Taha Toros Arşivi, Dosya No: 69-Faik Ali - Munis Faik Ozanso

Uyguner, Muzaffer

Istanbul Sehir University Repository

Ölümünün Yirminci Yılında
FAİK ÂLİ  OZANSOY
Muzaffer UYGUNER
F aik  Âli Ozansoy 1 Ekim  1950 günü sabahı 
gözlerini kapam ıştı dünyaya, ö lüm ünün üzerin­
den tam  yirm i yıl geçti. Dergimiz, Mülkiye’nin 
yetiştird iğ i bu değerli sanatçıy ı k ısaca tan ıtm ayı 
uygun buldu. Bu yazıda, onun haya tı ve sanatı 
üzerine eğileceğiz.
H ayatı :
F a ik  Âli Ozansoy’un doğum yılı o larak  çok 
çeşitli ta rih le r verilm iştir. Bunları teker teker 
ele alıp yanlışlıklarını belirtecek değiliz. Ali 
Ç ankaya’nın bilinen kitabındaki ta rih i alacağız 
burada. Bu ta rih  24 M art 1876 (1292 Rum i) dır. 
D iyarbekirli o larak  anılan ve Mizân’ül-Edeb adiı 
ünlü b ir eserin yazarı bulunan Said P aşa ’nın 
oğlu ve ünlü ediplerimizden Süleyman N azif’in 
kardeşidir.
D iyarbakır’da doğan F a ik  Âli, D iyarbakır 
A skerî R üştiyesi’nden sonra b ir yıl da D iyarba­
k ır Idadî’sinde okumuş, İstanbul’a  ge’ip Mü’ki- 
ye’nin Idadî bölümüne girmiş, burayı b itirdikten 
sonra g irdiği M ekteb-i Mülkiye-i Şahane’den 
1901 yılında mezun olm uştur.
İlk  görevi B ursa M aiyet m em urluğu olup 
1901 yılı Eylül ayında atanm ıştır. O yıllarda 
ağabeyi Süleyman N azif de B ursa M ektupçusu’- 
dur. Bu görevde iken Ayvalık, Gönen, Balya, E r ­
dek kazaları kaym akam  vekilliklerinde bulun­
m uştur. E rdek ’de bulunurken, kaym akam lık için 
şa r t  olan üç yıl dolduğundan asıl kaym akam  ola­
rak  N isan 1904 de Sındırgı kaym akam lığına 
atanm ıştır. D aha sonra Balya, 1906 da B urhani­
ye, N isan 1908 de Orhangazi, Eylül 1908 de Mu- 
danyalıların  isteği üzerine M udanya kaym akam ı 
olm uştur. 1909 da atandığı Gebze kaym akam lı­
ğ ına gitm eden, üç derece te rfi e ttirile rek  16 E y ­
lül 1909 d a  Midilli Sancağı M utasarrıflığ ına 
atanm ıştır. Üç yıl burada k a lan  F aik  Ali, 12 E y ­
lül 1912 de K ırşehir M utasarrıflığ ına gitm iştir. 
1913 yılında sağlık  sebeplerinden is tifa  ederek 
İstanbul’a  gelm iş ve 14 Kasım 1913 de Beyoğlu 
M utasarrıfı olm uştur. B urada fazla  kalm am ış ve 
İdarî ve içtihadî anlaşm azlıklar yüzünden 30 
A ralık  1913 de bu görevinden istifa  etm iştir. D a­
h a  sonraki yıllarda, onu, gene m u tasa rrıf  olarak  
K ütahya’d a  (iki kez), Ü sküdar’d a  görüyoruz. 
K ütahya’dan atandığı Gelibolu m utasarrıflığ ına 
g itm eyerek istifa  etm iş ve istifasından bir iki ay
Faik Âli Ozansoy 1901 yılında Mülkiye 
son sınıf öğrencisi
sonra da Dahiliye N ezâreti T eftiş H eyeti M üdür­
lüğüne getirilm iştir. Bu görevden te k ra r  Beyoğ­
lu m utasarrıflığ ına a tanan  F aik  Âli, buradan da 
birinci sınıf D iyarbakır Valiliğine atanm ıştır. Bir 
süre sonra istifa  ederek İstanbul’a gelm iş ve 
Ebubekir Hâzım  (Tepeyran) Dahiliye N âz ın  
olunca F a ik  Âli’yi M üsteşarlığa atam ıştır, id a ­
recilik hayatındaki son görevi budur.
Bundan sonraki y ıllarda Mülkiye’de fran- 
sızca öğretm enliği, Saint Benoit’da türkçe ö ğ re t­
menliği yaptı. D aha sonra A nkara 'ya  ta şına rak  
burada da oğlu Munis F a ik  Ozansoy ile Marmara 
adlı edebiyat dergisini yayımladı. 1930 yılı Tem ­
m uz ayında emekliye ayrıldı. 1 Ekim  1950 p azar­
tesi günü sabahı sa a t 1.20 de gözlerini yumdu 
hayata.
F a ik  Âli bey, 1908 yılında, O rhangazi kay ­
m akam ı iken B ursa’da evlenmiştir. Eşi Mevhibe 
hanım, eski valilerden M ehmet H aydar P aşa ’nın 
kızıydı. Bu evlilikten üç erkek ve iki kız çocuk­
ları olm uştur.
Fizik yapısı ve İnsanlığı :
F aik  Â li’yi yakından tan ıyan ların  yazdıkla­
rından y ara rlan arak  onun fizik ve psikolojik y a­
pısına değinm ek istiyoruz biraz da. M ithat A ta- 
ku rt, 8 Ekim  1950 ta rih li K udret G azetesi’nde 
onun hakkında şunları yazm ıştı : «Tahsilinden 
ve gördüğü hizm etlerinden tec rit edildiği zam an 
dahi F aik  Âli yüksek insan vasıflı b ir değer ola­
rak  o rtada m evcuttur. B ilhassa derin şefkati, 
m isafirperverliği, diğerkâm lığı, e tra fın a  zararlı 
o lm aktan çok çekinme hali gibi onun doğuştan 
beraberinde getird iğ i ¡kıymetler b aş ta  gelir.
«M ünakaşası b itaraf, daim a m akul, tesir 
etm ekten kaçm an, sesi ve bakışı yürektendi. Sev­
m edikleriyle hiç m eşgul olmaz, onun ne lehinde, 
ne de aleyhinde bir şeyler söylemek, dinlem ek is­
temezdi. Hep inandığı, sevdiği şahıs ve bahisleri 
konuşm aktan zevk duyardı. Sevdiği şeyi veya 
şahsı överken aksini iddia ederseniz derhal su­
sardı. Bu susm a hali, onun inancındaki kud re t­
ten  ileri gelirdi. F ak a t, b ir çok maddî ve manevî 
za ra rla rı d a  bu susm ayı tercih  etm e yüzünden 
gördüğü m uhakkaktı.. E n üzüldüğü şey sustuğu 
zam an karşısındakinin devam  etm esi idi. Hele 
ıs ra r  eder üzerine varırsanız, e trafın ı kırm am ak, 
incitm em ek için kendine eza verm eğe sebep olur­
dunuz. N etekim  b ir gün rahm etli dayım, m üna­
kaşada ıs ra r  etti. Şair sustuğu halde konuştu. 
Yüksek nezaket duygusu, karşısındakine sus de­
meğe m ani idi; birden anî darbelerle kendi yü­
züne b irkaç to k a t indirdi».
Bu sa tırlarda, onun psikolojik yapısını gö r­
m üş oluyoruz. T artışm aları ta ra fs ız  yaptığ ı söy­
lenen F a ik  Âli, gene de b ir noktada, sevdikleri 
ile ilgili nok tada ta ra fs ız  kalam ıyor, susm ak su­
retiyle ta ra fs ız  kalam adığını belirtiyor. 4 Ekim  
1950 tarihli H ürriye t Gazetesi’nde ise Sedat Si- 
mavi, onun başka b ir yönünü şöyleee belirtive- 
riyor : «Mahviyet, dü rüstlük  ve iyilik nümunesi 
olan F a ik  Âli». Simavi, bu yazısında şunları da 
yazm ıştı : «Faik Âli, şa ir Olduğu kad a r iyi bir 
idareciydi de. Eski devirde başında bulunduğu 
m utasarrıflık larda, valiliklerde ve en son m em u­
riyeti olan Dahiliye V ekâleti m üsteşarlığ ında iyi 
bir nam  bırakm ış ve dürüstlüğüyle kendini sev­
dirmişti». İstifa ların ın  çoğunda ve özelik le  ilk 
Beyoğlu M utasarrıflığından istifa  ederek ay rıl­
m asında bu hasletlerinin etkisi olm uştur elbette. 
Tevfik F ik re t’in «Kıran olsa da k ırıl düş, fak a t 
eğilme sakın» dizesinde söylediği gibi bir insan 
olarak  anabiliriz F a ik  Âli’yi.
izzet Melih Devrim, onun fizik yapısı için 
şunları yazm ıştı 3 A ralık  1950 ta rih li Zafer Ga­
zetesi’nde: «O rtadan uzun, zayıf b ir vücut, doğ­
duğu D iyarbakır’ın kızgın güneşinden alınmış 
gibi bir alevle yanan, e tra f ta  daim a «mehasîm» 
arayan  gözler; itina  ile ta ranm ış siyah saç ve 
Sivri sakal; asabî, ince parm ak lar; ve bu sevimli 
görünüşü tam am layan  nazik kibarlık. F a ik  Âli, 
iyi giyinmek, medenî bir ta rzd a  yaşam ak m erak ­
lısıydı. P a ris ’in ufak  bir köşesi sayarak  sevdiği­
miz «Bon Marche»den sık  s ık  geçen cazibeli bir
yüz, mevzun bir kam et.. Şık b ir boyunbağı». E r- 
cümend E. Talu da, 3 Ekim  1950 tarih li Son P os­
ta  G azetesi’nde bu çizgileri şöyleee tam am lar : 
«Güzel adamdı. Uzun boyu, m ütenasip endamı, 
uzunca çehresini süsleyen bakım lı sakalı, zeki 
bakışlı k ap k a ra  gözleri, zarif giyim i ve son de­
rece müeddep evza ve etvarı ile hem  nazarı dik­
kati, hem  de m uhabbati çekerdi. Biz, o devrin 
gençleri onun hayran ı idik ve kendisini F ransız 
rom antik  şairlerinden M usset’ye benzetirdik. 
D ostlarına gösterdiği ayni vefakârlığ ı m aziye 
de gösterirdi. Giyinişte, yaşayışta, h a t tâ  duygu­
larında ve eserlerinde bile o pek  ileri adam  dost­
luklarında m uhafazakârdı. H âm id’den, Reeaiza- 
de’den, Sami Paşazade Sezai’den bahsederken 
on lara k a rş ı hürm etini, m innetini âd e ta  belli 
ederdi».
F o toğ ra flarına  bakarsak, fizik yapısı ve g i­
yinişi bakım ından bu sa tırla rın  gerçeği yansıttı- 
-  ğını görürüz. Onu görm üş olanlar da bu sa tır ­
ların  gerçeği yansıttığ ım  söyleyebilirler.
S anatkârlığ ı :
F a ik  Âli, şiirle çok genç iken, daha  D iyar­
bak ır’d a  okurken ilgilenmeğe başlam ış ve o gün ­
lerde şiirler yazm ağa başlam ıştır. İ lk  o larak  ya­
yım lanan şiiri «Muhabbet» adım ta ş ır  ve D iyar­
bak ır’dan gönderilen bu m anzum e M aarif dergi­
sinde çıkm ıştır. Manzume, «Köyün m übeşşir-i 
sabah olan horozlan  öter» dizesiyle başlam ak­
tadır.
F a ik  Âli, babasının ve ağabeyinin yanında 
büyümüş ve ilk edebiyat bilgilerini onlardan 
edinm iştir. F ak a t, daha  çok yeniler üzerinde 
durm uştur. Sonradan çok sevdiği Fuzulî, Nâbî 
ve Nedim’i daha geç tan ım ıştır, ilk  gençlik yıl­
larında H âm id’in, Recaizade E krem ’in yazdık­
larım  okum uştur. İstanbul’a  geldikten sonra 
daha yakından tem as olanağı bulduğu bu sa n a t­
çıların ardından gitm eğe yönelmiş, Servet-i 
F ünun’da yazm ağa başladıktan sonra (1897) ise 
gerek  üslup gerekse tahayyül ve duygulanm a 
bakım larından kişiliğini bulmuş ve o çağın ede­
b iyatına dam gasını vuran  akım ın öncüleri a ra ­
sında yer alm ıştır. Tahayyül ve duygulanm a ba­
kım ından başlangıçta H am id’in havasının görül­
mesi, onun hep Ham id ile birlikte anılm ası sonu­
cunu verm iş ve H âm id’in bir gölgesi izlenimi 
uyanm ası gibi doğru olm ayan b ir sonucu doğur­
m uştur. F a ik  Âli, H âm id’i sevmiş, başlangıçta 
ona öykünm üştür. Ama, sonraları kendine özgü 
şiiri bulm uştur. Üzerine eğilip onun sanatın ı cid­
dî o larak  inceleyen birinin çıkm am ası yüzünden, 
başlangıçta verilen y arg ıla r tek rarlan ıp  du rm ak­
tadır. Şiirlerinin yeni harflerle basılm am ış ol­
ması, o büyük boyutlu şiir k itap ların ın  yeniden 
basılam am ası bu yarg ıların  sürüp gitm esinde en 
büyük etkendir. «Cenâb’ın O’nu ikinci bir Hâmıd 
olarak  ilân etm esine ve bizzat şairin  de Hâm id’e 
karşı duyduğu büyük hayran lığ ı öm rünün sonu­
na kad a r titizlikle m uhafaza etm iş olm asına 
rağmen, şiirlerindeki Hâmid tesirinin m übalağa- 
landırılacak b ir ta ra fı bulunm adığı m uhakkak­
tır»  (Kenan Akyüz, B atı Tesirinde T ü rk  Şiiri).
F aik  Âli’nin şiirlerinden biçim tüm  olarak  
yenidir. Son zam anlarda eski biçimleri de kullan­
dığı görülür. Onun şiirinde, Servet-i Fünun şiiri­
nin bütün özelliklerini görürüz. İlk  şiirleri ferd i­
yetçidir. F ân i Teselliler adlı ilk şiir kitabının ön­
sözünde de bunu belirtir. Kendi iç dünyasının sı­
nırların ı aşam adığını, hayatın ın  m elal ve infial­
den oluştuğunu söyler. Melal ve infial onu bir
(Mekteb-i Mülkiye-i Sâhâne 
Aferin
3. Sınıf talebesinden 39 numaralı Fâik Efendiye 
Belagat dersinden mükâfat îtâ olunmuştur.
Nisan 312)
(Mekteb-i Mülkiye-i Sâhâne 
Aferin
6. Sınıf talebesinden 39 numaralı Fâik Efendiye 
hüsnü hâline üç mükâfat îtâ olunmuştur.
Kânunusani 315)
bedbinliğe gö türm üştür. Bu bedbinlik şiirlerinin 
çoğunda başköşededir. Zam anla bu durumdan, 
bu kişisel bencillikten ve bedbinlikten ku rtu lu r; 
içinde yaşadığı topluluğun dertlerine eğilir. 
Elhân-ı Vatan adlı k itab ında okuduğum uz şiirler 
değişik b ir havayı yansıtır. Ülkesinin acıları, 
dertleri, savaşın etk ileri bu k ita p ta  yer alan şiir­
lerin anakonusudur artık .
___— ____________________________________________
Nişanlandığı 1907 yılında
İlk  yazdığı kişisel şiirlerinde aşk, kadın ve 
doğa tem aların ın  çokça işlendiği görülür. D aha 
sonraki y ıllarda d a  aşk, kadın ve doğayı buldu­
ğumuz gibi fizik ötesi konuların da yer aldığını 
görürüz. «Yıldızlı sem alardaki haşm et ne güzel 
şey» derken, onun fizikötesine ne kadar önem 
verdiğini, göklerdeki güzelliği keşfettiğ in i gö rü ­
yoruz. İlk  şiirlerinde görülen geceler, çiçekler, 
gökler, güneşin batışı gibi öznel betimlemeleri 
sonraki şiirlerinde de görürüz. Çekici, değişik ve 
özgün görüntü ler çizer.
Dili, Servet-1 FünUn döneminin dilidir. Y a­
bancı sözcükler ve sözcük bileşimleri çoktur onun 
şiirlerinde. Sonraki y ıllarda yazdığı vatan  şiirle­
rinde bir dil yalınlığına doğru gidiş görülür ise 
de bu tam  bir yalınlaşm a İle sona ermez. Son 
yıllarda yazdıklarında bile o eski sözcükleri, 
bileşimleri kullanm ıştır. Bir gazelinde bu konuda 
şunları söylemişti :
Eskimez, eski bir lisânım var,
Zinde, tâbende bir zebânuu var.
Yeni neslin yabancı olduğu bir 
Başka, Icâz-eser beyânım var.
F akat, bu dil bugün oldukça anlaşılm az g e­
liyor bize artık . Dilinin anlaşılm am ası sanatının 
olmaması dem ek değildir elbette.
F. A. Ozansoy 1920 yılında
Peyanıl Safa, 18 Ekim  1950 ta rih li Cumhu­
riye t Gazetesi’nde şöyle yazm ıştı: «Faik  Âli, y a ­
nılmıyorsam, F ik re t’ten ziyade H âm id’in zürriye- 
tin l devam  e ttirir . R om antik  ihtişam ım  ondan 
alm ıştır. F ik re t’ten  gelen şekillere hem m ukave­
m et ettiği, hem  de o devrin zevkini geliştiren 
yeniliğin câzibesinden kendini tam am iyle alam a­
dığını zannettiren  b ir dil ve üslûp tereddüdü için­
de görürüz». D alıa sonra da «geçici, sathî, sala- 
pati ve karm akarış ık  tenkid hüküm lerinin cu r­
cunası içinde, kesin ve belirli b ir not alam adan 
gitti»  diye ekler. M idhat Cemal K untay, 3 Ekim 
1950 ta rih li Son P o sta  G azetesi’nde, F a ik  Âli ile 
Cenap Ş ahabettin’in Tevfik F ik re t’in etkisinden 
kurtu ldukların ı yazar. Bu iki sonuç, onun g er­
çek yanm ı o rtay a  koyar niteliktedir. Onun şiiri­
ne eğilenler, onun gerçek b ir dil u stası olduğunu 
belirtiyorlar, izze t Melih Devrim, yukarıda andı­
ğımız yazısında, (Türkçenin - asırların  yoğurdu­
ğu zengin ve renkli Türkçenin - m âhir nakkaşı» 
o larak  görür ve Ercüm end E. Talu da «Manzu­
meleri, üstad kuyum cu elinden çıkmış b irer ce­
vahirdi» der.
Refik A hm et Sevengll, 13 Ekim  1950 tarihli 
Cum huriyet G azetesi’nde şun lan  yazm ıştı: «Faik 
Âli, zam anında, ta b ia t ve aşk  şairi o la rak  m eş­
hurdu; şiirlerinde ta b ia t tasv irleri oldukça m ü­
him b ir yer tu ta r ;  fa k a t o, tek  başına tabiatı, 
yani tab ia tın  m ücerre t ve maddî varlığını değil, 
ta b ia t güzelliği içinde kalıp ta b ia t güzelliği ile 
sa rıla rak  düşünmeği, b ilhassa bu ulvi ve m uh­
teşem  dekor İçinde hayaline renk  ve ilham ına 
kuvvet veren güzeli düşünm eği sevm iştir... F a ik
Âli nesline mensup şairlerden bazıları aşkı
sanatkârane b ir zenperestlik  haline getirm işle r­
di; F a ik  Âli’nin şiirlerinde ise aşk  kaldırım ların  
üstünde yürümez, doğrudan doğruya bulutların  
arasında değilse bile göklere yakın yerlerdedir».
Bize öyle görünüyor ki, onun şiiri, değişik, 
özgün ve kendine has görüntülerle örülm üştür, 
içinde yaşadığı toplum un acılarım  dile getiren  
şiirlerinde de bu özgünlük ve kendine haslık  gö­
rülür. F a ik  Âli, şiirimizde özel b ir yeri olduğu­
nu söyleyebileceğim b ir sanatçıdır. F ak a t, şiiri 
üzerine ciddî o la rak  eğilinmemiş ve gerçek de­
ğeri o rtay a  konulam am ıştır. Ş ark ıla rda  yazanın 
adı anılm adığı için o çok güzel şa rk ıla rın  onun 
olduğunu bilen de pek az kişi bulunm aktadır.
E serleri :
F a ik  Âli, sağlığında 5 şiir k itabı ile 1 oyun 
yayım lam ıştır, ik inci m anzum  oyunu d a  ölü­
münden sonraki günlerde yayım lanm ıştır.
i lk  şiir k itabı F ân i Teselliler adını ta ş ır  ve 
1908 yılında B ursa’da basılm ıştır. 189 sayfalık  
bu k itap tak i şiirler aşk ve doğa şiirleridir. H ü­
zün ve infial ile dolu olan bu şiirler onun öznel 
döneminin ürünleridir, ik inci k itab ı da B ursa’da 
ve aynı yılda yayım lanan M idhat P a şa ’dır. 14 
sayfalık  bu k ita p ta  m em leket sevgisiyle çarpan 
bir kalbin içten heyecanlarım  buluruz. Uzun bir 
şiirden oluşur bu kitap. Üçüncü k itab ı Tem âsil 
1913 yılında İstanbu l’da basılm ıştır. 176 sayfa  
tu ta n  bu k itap tak i şiirler de öznel nitelikteki 
duyguları işlem iştir. 1915 yılında İstanbu l’d a  ba­
sılan E lhân-ı V atan’daki şiirler ise m em leketin 
içinde bulunduğu kötü  durum a ağlayan bir şairin 
başarılı eserleri o larak  görülür. 1917 yılında y a­
pılan ikinci baskısı genişletilm iş o larak  yayım ­
lanm ıştır. 1920 yılında, Ç anakkale savaşının 
uyandırdığı ulusal duygularla  yazdığı P ay itah tın  
K apısında adlı oyunu yayım lanm ıştır. 1923 yılın­
d a  ise Şâir-i A zam a M ektup adlı küçük kitabını 
yayım lam ıştır. Nedim ve Lâle Devri adlı oyunu 
ise 1950 yılında yayımlanmış, 1969 d a  ikinci kez 
basılm ıştır.
Bu k itap la ra  girm em iş bulunan şiirlerini 
b irer k itap  düzeni içinde hazırlam ış, am a bastı- 
ram am ış olan F a ik  Âli’nin Şehirler Sultam  adlı 
b ir k itab ı yak ın  tarih lerde basılacaktır.
ö lüm ünün yirm inci yıldönümü dolayısiyle 
Millî K ütüphane’de b ir anm a töreni yapılm ış ve 
eserlerinin yer aldığı b ir sergi düzenlenm iştir. 
H akkında yazılan yazılar da bu sergiye konul­
m uştur. Bu vesileyle b ir de F a ik  Âli Ozansoy Bib­
liyografyası adh b ir k itap  yayım lanm ıştır. İsm et 
B inark  ile N eja t Sefercioğlu’nun düzenlediği bu 
bibliyografya çok noksandır. B ir çok yazıya yer 
verilmediği gibi Edebiyat Fakültelerim izde yapı­
lan tezler de gösterilm em iştir. B ibliyografya t a ­
mam lanm alı, eserlerinin yayım ı ve yayım lanan­
ların  yeniden basım ı için çaba harcanm alıdır.
Taha Toros Arşivi


Ölümünün yirminci yılında Faik Ali Ozansoy

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository