Taha Toros Arşivi, Dosya No: 39-Cemal Paşaİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Bardakçı, Murat

Istanbul Sehir University Repository

6 Pazar, 1 Aralık 1996 Hurrıyej
Cemal Paşa nın son mektubu
Tiflis'te,
1922'nirı 22 
Temmuz akşamı 
birkaç el silâh 
patladı ve üç kişi 
kanlar içerisinde 
yere yuvarlandı...
OsmanlI'nın son 
devrine imzasını 
atan İttihad ve 
Terakki Partisi'nin 
üç liderinden biri 
olan Cemal 
Paşa'yla iki yaveri 
jandarma teğmeni Süreyya Bey'le bahriye 
binbaşısı Nusret Beyler, hemen oracıkta 
can verdiler...
Birinci Dünya Savaşı yıllarının ünlü 
"Bahriye NazııT'ydı Cemal Paşa.. Bir ara 
İkinci Ordu Kumandanı olarak Suriye'ye 
ve Süveyş'e gitmiş, Arapların başlattığı 
, isyanı bastırmak için kullandığı şiddetle 
: korkulu rüya olmuştu... Savaştan sonra 
Almanya'ya yerleşmiş, oradan Rusya'ya 
geçmiş, bir ara Afganistan'da kalmış, 
Tiflis'te Ermeni kurşunlarıyla canmdan 
> olmuştu...
Türkiye'ye gönderdiği son mektubu, 
hayatını kaybetmesinden tam 13 gün 
öncesinin tarihim taşıyordu... Bakü'den 
Tiflis'e giden trende kaleme alınmış ve 
Ankara'ya, Mustafa Kemal Paşa'ya 
yazılmıştı... Enver Paşa'mn Türkistan'da 
mücadele başlattığından söz ediyor, ama 
eski kader arkadaşının bu hareketini 
"maceracı" buluyordu... Sovyet 
idaresindeki Müslümanlan 
ayaklandırmak "anavatana", yani 
Türkiye'ye zarar verebilirdi ve Ankara'nın
yapması gereken tek iş, Enver Paşa'yı 
"reddetmek"ti...
Ankara da Cemal Paşa gibi düşünmüş 
olacak ki, hiçbir zaman sahiplenmedi 
Enver Paşa'yı... Taa 1996'ya, cenazesi 
İstanbul'a nakledilene kadar...
Cemal Paşa'nm suikast sırasında 
Tiflis'te bulunmadığı için hayatta 
kalabilmiş üçüncü yaverinin, İsmet 
Bey'in ailesi, onun 70 küsur senedir el 
sürülmemiş arşivini geçenlerde bana 
devrettiler... Paşa'mn Mustafa Kemal'e 
gönderdiği mektup ve yüzlerce fotoğraf, 
bu arşivden çıktı...
İşte, Cemal Paşa'mn Ankara'ya, 
Mustafa Kemal Paşa'ya gönderdiği, 
tamamı çok uzun olan ve ilginç ifadelerle 
dolu son mektubundan bazı bölümler...
NEREDEN NEREYE... Bir zamanlar “Suriye'nin Kralı" diye bilinen 
Cemal Paşa'mn son fotoğrafı... Tiflis Morgu'nda Gürcü fotoğrafçılarca çekilmiş...
VE İKİ YAVER... Suikastta Paşa'yla beraber can veren iki yaveri, Mülâzım Süreyya (solda) 
ve Binbaşı Nusret Beylerin cenazeleri morgda...
Cemal Pasa'dan Mustafa Kemal'e
5
"Sevgili kardeşim Mustafa Kemal Paşa, 
Orta Asya için, daha doğrusu bütün 
Müslüman Asya'sı için bugünün en mühim 
meselesi, Enver'in Buhara'da teşebbüs ettiği 
işlerdir. Enver, maceracıların 
yapabilecekleri en son işi de yaptı, kendisini 
Buhara emiri ilân etti. ...Şimdi Buhara 
Cumhuriyeti Hükümeti aleyhine 
harbediyor, Sovyet Rusya da Buhara'nm 
müttefiki olduğu için, Ruslarla Enver 
arasmda muharebe ilân edilmiş bulunuyor.
Ruslar, Müslümanların hürriyeti için çok 
şeyler vaat ettikleri halde hiçbirini 
yapmadılar... Enver başlarına geçti ve kendi 
öz vatanının Ruslardan ümit ettiği maddi 
ve manevi yardımlara rağmen, Sovyetler 
aleyhine mücadeleye karar verdi...
Acaba Enver muvaffak olabilecek mi?
Bence hayır, bin kerre hayır!.. Enver katiyen 
başaramaz ve Enver'in giriştiği hareket ne 
kadar çok direnirse, sonuçta uğrayacağı 
harap vaziyet, o kadar şiddetli olacaktır.
Peki, Enver'in bu hareketine karşı biz 
nasü davranalım?
Eğer Sovyet Rusya Cumhuriyetinden
Anadolu ...için maddi yardım sağlama 
emelindeysek, Enver'in girişimini 
sessizlikle geçiştirmeliyiz.
...Fakat siz, Mustafa Kemal Paşa, bu 
zavallı Müslümanlara Enver'in 
teşebbüsünün fenalıklarını şimdiden 
söylemeye ve onları merhametsiz sonuçlar
doğuracak çılgınca teşebbüslerden 
kaçınmaya davete mecbursunuz. Daha da 
önemlisi, Ruslar Ankara'nın ve 
gölgesindeki İslam âleminin hakikaten dost 
olduğunu görerek Anadolu'ya yardımlarım 
artırırlar.
...Söylediklerimi özetleyeyim: 1. Sizinle 
makine başmda görüşmeye muhtacım. 2. 
Enver hakkında Afgan Emiri'ne bir mektup 
yazm. 3. Moskova'ya faal, zeki ve onlarm 
güvenini kazanmış bir delege yollayın. Bu 
aralar, Ruslardan çok şey koparmak 
mümkündür. 4. İran'a mükemmel bir elçilik 
heyeti gönderin. 5. Enver'in hareketlerini 
kınayan beyanatlar verin.
Göndereceğiniz telgrafı sabırsızlıkla 
bekleyeceğimi arzederek, gözlerinizi 
öperim kardeşim. Ahmed CemaP'
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Cemal Paşa'nın son mektubu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository