Taha Toros Arşivi, Dosya No: 36-Ethem İbrahim-İsmail Galip-Osman Salih-Sedat Hakkı-Fethi-Edhem Eldemİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Ogan, Aziz

Istanbul Sehir University Repository

B A Y  H A L
Y a z a n :  A  Z İ
8  on aylar zarfında evden çıkamıyacak kadar hasta olan eski Müzeler Müdürü 
ve İstanbul meb’usu Bay Halil Ethem vefat 
etti. Asırların nadir yetiştirdiği kemâl sa­
hihlerinden biri olan Halil Ethemin vefatı 
memleketin ilim ve irfanı namına cidden 
büyük bir ziyadır.
Halil Ethem, kelimenin bütün manasile 
bir ilim adamı idi. Tarihe, atikıyata ve 
bilhassa İslâm meskûkâtına ait derin vu­
kuf ve bilgisile memleket dahilinde olduğu 
kadar Garb ilim âlemince de tanınmış ve 
daima eserlerinden bahsedilmiş bir sima 
idi.
Bay Halil, Sadrâzam Ethem Paşanın 
küçük oğludur. 1861 de Istanbulda doğmuş 
olup ilk tahsilini burada bitirdikten sonra 
Berline elçi tayin olunan pederde birlikte 
Almanyaya gitmişti. Orta tahsilini Alman- 
yada yapan Halil Ethem yüksek tahsiline 
Zürihde başlamış, müteakiben Viyana ve 
Bern üniversitelerinde tahsilini ikmal etmişti. 
Maahaza Bay Halil tarih ve arkeolojiye de 
heveskâr idi Memlekete avdetinde Mül­
kiye, Ticaret, Hendesei mülkiye ve Darüş- 
şafakada muallimliklerde bulundu. Merhu­
mun müzeye intisabı şu suretle olmuştur.
İstanbul Âsarıatika Müzesi, büyük bir 
inkişafa doğru yürümekte idi. Bay Hamdi 
âsanatıkaya derin bir meyil ve sevgisi 
olan candan birinin yardımına muhtaç idi.
İ L  E T H E M
Z O Ğ A N
Nihayet biraderi Bay Haldi 1892 de ken­
disine muavin aldı. Bay Halil, uzun yıllar 
Müzeler müdür muavinliğinde kalmış ve 
1909 da o vaktin Sadrâzamının ısrarı üze- 
Şehreminliğine tayin olunmuştu. Beş altı 
ay kadar bu vazifede kalan Halil Ethem, 
Çırağan Sarayının yanmasından bir gün 
evvel istifasını vermiş bulunuyordu. 10 
şubat 1910 da Bay Hamdinin vukuu vefatı 
üzerine Müdiri Umumiliği kabul ve deruh- 
de etti. O tarihten tekaüdlüğünü istediği 
1 mart 1931 tarihine kadar müstemirren 
bu vazifede kalmış idi.
Bay Halil, Müzeler Umum Müdürlü­
ğünden çekildikten sonra da müzesine 
olan bağlılığı ve mesleğine olan aşkı ken­
disini yine müzeden ayırmamış ve müdür­
lüğü esnasında reis bulunduğu (eski eser­
leri Koruma Encümeni) ne bu defa âza sıfa- 
tile girmek suretile sekiz sene de encüme­
ne devam etmiş ve İstanbul şehrinin âsa- 
rıatika ve bediiyatını korumak hususunda 
hizmetlerde bulunmuştur. Büyük Millet 
Meclisinin dördüncü intihab devresinde 
İstanbul mebusluğuna seçilmiş olan Halil 
Ethem, Büyük Atatürk’ün mazharı takdir 
ve iltifatları olarak Türk Tarih Korumu 
asbaşkanlığına getirilmişti.
Bay Hamdi, müzenin müessisi olmak 
şerefini ihraz etmiş bir şahsiyet ise bira­
deri Halil Ethem de müzenin bugünkü
tekâmül esasını ileri götürmüş ve garb 
müzeleri derecesine isal etmeğe muvaffak 
olmuş bir şahsiyettir. Zaten bugünkü mev­
cudiyetini iftiharla gördüğümüz bu büyük 
ilim müesseseleri Hamdi ve Halilin him­
metleri eseridir.
Halil Ethemin muavinliği yukrda da 
zikrettiğimiz gibi Arkeoloji müzelerinin 
Çinili köşkün karşısına tesadüf eden kıs­
mın inşasından bir sene sonraya rastlar. 
Halbuki kütüphane ve idarenin bulunduğu 
kısım ile Roma ve Bizans ve Yıldız kol­
eksiyonlarını ihti­
va eden kısımların 
inşası mumailey­
hin muavinliği za­
manına tesadüf e- 
der ki açılma tö­
renleri 1902 ve 
1908 senelerinde 
icra edilmiştir.
Müzenin gayri 
İslâmî ve bilhassa 
İslâmî meskûkât 
kolleksiy o n u n u n  
zenginleşmesi hu­
susunda kırk sene­
ye yakın sarfet- 
tiği mesaî bu mü­
zeye yaptığı iyi­
liklerin başında' 
gelir. Adedleri bir 
çok binleri bulan 
bu sikkelerin gay­
ri musannef olan 
kısımlarının ter­
tip ve ikmali ve 
nihayet teşhir ve halkın istifadesine kon­
ması keyfiyeti haleflerine müyesser olmakla 
beraber yine bu husustaki şerefin en bü­
yüğü Bay Halil Ethemindir.
Umumî harpte her memlekette az çok 
müze işlerinin durduğu sıralarda Halil 
Ethem, müzelerin kapalı olmasından isti­
fade ederek müzenin alt katında büyük 
bir tasnif işine girişmeğe teşebbüs etti. 
Ayni zamanda başka bir bina bulan;Sana­
S:  73__________ Y E N İ
yii Nefise Mektebinin tahliye ettiği bina da 
(Şarkı Kadim Müzesi) ittihaz olundu; 
Âsarıatika Müzesinde mevcud Sümer, 
Asur, Hitit, Mısır ve ilh.. Kadim Şark 
milletlerine aid eserler bu binaya nakl ile 
tasnif ve teşhir işleri ikmal olunarak on iki 
salondan ibaret büyük bir müze vücude 
getirilmiş oldu.
Cumhuriyeti müteakib müze haline ge­
tirilen ve 1924 de ziyaretçilere açılan 
Topkapı Sarayı Müzesini tertip ve tasnif 
ve rehberinin yapılması hususunda ciddî
bir organizatör o* 
lan Halil Ethemia 
mesaisi daima hür­
metle, takdirle a- 
nılmağa lâyıktır.
Sarayda mev­
cut kıymetli silâh­
lar ile porselen­
lerin tasnifi için 
Dresden Porselen 
Müzesi Müdürü 
Mösyö Zimmerman- 
nı ve Münihde Es- 
lâha Müzesi Müdü­
rü Mösyö Stock- 
lein’i celbetti ve 
kısa bir zamanda 
bu âlimlerin him- 
metile bu eşya kla- 
sifiye edilerek kol- 
leksiyonlar halinde 
teşhir olundu. Ar­
keoloji Müzesinin 
şaheserler silsilesi 
namı altında çıkan 
neşriyatın ikinci 
cildini teşkil eden Zimmermann’m kaleme 
aldığı porselen kataloğu, Topkapı Sarayı 
Müzesinin bu koleksiyonunun zenginliğini 
bütün cihana tanıtmağa hizmet etmiştir.
Meşrutiyetten evvel hükümdarın irade­
lerde muhtelif Avrupa müzelerine hediye 
edilen eserlerden dolayı merhum pek 
münfaiî olmuştu ve bu infialini alenen 
izhar ederdi. Hattâ hükümet namına Av- 
rupada iştirak ettiği bir arkeoloji kongre-
BAY HALİL ETHEM
E N t T Ü R K ___________S:  73
sinde hatibin biri müstakbel âsarı atika 
hafriyatına nakli kelâm ettiği sırada (Tür- 
kiyey’ı telmih eder şekilde) yeni yeni keş- 
fiyattan hediye şekilinde hariç müzelerin 
müstefit olmaları emelini izhar etmesi 
üzerine Halil Ethem, derhal reisten söz 
istiyerek kendine has bir tavırla ve yük­
sek bir sesle : «Türkiyede Cumhuriyetin
ilânından beri bu ihtimal ve ümidlere ka­
pıların kapanmış olduğunu» söylemiş ve bu 
fikrin tashihini istemiştir. Halil Ethem, 
her ne şekilde olursa olsun en ufak bir 
âsarıatikanın memleket dışına çıkmasına 
taraftar değildi. Bu hususta biraderi Harndi 
merhumun izi üzerinde yürümüştü. Bu iki 
kardeşin kaleme aldıkları asarı atika nizam­
namesi ki elyevm mer’iyet mevkiindedir, 
ecnebi heybetlerin keşfettikleri eserlerin 
memleket müzelerinde kalmaları için hü­
kümleri ihtiva eder [1] . Zaten bukadar 
kıskançlıkla hareket edilmeseydi ne bu 
büyük müzeler vücut bulur ve ne de en 
güzel eser memlekette kalırdı- Halil Ethem 
hafirlere muzaaf eserlerden bile verilme­
sine asla taraftar olmamıştır.
Merhum, müze vesaitile vaki olan keş- 
fiyatın vatandaşlar elile neşredilmesini 
ister ve bu hususta pek kıskanç davranırdı, 
Fikrine iştirak etmiyor gibi görünenlere;
« Evet bunları buguıı neşredecek ele­
manlarımız, arkeo oğlarımız yok. Fakat 
yarın yetişecek türk gençlerine ellenmemiş 
neşir malzemesi bırakmalıyız ve onları bü­
tün ilim dünyasına, memlekete şeref vere 
cek telifatta bulunabilmelerini temin ve 
teshil etmeliyiz » dirdi.
Halil Edhem, biraderinin tesis ettiği 
Sanayii Nefise Mektebi Müdürlüğünü de 
harb senelerine kadar ifa etmiştir. Kendisi 
ressam değildi. Fakat, bir tabloyu gördüğü 
zaman onun hangi ekole mensub olduğunu 
salahiyetle tayin edebilecek kadar müma- 
rese sahibi idi. (Elvahı nakşiye kolieksiyonu) 
adile neşrettiği bir broşör, türk san’at âlemi
[1] Yeni Türk Mecmuası asarı atika hafri­
yatı ve Müzeler. A. Oğan
Sayı 64, 1 Nisan 1938
için cidden kıymetli bir eserdir. Halil Ed­
hem, bu eserile eski ressamları ve onların 
eserlerini bize tanıtmıştır. Hatta bu bro­
şürün zamanımız ressamlarına ait kısmın da 
ilavesi suretiie ve ayni zamanda fransız 
ve İngiliz dillerinde de bastırılması hak­
kında kendisine bazı taraflardan teklif ve 
ricalarda bulunulduğu işitilmiştir-
Halil Ethem büyük bir ilim adamı ve 
tam manasile bir organizatör olmakla be­
raber daima ileriyi görerek hareket eden 
bir idareci idi- O, hiç bir zaman müessese- 
sinin işlerini bırakarak siyasî cereyanlara 
kendini kaptırmamıştı. Hattâ lafını bile 
ettirmezdi. Düşündüklerini hatır ve gönüle 
bakmadan açıkça söyleyen merd ve fa­
ziletli bir insandı ve memtekette iş başına 
gelen hükümet erkânının bir çokları hocası 
olarak kendisini tanımış, sevmiş ve ona 
müze işlerinde daima müzaheret etmişlerdi. 
Halil Ethem tab’an titiz idi, sert söyler, 
fakat sözü kimseyi incitecek iz bırakmazdı. 
Çünki garaz ve kin nedir bilmezdi. Bütün 
dostlarına ve tanıdıklarına faideli olmak 
en büyük meziyetlerinden idi- Hastalığa 
karşı pek rakik idi- Hastalığını işittiği bir 
dustunu aramaması, bizzat istifsarı hatırda 
bulunmaması kabil değildi Çok samimî idi. 
Aksi bir hâdeseye şahid olmadıkça her kim 
hakkında beslediği kanaati asla değiştirmez 
ve hattâ kendine yar^ olmayanlara karşı 
bile müşfik davranırdı.
Halil Etilensin müdürlüğü zamanında 
pek mühim ve nazik hâdiseler zuhûr etmişti. 
Umumî seferberlik ilânında bütün bademe 
ve bekçileri silâh altına alman müzenin 
alt katında ikamet etmek suretiie müesse- 
seninb ekçiliğini yapmıştı. Hattâ bu hal, 
harbten sonra da senelerce devam etti.
îstanbulun işgalinde Sarayburnunda bir 
ecnebi devlet kumandanının hafriyat yap­
tırdığını ve bazı eşyaya da destres olundu­
ğunu haber alınca büyük rütbeli bir kuman­
dan olan o zatı, makale sahibini gönde- 
erek müzeye davet etti. Çünki kendisi 
ağırca bir hastalık geçirmişti. Doktorlar 
yataktan® çıkmasına izin vermiyorlardı.
S:  73 Y E N İ  T Ü R K  7
Daveti hüsnü kabul ile gelen zata ilk söz 
olarak : « Afedersiniz general, sizin Saray- 
burnunda âsarıatika hafriyatı yaptırmakta 
olduğunuzu işittim, böyle işler, doğrudan 
doğruya arkeologların işidir. İlim âleminde 
tenkidi mucip işlere girişmek istemiye- 
ceğinizi tahmin ettiğim gibi hafriyat icrası 
da memleketin kanunlarına tevfik edilir. 
Eğer orada behemehal hafriyat yapmak 
lüzumu varsa bir ruhsatname alınır. Bu 
lâzımeye dikkat edilmesini hatırlatmak ve 
ricada bulunmak için hasta halimde sizi 
buraya kadar yordum. Ayni zamanda bulu­
nan ve memleket dışına çıkarıldığı haber 
verilen eşyanın da müzeye iadesini rica 
ederim.» demişti- Evet, bu kumandan bir 
arkeolog göstererek orada hafriyat icrasını 
talep eden bir istida gönderdi. Bunun 
üzerine bu hafriyatın murakabesine müze­
den iki memur tayin edildi, eşyalar da 
uzun bir seyahatten sonra kendi vasıta- 
larile müzenin kapısına kadar getirildi.
Kara ve elemli günlerde Halil Etlıemin 
o vaktin hükümetine bar olmaksızın şahsî 
nüfuzunu kullanarak ve karşısındakilere, 
uzun seneler yurdu müdafaa için yorgun 
düşmüş, fakat yaşayan ve yaşayacak olan 
bir Türk milletinin var olduğunu ve ka 
nunlarına ittiba iâzımgeldiğini söylemek, 
kendisinin ne derece yurt sever bir adam 
olduğunu gösterir.
Halil Ethem, bazı defa inha ve teklif­
lerinin mazharı kabul olmadığını görünce 
derhal istifayı göze aldırırdı. Kendisini 
haklı gördüğü mes’elelerde sonuna kadar 
ısrar ederdi- Bir gün yine istifa keyfiyeti 
mevzuubahs olmuş, fakat o vakit Maarif 
Vekili bulunan Necati merhum hem teklif­
lerini nazarı dikkate almış, hem de «baba­
cığım» hitabile yazdığı nazik bir mektupla 
gönlünü almak gibi büyük bir kadirşinas­
lıkta bulunmuştu.
Bay Halil Ethemin âsarıatika ve tarihe 
aid eserlerinin büyük bir kıymeti vardir.
Van Bercbem ile müştereken yazdık­
ları Sivas ve Divriki abidatı hakkmdaki 
eser cidden mühim bir kitaptır. (Kayseri
şehri) ne dair olan eseri, bugün bile tedkik 
ve tetebbu erbabını tatmin etmektedir. 
Meskukâtı isiâmiye katalogunun altıncı 
cildini teşkil eden Osmanlı Meskûkâtı 
(Sultan Orhandan Murad 111 a kadar) [1] 
ve kurşun mühürler katalogu çok mühim 
birer eserdir. Len Pol’un Düveli İslâmi- 
yesini Türkçeye çeviren Halil Ethem, 
bazı yerlerini ilâve ve tashih suretile bu 
mühim eseri daha nafi bir hale koymuştur. 
Yedikule, Topkapı Sarayı, camilerimiz 
Niğde ve saire gibi eserlerini son zaman­
larda yazmıştır.
Eski (Tarih-i Osmanî Mecmuası) nda 
çıkan makalelerinin hemen hepsi derin 
bir bilgi ve tetkik mahsulüdür- Merhum 
seri yazar ve ifadesi açık ve çok düzgün 
olduğundan sevile sevile okunurdu. Fran­
sızca ve Almancayı da kendi dili kadar 
sühuletle söyler ve yazardı. İngilizce de 
bilirdi. Arebî ve farisî kitabeleri okuyup 
tahlil ve mukayeseler yapacak kadar bu 
dillere de vukufu vardı.
Kendisine bir çok Üniversite ve ilim 
cemiyetleri tarafından fahri profesörlük, 
doktorluk ve âzalık unvanı verilmiştir. 
Muhterem ailesinin lütufkâr müsaadeleri 
üzerine zatî sicil evrakı arasında şu malû­
mata destres oluyoruz:
(Darülfünunu Osmanî) ulumu tabiiye 
şubesinden çekilmesi üzerine (Maarif Ne­
zareti) tarafından 29 kânunusani 1326 
tarihide kendisine fahrî muallim unvanı ve­
rilmiştir. 8 mayıs 1329 tarihinde (Tarih-i Os­
manî Encümeni) âzalığına ve 1892 kânunu­
evvelinde Moskova Ulumu tabiiye, Antro­
poloji ve Etnografi âzalığına ve 1924 eylü­
lünde terfian Berlin Âsarıatika Ensti­
tüsü aslî âzalığına ve 1933 seneesinde de 
Sidney Âsarıatika Cemiyeti âzalığına ta­
yin olunmuştur. Bundan başka Halil Ethe- 
me 1925 kânunuevvelinde Bassel, 1934 de 
Layipzig Üniversiteleri tarafından fahrî
[1] Mabadinden bahsedecek yedinci cilde 
başlamak istmieş ise de sıhhati müsaade etmedi.
8 Y E N i
doktorluk unvanı ve 1931 senesinde İstan­
bul Üniversitesi tarafından da fahrî müder­
rislik payesi verilmiştir.
Bay Halil Ethem, memleket tababet 
âleminde ihtisasile tanınmış biricik oğlu 
Doktor Süleyman Ethemi kaybettiği dört 
senedenberi derin bir elem, payansız bir 
hüzün içinde idi. Avrupada da tahsilini 
ikmal etmiş mesleğinde ilerlemiş, kendisi 
gibi birçok meziyetlere sahib olan oğlu­
nun zıyaı, ona pek ağır gelmiş ve bu 
yüzden zaten nazik olan sıhhati büsbütün 
muhtel olmuştu.
Velhasıl memleket, telâfisi çok güç 
olan seciyeli, faziletli ve kemal sahibi bir 
evlâdını kaybetti. Cenazesi tam yarım asır 
bir zaman inkişafına hizmet ettiği müzelerin 
önünden geçirilirken bu muhterem ölünün 
ruhunun şadolduğunu âdeta seziyordum.
T Ü R K___________ S :  73
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Bay Halil Ethem

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository