nisan 1979 Sayı: 318 
10 Lira SANAT DERGİSİ
•İHİHIHİHİ
9 U O
Sarkis'in çatışma, savaş ve dehşeti simgeleyen 
(iş)leri Paris'in ünlü Beaubourg'unda sergilendi
ZEYNEP ORAL
“ Her yerde gizli bir savaş 
hazırlığı... Ha patladı, ha 
patlayacak bir şiddet tehdi­
d i...”
Bundan bir iki yıl önce 
Sarkis’in atölyesini gezer­
ken, ne olduklarını bilmedi­
ğim nesnelere, anlamaya 
çalıştığım “ iş” lerine bakar­
ken, içimi saran duygu, ak­
lımda yer eden izlenim 
bu oldu: “ Her yerde gizli bir 
savaş hazırlığı, ha patladı, 
ha patlayacak bir şiddet 
tehdidi...”
Dünyanın neresinde ya­
şarsa yaşasın, günümüz in­
sanının (Sarkis’in yapıtları­
nı, işlerini görmüş olsun ya 
da olmasm) içinde taşıdığı 
bu duygu, başkalarıyla 
paylaştığı bu izlenim, ka­
nımca, Sarkis’in “ iş” lerinin 
özünü oluşturuyor. Bu özü 
kavramak içinse, bugün 
sanatçınm Paris’te (Beau­
bourg) Pompidou Sanat 
Merkezi’nde açtığı sergiyle 
yetinmek yeterli değil. Ge­
rilere dönmek, önceki işle­
rine bakmak gerekiyor.
Sarkis, 1964’ten bu yana 
Paris’te oturan bir Türk
ressamı. Yalnız Türkiye’de 
değil, dünya sanat çevrele­
rinde tüm dikkatleri üzerine 
çekmesi, 1967 Paris Bi- 
enali’nin resim dalında 
büyük ödülü kazanmasıyla 
oldu. 1970’te ise Paris Mo­
dern Sanatlar Müzesi’nde 
açtığı sergiyle Paris gibi bir 
sanat arenasında kendini 
kabul ettiriyordu. Bu sergi­
ye ilişkin olarak, bir sanat 
rehberi niteliğindeki “ Pa- 
riscope” dergisi, şöyle 
diyecekti:
“ Bu sergi, modern sanat 
tarihinin önemli bir aşama­
sını belgeliyor: Fransız re­
sim izleyicileri ansızın Pa­
ris’te çok büyük bir sanat­
çının, Sarkis’in varlığından 
haberli oluyor...”
Bu sergide Sarkis’in gi­
derek geliştireceği, bütün- 
leyeceği dünyasının ipuçla­
rını buluruz: Kullanılan 
malzemeler arasında metal 
plakalar, katran, elektrik 
akımını geçiren parçalar, 
teller, neon ışıkları, ısı ve­
ren araçlar... vbı vardır. Bu 
ve benzeri malzemeler ara­
cılığıyla Sarkis, çelişkileri, 
görünmeyen güçlerin ilişki­
sini vurgular. Eleştirmen “Köprü Üstünde Havlayan Beş Kurt Köpeği ”
Bernard Borgeaud’nun de­
diği gibi “ Sarkis’in bu ça­
tışmak, saldırgan, yabancı, 
hani neredeyse bize düş­
man diyebileceğimiz dün­
yası, büyüleyici, seyircisini 
şaşkına çeviren, hayran 
eden bir dünyadır. Çünkü, 
gerçek olduğunu, var oldu­
ğunu, yaşadığını hissediyo­
ruz.”
İşte bu sergideki “ işler” 
den biri: Tahta bir sandık. 
İçinde metal çubuklarla sıkı 
sıkı tutturulmuş, yerleri be­
lirlenmiş beş tane katranlı 
kâğıt rulosu. Koruyucu bir 
alüminyum kâğıda sarılmış 
elektrik kablosu, bu beş ru­
loyu çevreledikten sonra, 
sandığın bir ucundan çıkıp 
bir teype bağlanır. Teypten 
düzensiz aralarla bir köpfeh
havlaması duyulmaktadır. 
Burada çeşitli çelişkilere ta­
nık oluyoruz: Malzemenin
kendi içindeki organik çeliş­
ki (metalin sertliği, katılığı, 
tutucu luğu  .katranınyu- 
muşaklığı, akıcılığı, geçiciliği 
gibi). Kullanılan malzeme­
lerin organik niteliğiyle, 
burada kullanılma biçimleri 
ya da işlevleri arasındaki 
çelişki (örneğin katranlı 
ruloların bobin gibi, enerji 
yüklü torpiller, mayınlar 
gibi kullanılması; ama, 
patlamayı önleyici katranla 
sarılı olması). Üçüncü bir 
çelişki: Köpeğin havlama
sesi: Bu havlama bir yan­
dan yapıtı, “ işi” koruyucu 
olarak nitelendirilebileceği 
gibi, aynı zamanda tehdit 
edici, her an saldırıya geçe­
bilecek bir öğe olarak da 
düşünülebilir.
Yukardaki örnekte görül­
düğü üzere, Sarkis’in tüm 
“ iş” lerinde, bir yanda bir 
enerji birikimiyle enerjinin 
dışarı sızmasını sağlayan, 
patlamasına yol açan öğeler 
var, öte yandan bunu önle­
yen öğeler. İkisi arasındaki 
denge, bu ha patladı ha 
patlayacak duygusu, bu 
“ görünmeyen” ama hisse­
dilen, bilinen güç, kor­
kunç...
Böyle bir açıdan bakıldı­
ğında Sarkis’in dünyasıyla 
günümüz gerçekleri arasın­
da bir çağrışım kurmamak 
olanaksız. Canınız neyi çe­
kerse onu seçin: Atom bom­
bası, napalm, nötron bom­
bası mı, yoksa elektrikli
sandalye ya da bir işkence 
aygıtı mı? Ancak kesin 
olan, Sarkis’ in izleyiciyi 
doğrudan doğruya bu çağ­
rışımlara yöneltmek iste­
memesi. Jean Clair’ in, 
“ Fransa’da Sanat: Yeni Bir 
Kuşak” adlı yazısında dedi­
ği gibi, “ Sarkis, güncel ger­
çekle kendi arasına bir 
uzaklık koymuştur. Kullan­
dığı malzeme aracılığıy­
la, güncel gerçeklerden • u- 
zaklaşır... Onun yapıtların­
da sofistike, nikelli pırıl 
pırıl bir uygarlık, günümüz 
teknolojisinin kusursuzluğu 
değil, geçmişin, tarihin 
derinliklerinden kaynakla­
nan, bilim öncesini araştı­
ran tavır egemendir. Bu­
rada teknolojinin sanatı de­
ğil, teknolojinin arkeolojisi 
söz konusudur... Kullandığı
malzemeler, (bunların hep 
eski, daha önce kullanılmış 
malzemeler olduğunu belir­
telim) kendi fizik kural­
larına göre değil, özlerindeki 
büyü nitelikleriyle, yeni bir 
işlevle kullanılır...”
Sarkis, kendi kaleme al­
dığı bir biyografide şöyle 
diyor:
“ 1965’te bir dünya savaşı 
başladı. Bu tarihten sonra 
ister guaş yapsın ister 
kolaj, savaş ve çatışma 
içinde belirlenmek, kesin- 
- leşmek, şiddet hazırlığına 
yol açtı...”
Sarkis’in bu tarihlerden 
sonra Almanya, Fransa, İs­
viçre, Belçika gibi çeşitli 
ülkelerde oluşturduğu ve 
yukarıda belirttiğimiz gibi
(Sayfayı çeviriniz)
1976 Saint Etienne retrospektif sergisinden görünüm
çatışmayı, şiddeti içeren 
“ iş” lerini ve bu işlerin o- 
luşturduğu sergileri ayrı 
ayrı tanımlamak olanağımız 
yok burada. Bu nedenle 
birbirini bütünleyen ancak 
aynı “ savaş” ın, “ çatışma” - 
nın çeşitli yanlarını oluştu­
ran “ işleri” seçiyoruz:
Yıl 1971. Paris’teki Son- 
nebend Galerisi’nde‘3.Reich’ 
sergisi. Bu, görsel olmak­
tan çok, yaşanması duyul­
ması, paylaşılması gereken 
bir sergi, bir oluşum: Bir 
masa, bir iskemle, bir dak­
tilo, bir mikrofon, bir teyp, 
bantlar, ses abcısı... İki 
dev hoparlörden bildiği­
miz adlar, İkinci Dünya
Savaşı “ kahramanlarının” 
adları, hemen ardından, 
daktilonun sert, katı vuruş­
ları duyulmaktadır. Hitler, 
Himmler, Goebbels, Rib- 
bentrop.. Beş yüz kişinin adı 
binlerce kez söylenir. Hit- 
ler’in doğumundan, Nurem- 
berg duruşmalarına dek ge­
çen sürede, tüm bir tarihi 
yalnız ve yalnız adlar aracı­
lığıyla yeniden kurarız. Sar- 
kis burada, “ Başlangıcın­
dan Çöküşüne III. Reich” 
kitabından yararlanmış. 
Sayfa sayısı bini aşan bu 
kitabın ilk sayfasından so­
nuna değin içinde geçen her 
adı banta okumuş, dak­
tilosuyla bir kâğıda yazmış. 
Bu bantları her biri 60 kilo
ağırlığında olan küçük 
kasalara saklamış. Yalnız 
adlar aracılığıyla bir sava­
şın gerçekliği verilirken, 
gene yalnız bu adlar, bu 
adların gücü, yoğunluğu 
aracılığıyla da milyonlarca 
savaş kurbanının yokluğu 
ve sıradanlığı duyulur. Bu 
bantların ateşe, suya, za­
mana karşı korunmaları için 
kasalara konulması, iktidar 
çatışmasının, lanetlenmiş 
adların, yıkıcı güçlerin son­
suza dek anımsanacaklarmı 
simgelemektedir.
1974’ten sonra Sarkis’in 
açtığı sergilere ya da oluş­
turduğu “ iş” lerin birçoğuna 
“ Black-Out” (karartma) a- 
dını verdiğini görürüz.
“ Black-Out I” , “ Black-Out 
2”  vb. diye sürüp giden 
sergilerine ilişkin kendi söy­
lediklerine kulak verelim:
“ Bİack-out, askeri bir te­
rim. Saklanmayı gerekti­
ren bir durumu belirliyor. 
Ancak, aynı zamanda daha 
iyi saldırabilmek için sak­
lanma gerekliliğini vurgu­
luyor. Bu terimin başka 
çağrışımları da var: Akim 
bir an için tüm düşünce­
lerden arınması, bir gizli işi 
örtbas etmek vb ... O başlığı 
verdiğim işlerde karart­
mayı, katranla gerçekleş­
tirirken katranı yakarak 
kullandığımdan, aynı za­
manda içindeki, gerisindeki 
‘kara’yı çıkarıyordum. (Bir 
çeşit şeytanı kaçırmak gibi.) 
Böylece kullandığım gereç­
ler içlerindeki enerjiyi kusu­
yordu. Ve bu enerji kap­
karaydı...”
"Bİack-out” sergilerinden 
biri: Galerinin zemini kat­
ranla kaplanır. Zeminden 
kesilip alman bir parça 
yakıldıktan (yani karartıl­
dıktan) sonra duvara yapış­
tırılmıştır. Bütün bu ka­
rartmalar, bir yandan bir 
şeyleri örterken, gizlerken, 
korurken, öte yandan geri- 
sindekini, görünmeyeni, a- 
raştırmaya zorlayıcı bir ça­
bayı gerektirmektedir. Bu­
rada da çatışan güçlere ta­
nık oluruz. Burada da çatış­
manın simgeleri aracılığıyla 
yaşamın her anında karşı 
karşıya geldiğimiz baskıya 
ve o sonsuz gerilime ta­
nıklık ederiz.
Bir başka sergi, Galleria
La Salita’da (Roma): Yere 
doğrudan doğruya yağlı 
pastelle iki metre çapındaki 
bir plak çizilmiştir. Çizim, 
galerinin dört köşesinden 
plağa doğru dört kurt köpe­
ği yaklaşırken yapılmıştır. 
Pikaptan bir insanın “ hav­
laması”  duyulur. İlk başta 
malzemenin kendi içinde bi­
riktirdiği ve o “ ha patladı 
ha patlayacak” diye vur­
gulamaya çalıştığımız ener­
ji birikiminin, çelişkisinin 
dışarı vurması ya da den­
geyi sürdürmesinin yerini, 
şimdi insanın, insan deneyi­
nin aldığını görürüz. Yine 
“ ha patladı, ha patlaya­
cak...” bir güç,bir çatışma. 
Sürekli bir şiddet hazır­
lığının yaşanması...
Ancak, bu güçler hep 
dengeyi koruyacak değil ya. 
Kimi kez gerçekten “ patlı­
yor” da. örneğin, ya Sar- 
kis tarafından yok ediliyor 
ya da bazı işlerde, yıkılma 
kararı alınmış bir depo, bir 
yapı, bir fabrikada olduğu 
gibi “ iş” bu yıkımı da i- 
çeriyor. Ya da şimdi belirt­
tiğimiz Roma’daki sergide 
olduğu gibi, plağın üzeri 
sergiden sonra beyaz yağlı­
boyayla kapatılıyor. Ve ser­
giden geriye yalnız birtakım 
belgeler kalıyor. Belki şimdi 
yazımızın başından beri 
Sarkis’in yaptıklarına ne­
den “ yapıt” değil de “ iş” 
deyişimize daha bir. açıklık 
getirebiliriz.
Sarkis’in çalışmasında ö- 
zel ve ayrıcalıklı bir alana 
(kültür alanına), özel ve 
ayrıcalıklı bir ürünle (sanat 
yapıtıyla) katkıda bulun­
mak söz konusu değil. Ha­
yır, o, spekülasyona yol 
açan ekonomik baskının dı­
şında bir yöntemle yepyeni 
ilişkiler benimsemiş. Bir 
müze ya da bir galeri, sergi 
açmasını istediği vakit be­
lirli bir aylık istetnekte. 
Çünkü, “ Değeri olan, o 
müzede gösterilen şey değil, 
onu gerçekleştirmek için be­
nim verdiğim emektir” di­
yor. Nitekim, sergilerinin 
çoğunda satılık bir şey yok. 
Belli bir alanı kaplayan “ iş” 
sergiden sonra yok ediliyor. 
Ve bu “ iş” lerin anılarını 
(eskiz plsun, fotoğraf olsun, 
yazılı belge olsun) satışa 
çıkarmıyor. Ancak, bundan 
sonraki “ iş” lerinde kulla­
nacaklarını saklıyor.
Sarkis’e “ anti-sanat” çı 
diyebilir miyiz? Bilemiyo­
rum. Bildiğim, yaptıkları­
nın günümüz gerçeğinin “ ta 
kendisi” izlenimini vermesi. 
Bir de son olarak öğren­
diğim, Paris’teki şu ünlü 
B eau bou rg  M ü z e s i ’ nin 
(Pompidou Sanat Merkezi’ - 
nin), Sarkis’e retrospektif 
bir sergi için çağrıda bu­
lunduğu. Bu sergiyi Sarkis 
21 Şubat - 2 Nisan tarihleri 
arasında gerçekleştirdi. A- 
ma, her zaman bu merkezde 
sergilere ayrılan büyük sa­
lonlarda değil de, müzenin 
geçitlerinde. Ve sergisine 
“ Reserves Accessibles” a- 
dmı verdi. Sergiyi açtığı
yeri belirleyen bu adın 
Türkçe karşılığını çok dü­
şündüm. Birinci sözcük o- 
lumsuzdu, İkincisi olumluyu 
içeren bir çelişkiyi dile 
getiriyor. “ Kapalı- Geçit” , 
“ Açık-Saklılık” , “ Girilebi­
lir Saklılık” , “ Geçilir-En­
geller” diyebilirsiniz.
Şimdi, sergi katalogun­
dan bu sergiyi tanımaya 
çalışalım: Sarkis, son ser­
gisinde, sokak resminden 
yola çıkmış. Bunlara bak­
tığımızda üç olasılık akla 
gelebilir: 1) Bu, bir ressam 
tarafından, bir “ sanat ya­
pıtı” olarak yapılmıştır. 2) 
Bu, bir duvar boyacısının, 
bir badanacının temizlemek 
için fırçasını duvara sürt­
mesinden oluşmuştur. O 
zaman önemli olan resim, 
resmin şöyle ya da böyle 
olduğu değil, boyacısının 
işi, elindeki aracın temiz­
lenip temizlenmediğidir. 3) 
Duvara yazılmış politik slo­
ganların, polis, güvenlik 
görevlileri ya da karşıt po­
litik görüşlüler tarafından 
silinmiş olmasıdır. O zaman 
da önemli olan (karartma 
sergilerindeki gibi), çatışan 
güçlerden hangisinin bellek­
lerde daha uzun süre ka­
lacağıdır. Tabii ki, bu sergi 
bir kültür merkezinde a- 
çıldığı için, en güçlü olasılık 
birincisidir diyebilirsiniz. 
Ama, hayır, alanın her ye­
rini Sarkis’in “ hayır bu bir 
artistik resim” değildir di­
yen sesi kaplamıştır. Her an 
sizi dürtecek, çeşitli biçim­
ler aracılığıyla öbür olası­
lıkları ön plana çıkaracak­
tır. Ve ister istemez bu
kültür alanına diğer alanlar 
(iş alanı, politika alanı, 
çatışma alanı) girecektir.
Sergi 66 tane büyük 
plastik bezden yapılma, ta­
vana asılmış panodan olu­
şuyor. Seyircinin bir düğ­
meye basarak ikişer ikişer 
ya da üçer üçer aşağıya 
indirebildiği her birinde ola­
sılıklardan biri ya da ikisi 
vurgulanan bu panolarla 
müzelik sanat alanından çı­
kıp güncel ve evrensel ger­
çekler alanma geçebiliyor­
sunuz. Sarkis’in deyişiyle, 
“ her pano, bir cümlenin 
sözcükleri gibi...”  Sonuncu 
sergisi de gene bir “ çatış- 
ma”yı getiren, “ çatışmaya 
karşı değilim. Ancak, ça­
tışmayı kendi geleceklerini 
garantilemek için kullanan 
güçlere karşıyım”  diyen 
Sarkis’e Türkiye’den sevgi­
ler...
ZEYN EPO RAL
“Ibrdeaux’da Sualtı Üzerine Anonim Duvar Çalışması"
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 2 3 8 5 0 1 0 *


Sarkis'in çatışma, savaş ve dehşeti simgeleyen "iş" leri Paris'in ünlü Beaubourg'unda sergilendi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository