Taha Toros Arşivi, Dosya No: 261-Suikast (İzmir Suikastı ve İstiklal Mahkemesi

Şen, Yunus

Istanbul Sehir University Repository

‘Bakan mahkum ettiren’ ilk dava
Yavuz-Havuz olayı
Bahriye Vekili İhsan Bey, Yavuz zırhlısının tamirinde yetkisiz 
kişilere görev vermek, bir şirkete ayrıcalık tanımak gibi 
iddialarla Yüce Divan’a sevkedildi ve mahkum oldu.
Yavuz zırhlısının 
1960’lı yıllarda 
çekilmiş
fotoğraflarından 
biri: Yavuz, 
Gölcük limanına 
giriyor.
A dına türküler yakıl­mıştı. Solmuş fotoğ­rafları ya da tasvirle­ri, yaşamları boyunca hiç deniz yüzü gör­
memiş Anadolu köylüsünün du­
varlarını süslüyordu. Yavuz’da 
görev yapmak, her deniz subayı­
nın arzusuydu.
O, yedi düvele karşı gelmiş, 
neredeyse her köşesi işgal edil­
miş imparatorluğun küllerinden 
yepyeni bir devlet kurmuş Türk 
ulusunun gururuydu.
işte o Yavuz, Türkiye Cum- 
huriyeti’nin yolsuzluk tarihinde 
de bir ‘ilk’in odak noktası oldu.
Tarihe, ‘Yavuz-Havuz Dava­
sı’ diye geçen ve genç Cumhuri- 
yet’in, ‘bakan mahkum ettiren 
ilk yolsuzluk’ olayının baş kah­
ramanı oldu.
BAHRİYE VEKALETİ 
KURULUYOR
I. Dünya Savaşı’ndan ‘yaralı’ 
çıkan Yavuz zırhlısının Cumhu- 
riyet’ten sonra esaslı bir onanma
ihtiyacı vardı. Cumhuriyet hü­
kümeti, Yavuz zırhlısını tamir 
ettirip, Deniz Kuvvetleri’nin bu 
en vurucu savaş gemisini aktif 
hale getirmek istedi. Bu amaçla 
tüm parasal olanaksızlıklara 
rağmen kollar sıvandı.
Önce dönemin Milli Müdafa 
Vekaleti Bahriye Dairesi, çeşitli 
girişimlerde bulundu. Nitekim, 
bir yabancı şirketle anlaşıldı. 30 
bin tonluk bir havuzun İzmit’e 
getirtilmesi ve Yavuz’un burada 
tamiri kararlaştırıldı.
38 • Popüler TARİH/ Haziran 2001
Ancak bu karar verildikten 
üç hafta sonra bir kanunla, 
‘Bahriye Vekaleti’ kuruldu. Yıl 
1924’tü ve Fethi (Okyar) Bey’in 
başkanlığındaki ‘3. Hükümet’ 
görev başındaydı. Bahriye Veka­
leti kurulduktan sonra Yavuz’un 
onarımıyla ilgili olarak önceden 
alınan karardan vazgeçildi.
Bahriye Vekaleti’nin başına, 
dönemin Cebelübereket (bugün­
kü Osmaniye) milletvekili İhsan 
Bey getirildi.
İhsan Bey aslında daha önce­
leri de milletvekiliyken, Ya­
vuz’un onarımıyla ilgilenmiş, 
Enver Paşa’nın eniştesi Ömer 
Nazım Bey ve Ertuğrul (Bilecik) 
milletvekili doktor Fikret Bey 
(Onuralp) ile birlikte şirket kur­
muş, hükümete bazı öneriler 
sunmuştu.
Daha sonraları ‘Eryavuz’ so­
yadını alacak olan İhsan Bey, 
‘Bahriye Vekili’ olmasının ardın­
dan çeşitli yabancı firmalarla gö­
rüştü ve sonunda Yavuz zırhlısı­
nın onarım işini bir Fransız şir­
keti olan Flander’e verdi.
‘GAZİ HAZRETLERİ’ 
ÜZGÜN...
Yavuz’un onarımı için İz­
mit’e bir havuz getirildi. Yavuz, 
havuza yerleştirildi. İşte, o sıra­
da olan oldu: İçi tam olarak su 
doldurulmamış havuzdaki Ya­
vuz, desteklerini yıkarak kuru 
havuzun içine düştü. Hem havuz 
hem de Yavuz yara aldılar. Bu 
kaza çok tartışıldı.
Daha önceki bazı nedenlere 
bu kaza da eklenince, Yavuz 
zırhlısının onarımı gecikti. Bah-
İhsan Bey kimdir?
Ihsan (Eryavuz) Bey, eski bir topçu 
öğretmeniydi. Bu yüzden, 'Topçu 
İhsan' namıyla anılırdı (fotoğrafta).
Cumhuriyet'ten sonra Halk Partisi'ninj 
tanınmış kişileri arasında yer aldı.
Cumhuriyet'in ilk yıllarında, geçici 
bir süre için oluşturulan İstiklal 
Mahkemeleri'nde başkanlık yaptı. 0 
zamanki adı 'Cebelübereket' olan 
Osmaniye'yi temsilen milletvekili 
seçildi. Fethi Okyar'ın 
başkanlığındaki '3. Hükümet' 
tarafından Bahriye Vekaleti 
kurulunca (30 Aralık 1924), söz 
konusu bakanlığın başına getirildi. Bahriye Vekaleti, 1927 
seçimlerinden sonra İsmet İnönü tarafından kurulan '5. Hükümet' 
döneminde kaldırıldı.
riye Vekaleti’yle ilgili bazı söy­
lentiler yayılmaya başladı.
Onarımın gecikmesinin ve 
söylentilerin cumhurbaşkanı 
‘Gazi Hazretleri’ni de üzdüğünü, 
dönemin başbakanı İsmet (İnö­
nü) Paşa, Meclis’teki konuşma­
sında dile getirdi.
İSMET PAŞA’NIN SORU 
ÖNERGESİ
Bu gelişmeler ve tartışmalar­
la, 1927 yılına gelindi. O yıl ya­
pılan seçimlerden sonra Bahriye 
Vekaleti kaldırıldı. Aynı yılın 
Aralık ayında başbakan İsmet 
Paşa, Meclis’e bir soru önergesi 
verdi.
İsmet Paşa, İhsan Bey’in ba­
kanlığı döneminde, hükümete 
bilgi vermeksizin Fransız şirketi­
ne ayrıcalıklar tanıdığını iddia 
ediyordu.
Başbakan İsmet Paşa şöyle
diyordu: "İhsan Bey’in, Ya­
vuz’un tamiri meselesinde emni­
yeti sarsacak tarzda, icra vekille­
ri heyeti kararı hilafına ve kanu­
ni selahiyeti haricinde hareket 
ettiği ve böylece hâzinenin men­
faatlerine dikkat edilmediğinden 
Divanı Ali’ye şevkini teklif edi­
yorum."
Başbakanın, İhsan Bey’in 
Yüce Divan’a gönderilmesi tekli­
fi üzerine, bir Meclis Soruşturma 
Komisyonu kuruldu. Komisyon 
başkanlığına Yunus Nadi getiril­
di. Komisyonda görüşülen iddi­
alar arasında, İhsan Bey’in, Ya­
vuz zırhlısının tamiri sürecinde 
yetkisiz kişilere görev vermesi, 
bir şirkete ayrıcalık tanıması ve 
rüşvet alması da vardı.
KOMİSYON ÇALIŞIYOR
Soruşturma Komisyonu ça­
lışmalarını sürdürürken, İhsan
Yavuz gemisi 
bakım ve 
onarım için 
havuzda.
Popüler TARİH/  Haziran 2001 • 39
YOLSUZLUK
Dahiliye Vekili 
Şükrü Kaya ve 
Meclis Başkanı 
Kazım Paşa, 
Divanı Ali 
müzakerelerini 
izliyorlar 
(en sağda).
Yavuz: 'En uzun 
ömürlü kruvazör'
Savaş kruvazörü Yavuz (üstte), 
zamanının en modern ve güçlü 
askeri gemilerinden biriydi. 
1911 yılında Almanya'nın 
Hamburg limanında denize 
indirilen Yavuz'un ana silah 
olarak, 10 adet 11 inçlik topu 
vardı (altta). II. Dünya Savaşı 
yıllarında silah gücü büyük 
ölçüde artırıldı. 25 bin 407 ton 
ağırlığındaki Yavuz, 28 deniz 
mili sürat yapabiliyordu. 3 yıl 
Alman donanmasında, 67 yıl 
da Türk donanmasında görev 
yapan Yavuz, 1971 yılına 
kadar Türk donanmasına 
sancak gemisi olarak hizmet 
verdi.
Dünya tarihinde, 'en uzun 
ömürlü kruvazör' olarak da bir 
rekor kıran Yavuz, daha sonra 
sökülmek üzere satıldı ve 7 
Haziran 1973'te, Gölcük Deniz 
Üssü'nde yapılan duygulu bir 
törenle Türk Deniz 
Kuvvetlerinden ayrıldı.
Bey’in bir aracıdan 40 bin lira­
lık komisyon vaad eden bir mek­
tup aldığı iddiası ortaya atıldı. 
İhsan Bey, komisyonda bununla 
ilgili iddiayı reddederken, şöyle 
dedi: "Efendiler, Ihsan öyle bir 
adamdır ki, şerefsizim, sakla­
maz. "
Komisyonda, İhsan Bey’in 
çeşitli kişiler aracılığıyla Flander 
şirketinden başka yabancı şir­
ketlerle de görüşmeler yaptığı, 
bunların bazılarından rüşvet al­
ma girişiminde bulunduğu iddi­
aları ele alınıyordu. İhsan Bey 
bu iddiaları reddedip, ‘emanete 
hiyanet etmediğini’ söylüyordu.
Neden Flander şirketini ter­
cih ettiğini anlatırken, Fransız 
firmasının Yavuz’un onarım işi­
ni alması karşılığında bir mayın 
fabrikasını ‘bilâ bedel’ (karşılık­
sız) yapıp hükümete teslim etme­
yi kabul etmesinin etken olduğu­
nu söyledi.
İhsan Bey sözlerini şöyle 
sürdürdü: "Esasen bu mayın 
fabrikasını temin edinceye ka­
dar neler çektim, ben bilirim. 
Fena mı ettim? Selden kütük 
kapmak dediğiniz kadar vardır. 
Evet, ben devlet lehine selden 
bu kütüğü kaptım. Beyefendi­
ler, affınıza mağruren söyleye­
yim. Vallahi, billahi, tallahi 
bundan sonra, Vekalet sandal­
yesine oturtacak adam bula­
mazsınız. Bedavadan bir mayın 
fabrikası temin ettiğime sevinir­
ken, şimdi niçin yaptın diye 
muaheze ediliyorum."
BİR BAKAN, İLK KEZ 
YÜCE DİVAN’DA
Komisyonun çalışması gün­
ler sürdü. Sonunda İhsan Bey 
suçlu bulundu ve dokunulmazlı­
ğının kaldırılarak Divanı Ali’ye 
yani Yüce Divan’a’lsevkedilmesi- 
ne karar verildi.
Komisyon kararı, oylanmak 
üzere 27 Ocak 1928’de Meclis 
Genel Kuıulu’nda ele alındı.
İhsah Bey, Meclis’te de ko­
misyonda söylediklerini tekrar­
ladı ve milletvekillerine şöyle 
seslendi: "Her şeye rağmen, şim­
di bizzat muhakeme edilmemi is­
teyerek, gözlerimi kırpmadan 
Divanı Ali’ye gideceğim. Izdırap 
içinde yaşıyorum. Hırsızlıkla it­
ham ediliyorum. Beni bir an ev­
vel Divanı Ali’ye gönderin de
40 • Popüler TARİH I Haziran 2001
son iyiliğinizi yapın, isterseniz 
kendi cezamı kendim vereyim. 
Ben bu kadar ahlaksız olduğu­
mu bu mazbatayı görünceye ka­
dar bilmiyordum. Rica ederim, 
derhal kararınızı veriniz, beni 
Divanı Ali’ye gönderiniz."
Meclis uzun müzakerelerden 
sonra kararını verdi. Bu kararla, 
ilk kez bir bakan Yüce Divan’a 
gönderiliyordu. Ihsan Bey’le bir­
likte, bakan olmadan önce ortak 
şirket kurduğu milletvekili Fik­
ret (Onuralp) Bey de Yüce Di­
van’a gönderildi.
hapis, 100 lira ağır para cezası­
na mahkum edilmişti. Bu mah­
kumiyetler Yüce Divan’ın Cum­
huriyet döneminde verdiği ilk 
mahkumiyet kararlarıydı ve
‘Yavuz-Havuz Davası’, daha 
sonraki dönemlerde benzerleri­
ne rastlayacağımız ‘bakan mah­
kum ettiren’ ilk yolsuzluk ola­
yıydı. ■
'Goeben' nasıl 'Yavuz' oldu?
Başbakan 
İsmet Paşa, 
Divanı Ali’de 
şahit olarak 
dinlenirken.
MAHKUMİYET KARARLARI
Çok geçmeden Yüce Divan 
kararını açıkladı: " ...  Ihsan
Bey’in yalnız Türkiye Cumhuri- 
yeti’nin Bahriye Vekili iken 
memleketin denizde en mühim 
müdafaa silahı olan Yavuz kru­
vazörünün tamiri için reji usu­
lüyle alınacak malzemenin paha­
sına fesat karıştırarak irtikab et­
mek üzere kasdettiği cürmü, ve­
saiti mahsusa ile icraya başlayıp, 
ancak elinde olmayan mâni se­
beplerden dolayı cürmün husu­
lüne lüzümlu fiilleri ik­
mal edememek derece­
sindeki mezkur cürme 
teşebbüs etmekten, es­
babı müşeddide ile 
mücrimiyetine..."
Ihsan Bey ‘görevi 
kötüye kullanmak’ ve 
‘rüşvet alma girişimin­
den’, iki yıl ağır hapis 
ve iki yıl memuriyetten 
men cezasına çarptırıl­
mıştı. Fikret Bey de 
dolandırıcılıktan 4 ay
Birinci Dünya Savaşı'nın başında Osmanlı devletinin Almanya ile ittifak 
kurma pazarlıklarının yaşandığı günlerdi. Akdeniz'deki İngiliz 
donanmasından kaçan iki Alman zırhlısı Goeben ve Breslau, Çanakkale 
Boğazı önlerine geldiler. Ege'de sıkışmışlardı ve 
tarafsız Osmanlı karasularına sığınmak istiyorlardı.
Görüşmelerden sonra Goeben ve Breslau Çanakkale 
Boğazı'ndan geçerek Marmara'ya girdiler (altta).
İngilizler bu durumun savaş kurallarına aykırı 
olduğunu belirterek Osmanlı devletini protesto 
ettiler. Bu durumda Osmanlı yönetiminin elinde iki 
seçenek kalıyordu: Alman gemilerini karasularının 
dışına çıkarmak ya da satın alarak kendi 
donanmasına katmak. Osmanlı devletinin o günkü 
politikasına uygun olarak, savaş gemileri satın 
alındı. Goeben zırhlısına Yavuz, Breslau zırhlısına 
ise M idilli ismi verildi.
Goeben'in komutanı Amiral Souson da o günlerde Osmanlı 
donanmasında bu gemilere komuta edecek yedek bir ekip olmadığı için, 
Osmanlı donanmasında görevlendirildi. Hatta geminin Alman 
mürettebatı, Türk denizcilerin fesli kıyafetini de giydi (üstte). Yavuz ve 
M idilli bir ay sonra Karadeniz'e açılarak Rus limanları Odessa ve 
Sivastopol'ü bombaladılar. Böylece OsmanlI'nın I. Dünya Savaşı'na 
girişinde kullanıldılar.
Popüler TARİH / Haziran 2001 »41
Taha Toros Arşivi


Bakan mahkum ettiren ilk dava:Yavuz-havuz olayı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository