Taha Toros Arşivi, Dosya No: 171-Mimar Sinanİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Saydam, Songül

Istanbul Sehir University Repository

Türk Kültürüne Hizmetten 
Başka Bir Şey Düşünmeyen Deha:
Mimar Sinan
•Songül Saydam - Bütün Dünya•
tatürk, akademik konula­
rın görüşüldüğü, tartışıl­
dığı ünlü “sofra sohbetle­
rinden birinde bir ak­
şam, sofrasındaki konuklarına, hiç 
de beklemedikleri bir soru sordu: 
“Mimar Sinan neden büyük­
tür?" dedi. Konuklann, konuşma 
sırası kendilerine geldiğinde gö­
rüşlerini bildirmelerinden sonra 
ise sözü kendi aldı:
“Sîzlerin de belirttiğiniz gibi 
Mimar Sinan, elbette yapıtlarının 
çokluğu, çeşitli oluşu, eşsizliği ne­
deniyle de büyüktür ama” dedi ve 
kişisel görüşünü belirtti:
“Mimar Sinan, herşeyden önce 
bir insan olduğu, kelimenin tam 
anlamıyla bir insan olduğu için 
emsalsizdir" dedi. Sonra da, şu 
yargısını açıkladı:
“Mimar Sinan, Türk kültürünün
32
doğurduğu ve Türk kültürüne hiz­
met etmekten başka birşey düşün­
meyen bir deha idi.”
O günün tarihi 2 Ağustos 1935 
idi. Tam bir saat, on dakika sonra, 
“vakit tam geceyarısı” olacaktı.
K alemini aldı, önündeki kağıda birşeyler yazdı. Herkes, onun sık sık yaptığı gibi, yine bir ko­
nuda not almakta olduğunu sandı. 
Fakat bu kez Mustafa Kemal Ata­
türk, kendi unutmaması için 
önemli bir konu­
yu not ediyor de­
ğil, milletin çok 
değerli bir ustayı 
hep anımsaması 
için kağıda, bir 
“emir” yazıyordu.
Aslını, bir ön­
ceki sayfamızda 
okuduğunuz bu 
emri, bir kez 
de şimdi burada 
yineleyelim:
“Sinan’ın hey­
kelini yapınız.
2 / 08 / 1935. Sa­
at 22:50.”
Atatürk ne bir 
mimar, ne de sanatın herhangi bir 
dalında uzmanlık sahibi bir kişiy­
di. Fakat o, sanatçının ve sanatkâ­
rın bir ülkenin gelişmesindeki iti­
ci gücünü çok iyi bilen, sanata ve 
sanatçıya saygılı bir “aydın”dı. 
Onun, Mimar Sinan'ın heykelinin 
yapılması için emir vermesi ise, 
bir devlet adamlığı sorumluluğu 
yanısıra, bir aydın saygısının da 
sonucuydu.
Yüzünüzde acı bir tebessüm 
oluşturacağını bilmemize karşın
şimdi hemen, bu emirle ilgili ola­
rak “tekmil” verelim:
“Atatürk, bu emrinin uygulan­
dığım görememiştir. Çünkü ölü­
münden üç yıl önce verdiği bu 
emri, nedendir bilinmez, ancak 
yirmi yıl sonra uygulanabilmiştir.” 
Geliniz, bu “öykü”yü birlikte 
izleyelim:
Heykelden önce Mimar Si­
nan’ın anısına bir madalyon ya­
pılması için girişimlere başlandı. 
Şevket Aziz Kansu, İstanbul’a gel­
di ve bir gece Mimar Sinan'ın me­
zarını açtırdı. Mezarda çok az ke­
mik bulundu. Bu kemiklere göre 
Sinan’ın kısaya yakın orta boylu, 
narin yapılı bir insan olduğu 
anlaşıldı.
Daha sonra Kayseri'de Mimar 
Sinan'ın köyüne gidildi. Birçok in­
sanın fotoğrafı alındı. Bir heyet 
Mimar Sinan'ın özellikleri konu­
sunda özel bilgiler topladı. Bu bil­
gilere dayanarak Sinan’ın madal­
yonu yapıldı.
Ekilen bu tohumlar 1954 yılın-
33
Bütün Dünya • Temmuz 2002
da boy vermeye başladı. Heykel, 
Emlak Kredi Bankası nın girişim­
leriyle heykeltıraş Hüseyin An­
ka’ya yaptmlarak Ankara Dil Ta- 
rih-Coğrafya Fakültesi nin bahçe­
sine dikildi.
II. Beyazıt, Yavuz Sultan Selim, 
Kanuni Sultan Süleyman. II. Selim 
ve III. Murat gibi beş sultan döne­
mini görebilecek, yüz yıla yakın
bir ömür yaşayan Mimar Sinan, 
Leonardo, Rafael, Michelangelo 
gibi Rönesans sanatçılarının çağ­
daşıdır. Dünya çapında tanınan, 
tek başına Türk-Osmanlı klasik 
mimarisinin biçimlendiricisi olan 
Mimar Sinan, ne yazıktır ki yete­
rince araştırılmamış, yalnızca bir
ulusun yaşamındaki değil, sanatın 
evrensel sınırsızlığındaki hakkı 
olan "yedine de oturtulamamıştır.
S inan, 1490 yılında Kayse­rinin Ağırnas köyünde doğmuştur. Bu bilgi, çağ­daşı, şair, nakkaş Sai Mus­
tafa Çelebinin, onun ağzından ka­
leme aldığı “Tezkeret-ül Bünyan” 
adlı yazmasında yer almaktadır. 
Yavuz Sultan Selim o yıl, yalnız­
ca Rumeli’den değil, Anado­
lu’dan da devşirme çıkarılması­
na karar vermişti. Bu karar, 
Ağırnas’ta hıristiyan bir ailenin 
çocuğu olarak sıradan bir yaşam 
sürdüren Sinan’ın geleceğini tü­
müyle değiştiren bir karardı.
Yaya-başılar Ağımas’a gel­
diklerinde, oradan da toplayıp, 
İstanbul’a götürdükleri sağlıklı, 
zeki ve dinç gençler arasında, 
22 yaşındaki Sinan da vardı.
Osmanlı İmparatorluğu nun 
uzun yıllar ayakta kalmasını 
sağlayan devşirme düzeninin 
oluşturulma yöntemine göre, 
azınlık çocukları arasında seç­
kin olanları toplanıyor, ilgi, be­
ceri ve yeteneklerine göre bö­
lümlere ayrılıyor, sonra da bu 
yetenekleri doğrultusunda özel 
eğitim görmek üzere çeşitli sa­
raylara gönderiliyordu. Kimi 
Topkapı Sarayı’na, kimi At Mey­
danındaki İbrahim Paşa Sara­
yı’na, kimi de Edirne Sarayı’na 
gönderilerek Türk-İslam kültürü 
içinde yetiştirilip Türk toplumuna 
kazandırılıyordu. Bu gençler, sa­
raylardaki özel öğrenimleri yamsı- 
ra, oradaki bilginleri, ozanları, 
nakkaşları, düşünürleri tanıma ve 
onlardan yararlanma olanağı da
Kanuni'nirı cenaze alayını tasvir 
eden minyatürden ayrıntı 
Mimar Sinan (solda) elinde 
mimar zirası ile (Nakkaş Osman)
34
M im ar Sinan
buluyorlar ve özel öğrenimlerine 
ek olarak, her öğrencinin kolay 
* kolay sahip olamayacağı çok özel 
bir eğitim de görüyorlardı.
Bu “talihli” çocuklardan biri 
olan Sinan, uygulanan yöntem 
doğrultusunda, At Meydanındaki 
saraya gönderilmişti. Ağımas kasa­
basında sıradan bir köy yaşamını 
sürdürmek yerine, yeteneklerini 
geliştirebileceği, yaratıcılığını orta­
ya koyabileceği böylesi- 
ne bir ortama kavuşma­
sı, o dönemde Sinan 
için, fakat ilerideki yıl­
larda ve yüzyıllarda ise, 
hem Türk ulusu, hem 
de sürekli bir evrim 
içindeki insanlık için 
büyük kazanç olmuştur.
İstanbul’un çeşitli 
uygarlıklann izlerini de­
ğil, o uygarlıkların var­
lıklarını ve ölümsüzlük­
lerini belgeleyen anıtsal 
yapılan arasında Sinan, 
bir yandan sanat sevgi­
sinin doyumunu yaşı­
yor, bir yandan sanatsal 
yaratıcılığının kamçılan­
dığını duyumsuyordu.
ince marangozluk eğitimine başladı. 
Dönemin ustalarının yanında han, 
çeşme, türbe yapımlarında çalıştı.
Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran 
seferi sırasında padişahın hizme­
tinde bulundu. Yirmidört yaşında 
Tebriz’deki yapıları gördü, İran 
yapı biçimiyle tanıştı.
Bir yıl sonra Kleopatra ve fira­
vunların kenti Mısır’a gitti. Katya 
çölleri, Kahire, Arap yapı biçemi-
Nakaş Osman'ın Surname-i Humayun'da 
yer alan minyatüründe Süleymaniye 
Camii'nin maketinin taşınması
ir “uygarlıklar -----------
mozaiği” İstanbul’un bu 
anıtsal yapılarından biri, 
kuşkusuz, iki yarım kub­
beyle desteklenen büyük kubbe­
siyle Ayasofya, öteki ise, dikdört­
gen planı, ortada büyük kubbe 
ve mihrap üzerinde bir yarım 
kubbeden oluşan örtü düzeniyle, 
Fatih camiiydi.
Dünyası birdenbire büyümüştü. 
Bu deryanın içine bir yerden gir­
mek gerekiyordu. Kendi isteği ile
nin geometrik güzellikleri, dinsel 
yapılar ve piramitler, Sinan için 
sanki bir uzmanlık öğreniminin 
uygulamalı dersleriydi... Bir mi­
marlık dehası olan Sinan'ın, ileri­
deki yıllarda yaptığı eşsiz yapıtla­
rı incelendiğinde, onun bu “uy­
gulamalı dersler”de gördüğü ya­
pıların tüm ayrıntılarında, gözle­
rinin izi bulunduğu kolaylıkla 
anlaşılmaktadır.
Muhteşem Kanuni Süleyman
35
Bütün Dünya • Tenunıu 2002
dönemi başladığında Sinan artık 
bir "Yeniçeri” idi.
K anuninin ordusuyla bir­likte, Belgrad ve Rodos Seferlerine katıldı. Yu­nan uygarlığının ince­
liklerini gözlemledi. Daha sonra 
Mohaç, Viyana, Irakeyn Seferle­
rinde bulundu. Avrupa’nın Orta­
çağ ve Rönesans yapıtları, onun 
birikiminin daha da zenginleşme­
sini, eğitiminin ise daha da “us­
ta” taşmasını sağladı.
İlk zamanlarda seferlere yaya 
olarak katılır­
ken, orduda 
yapı işlerin­
de gösterdiği 
b a ş a r ı d a n  
dolayı Atlı 
Sekban sını­
fına yüksel­
di. Türk or­
dusu Van ka­
lesini kuşattı­
ğı şırada, or­
dunun gölün karşısına geçebilme­
si için gemiler yaptı. Ordunun ba­
şındaki Lütfü Paşayı bu durum 
çok sevindirdi. Filonun komutası­
nı da Mimar Sinan’a verdi. Subaşı 
makamına yükseldi. Boğdan Sefe­
ri sırasında, Prut nehri üzerine 13 
günde bir köprü kurdu. Kıvrak, 
yaratıcı ve şaşırtıcı zekâsı her ko­
şulda bir çözüm üretiyordu. Bu 
başansmdan dolayı Acem Ali adıy­
la bilinen mimarbaşının ölümüyle 
boşalan hassa mimarbaşılığına ge­
tirildi. O yıl 48 yaşındaydı.
Başmimarlığa her zaman Hassa 
Mimarlar Ocağından yetişenler geti­
rilirdi. Hassa Mimarlar Ocağı, İstan­
bul'un fethinden sonra kurulmuştu.
Mimar Sinan bu kurumu geliş­
tirdi. Osmanlı İmparatorluğu’nun 
büyüyen sınırları içindeki yapı iş­
lerine yetişmek için örgütlü ve be­
lirli bir düzen içinde çalışılması 
gerektiğini biliyordu çünkü.
Kanuni genç yaşta ölen oğlu 
Şehzade Mehmed için bir cami 
yaptırmak istediğinde, bu iş için 
Mimar Sinan’ı görevlendirdi. Mi­
mar Sinan’ın, “çıraklık eserim” di­
ye tanımladığı bu yapıtı, Osmanlı 
mimarisinin önde gelen güzel ya- 
pılanndan biridir. İlk büyük Sultan 
Camisi olan, Şehzade Camii’ni ta­
mamladığında 
54 yaşındaydı.
K a n u n i ,  
kendisi için de 
muhteşem bir 
cami istiyordu. 
Bu öyle bir ya­
pı olmalıydı ki 
Ka n u n i ’ n i n 
büyüklüğünü 
de simgeleme- 
liydi. Geniş bir 
alan üzerine kurulacak olan cami 
ve külliye, İstanbul’un en görkem­
li yapısı olma adayıydı. Cami çalış­
maları başladı ve yedinci yılını 
doldurduğu sıralarda Sinan’ın, ya­
pı çalışmalarıyla yeterince ilgilen­
mediği, bu nedenle yapının zama­
nında bitirilemeyeceği söylentileri 
duyulmaya başladı. Sinan çalışma­
larında gösterdiği olağanüstü ba­
şarılardan dolayı doğal olarak kıs­
kanılıyordu da. Söylentiler Kanu- 
ni’yi kışkırtmaya yetmişti. Öfkeli 
bir biçimde Sinan’a sordu:
“Niçin benim camim ile ilgilen­
miyorsun da zamanını önemli ol­
mayan şeylerle geçiriyorsun?”
Bu soru ve tavır karşısında
400'üncü anma yılında Mimar Sinan 
için basılan hatıra para
36
M im ar Sinan
şaşıran Sinan “İki ayda tamamla­
rım padişahım” dedi ve sözünü 
yerine getirdi.
Caminin kalan bölümlerinin 
yapımını iki ay içerisinde tamam­
ladı. Anahtarı padişaha teslim et­
ti. Durumdan memnun olan pa­
dişah camiyi açma onurunu Mi­
mar Sinan’a verdi. İstanbul ve 
Haliç’e hakim olan Süleymani- 
ye’de, o çağın en ünlü sanatkâr­
ları çalıştı. Hattat Haşan Çelebi, 
renkli pencereleri yapan ve “sar­
hoş” lakabı ile anılan İbrahim 
bunlar arasındaydı. Sinan’ın “kal­
falık eserim” diye 
nitelediği bu yapı­
nın yapımı sekiz yıl 
sürdü. Yapı en par­
lak dönemini yaşa­
yan imparatorluğun 
bir çeşit zafer sim­
gesiydi. Bu cami do­
ğudan batıya sınırla­
rını genişleten Ka- 
nuni’nin yansıması 
kadar görkemli ol­
muştu. Yunan’dan 
Mısır’a çeşitli uygar­
lıkların izİerini taşıyan, teknikle­
rin, estetiğin ustaca harmanlandı­
ğı bir yapıt, Mimar Sinan’ın mes­
leksel doruk noktasıydı.
S inan’ın bu yapıtındaki mi­nare ve şerefe sayılarının özel anlamları vardı. Yapı­da dört minare bulunması, 
Kanuni Sultan Süleyman’ın fetih­
ten sonraki dördüncü padişah ol­
masını, şerefelerin on adet oluşu 
ise, Kanuni nin onuncu padişah 
olduğunu göstermektedir.
Kanuni, İstanbul’da başlayan 
su sıkıntısına bir çözüm üretmesi
için de Mimar Sinan'ı görevlen­
dirdi. Hesabını, planlarını yapan 
Sinan, dokuz yıl sürecek olan su 
yolları yapımına başladı. Suyu İs­
tanbul’a getirebilmek için çeşitli 
kemerler yaptı. Mimarlıkla mü­
hendisliğin ayrı olmadığı bir çağ­
da Mimar Sinan, büyük bir de 
mühendis olarak çalışıyordu. 
Moğlava su kemerindeki ustalığı, 
bilinen yapı tekniklerini kat kat 
aştı. 258 metre uzunluğunda 
47 metre yüksekliğindeki kemer, 
iki katlı yapıldı.
Kanuni’nin ölümünden sonra 
padişah olan II. Se­
lim de görkemli bir 
cami istedi. Fakat İs­
tanbul’da yeteri ka­
dar cami bulunduğu 
gerekçesiyle, bu ca­
minin Edirne’de ya­
pılmasını istedi. Si­
nan yetmişsekiz ya­
şındaydı. Olgunlu­
ğunun doruğunday- 
dı ve ünü, dört bir 
yana yayılmıştı. “Us­
talık dönemimin 
eseri” diyeceği Selimiye’nin ya­
pımına başladı. Caminin yapılaca­
ğı yerin seçiminde de büyük bir 
ustalık egemendi. Bulunduğu te­
penin çok yüksek olmamasına 
karşın, kentin neresinden bakılır­
sa bakılsın, bir hedef nokta gibi 
görünüyordu.
Çevresindeki dört minaresiyle 
tepenin üzerine uzanmış gibiydi. 
Sekiz sütun üzerine oturtulmuş 
kubbesinin, Ayasofya’mn kubbe­
sine yakın, otuzbir metrelik bir 
çapı vardır. O zamanın teknik ko­
şulları düşünüldüğünde, bu bü­
yüklükteki bir kubbenin yerleşti-
Mimar Sinan adına 
çıkarılmış hatıra para
37
Bnt&n Dünya » Temmuz 2002
rilmesi ve ağırlığının ustaca topra­
ğa iletilmesi çok büyük ustalık 
gerektiriyordu. Kubbeyi içine ala­
rak çevreleyen dört minarenin 
ikisinde hayranlık uyandıran bir 
özellik vardı.
Minarelerdeki her üç şerefeye 
birbirinden bağımsız olarak çıkan 
üç ayrı merdiven vardı. Selimi­
ye’deki iç ve dış mekanlardaki 
görkemli tasarım, Sinan'ın o 
zamana kadarki mimariye ilişkin 
düşünce, deney ve birikimlerin­
deki vardığı noktayı göstermekte­
dir. Seksenüç yaşında tamamladı­
ğı bu yapıdan sonra “Koca Sinan” 
lakabını aldı. Tezkiret-ül Ebni- 
ye ’de Selimiye için şöyle 
denilmektedir.
“Bir ala cami etdi anda bünyad 
Cihan durdukça ola hayr ile yad” 
Yüz yıla yaklaşan ömrünün 
elli yılını mimarbaşı olarak geçi­
ren Sinan, mimarbaşı olarak Ka­
nuni Sultan Süleyman’a 28 yıl, II. 
Selim’e 8 yıl ve III. Murat’a 14 yıl 
hizmet vermiştir. Toplam 477 ya­
pı ve onarımın tasarlayıcısı, uy­
gulayıcısı oldu, kiminin uygula­
masına nezaret etti. Daha önce­
den yapılmış yapıtların korunma­
sı ve onarılması çalışmalarında 
bulundu. Ayasofya’nın onarımını 
yaptı. Bundan sonra alınan bir 
kararla Ayasofya’nın 35 arşın ya­
kınına bina yapımı yasaklandı. 
Böylece Ayasofya gelecek kuşak­
lara kazandırıldı.
S inan’ın büyüklüğünden söz edildiğinde, sanatkârlığının yanısıra, yetiştirdiği öğren­cileriyle tek başına bir okul 
olması da anılmaktadır. Osmanlı 
klasik mimarisini yaratmasından
38
başka, Hassa Mimarlar Ocağı nı et­
kin bir biçimde çalıştırarak, yaptı­
ğı yapıların temelleri denli sağlam, 
mimarlar okulu oluşturdu. Yetişen 
öğrenciler Türk mimarların ününü 
dünyaya yaydılar.
• •
Ö ğrencilerinden Mimar Yusuf, Babur Han'ın daveti üzerine Hindis­
tan’a gitti, Delhi, Agra, 
Lahor ve Keşmir kalelerini yaptı. 
Bir yüz yıl sonra Taç Mahal’in ya­
pımı bir Türk mimarına, İsa Efen- 
di’ye emanet edildi. Böylece tarih 
Sinan'ın ününü kulaktan kulağa 
fısıldadı.
Yapımları, ancak yüzyıllara sı­
ğacak yapıtları, bir insan ömrüne 
sığdırabilen “kocalık”taki “Koca 
Sinan”, şimdi Süleymaniye Ca- 
mii'nin bir köşesinde, yapıtlarının 
gölgesindeki mütevazı mezarında, 
sonsuz uykusunu uyuyor.
Arkadaşı Sai Mustafa Çele­
binin, onun için söylediğini yine­
leyelim:
“Geçdi bu demde cihandan 
pir-i mimaran Sinan.”
“Dünya Sultan Süleyman’a bile 
kalmaz” halk sözünün çağırışımıy- 
la ise, biz de kendi görüşümüzü 
özetleyelim:
“Dünyalar Süleyman’lara kal­
mıyor” ama... Koca Sinan’lar, dün­
ya üzerindeki ölümsüz yapıtlarının 
ömürlerince hep sürdürüyorlar 
yaşamlarını...
Onlar, kendi “doğurdukları” 
yapıtlarının ölümsüz yaşamların­
da. kendi ölümsüzlüklerinin zafe­
rini haykınyorlar ilerideki, daha 
ilerideki yüzyıllara...»
SongulSaydam@butundunya.com.tr
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği


Türk kültürüne hizmetten başka bir şey düşünmeyen deha:Mimar Sinan

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository