Taha Toros Arşivi, Dosya No: 196-Turneli Tiyatroİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

[Sevengil], Refik Ahmet

Istanbul Sehir University Repository

212 M U H İ T
Gedikpaşa tiyatrosundan sonra —  Beş sene sü­
ren yeni bir Devre: Bursa tiyatrosu —  Ahmet 
Vefık paşanın tiyatro tarihine büyük himmet ve 
hizmetleri— Tomas Fasulyeciyan —  Hayatı —  
Kaprisleri —  Sefalet içinde ölümü —  Minakyan 
sahneye ilk defa kadın rolünde çıkmıştır.
Yazan: REFİK AHMET
Tiyatro tarihimizde Gedikpaşa devresi geç­tikten sonraki zaman içinde ehemmiyetle 
mütalaa edilebilecek olan üç isimle karşılaşırız : 
Fasulyeciyan, Mmakıyan, Fehim. San’atkârlık 
kıymet ve kabiliyeti itibarile belki bunlardan 
yüksek sayılabilir kimseler geçmiştir, fakat ti­
yatromuza hizmetleri itibariyle bu üç isim hu­
susî bir alâka ile tetkik edilmiye liyakatlidir, 
üçü de tiyatro tarihimizde birer devir sahibi­
dirler.
Tomas Fasutyeciyan 1843 te îstanbulda 
doğmuştur. 1858 te Hasköyde e-meni mekte­
binde verilmekte olan temsillere iştirâk etmiş, 
buradan Beyoğlundaki Şark tiyatrosuna inti­
kal etmiştir. Burada verilmekte olan ermenice 
temsillerde jönprömiye olarak az zamanda dik­
kati celbeden Fasulyeciyan 1862 de İzmirde 
Ekşiyan idaresindeki tiyatroda gene ermenice 
temsiller esnasında âsıl aktörlük kabiliyetini 
göstermiş ve büyük bir şöhret kazanmıştır. Fa- 
sulyeciyanın bu ilk yetişme senelerini şöylece 
Umumî bir bakışla gözden geçirdikten sonra 
asıl türk tiyatrosuna olan hizmeti bahsine ge­
çeceğiz. Fasulyeciyan İzmirdee vlenmiş, karisi
Madam Baylzar Fasulyeciyanı da sahneye çı­
karmış, Trabzonda karisiyle gene ermenice tem­
siller vermiş, kafkasyaya gitmiş, Cenubî Rusya 
ve Kafkasya ermenileri arasında şöhret kazan­
mış, Türkiyeye döndüğü zaman Üsküdarda Azi­
ziye tiyatrosunda temsiller vermiş, sonra Gül­
lü Agobun dâveti üzerine Gedikpaşa tiyatrosu­
nun faaliyetine iştirâk etmiştir. Fasulyeciyan 
burada ayni zamanda rejisör olarak çalışmış 
ve arkadaşları üzerinde müessir olmuştur. Fa- 
sulyeciyanm Türk tiyatrosuna hizmeti bundan 
sonra başlar. 1880 de Güllü Agobun kat’ î su­
rette uzaklaşması üzerine Fasulyeciyan, teşkil 
ettiği trupla birlikte Bursaya gitmiş, orada 
uzun müddet türkçe temsiller vermiştir. O za­
man Ahmet Yefik paşa Bursa valisi idi. Fasul­
yeciyan tiyatrosunu azamî derecede himaye etti, 
san’atkârların, eserlerin hazlrlanmasiyle bizzat 
meşgul oldu. Bilhassa Molyer külliyatı baştan 
başa türkçeye çevrildi, muvaffakiyetle oynandı. 
Bursada güzel bir tiyatro binası yaptırılmıştı. 
Tiyatro işleriyle meşgul olmak üzere Türk ve 
ecnebi meraklılardan mürekkep bir heyet teşkil 
edilmişti. Ahmet Vefik paşa Bursada vilâyetin
M U H İ T 213
mali olarak yaptırdığı tiyatro binasını senede 
iki defa memleket hastanesi menfaatine temsil 
vermek şartiyle Fasulyeciyan heyetine meccanen 
terketmişti, Fransanin Bursa konslosu Mösyö 
Jemargi, konslosane tercümanı Mösyö Gregu- 
varbay, Avusturya konslosu Mösyö Falgeyzin, 
aşar nazın Vizental efendi, eşraftan Rasinı 
Bey, Şakir ve İbrahim efendiler Ahmet Vefik 
paşa tarafından tiyatronun işlerini mürakabe 
ve himaye etmiye memur edilmişlerdi. Bunlar­
dan İbrahim efendi san’atkârlara türkçe edebi­
yat ve inşat dersi verirdi. Bir çok defalar 
Ahmet Vefik paşa kendisi de provalarda hazır 
bulunur, artistleri tenkit eder, jestlerini tashih 
eder, kendilerine yol gösterirdi.
1885 te Ahmet Vefik paşa Bursa valiliğin­
den ayrıldıktan sonra Fasulyeciyan trupu da 
Bursayı terketmek mecburiyetinde kalmıştır, 
îstanbula gelindiği zaman heyet dağılmış, Fa­
sulyeciyan Avrupaya gitmiş, üç sene sonra 
dönmüş, yeni bir heyet yaparak Samsuna git­
miş, 1891 de Tekirdağmda temsiller vermiş, 
bir sene kalarak dönmüş, tekrar ermenice tem­
siller vermek arzusuna düşmüş fakat seyirci 
bulamamıştır. Bunun üzerine Türkiyeden ayrıl­
mış, sekiz sene Bulgaristan ve Romanya erme- 
nilerine temsiller vermiş, Bulgaristanda hasta­
lanmış, tedavi için Parise gitmiş, oradan İs- 
kenderiyeye geçtiği zaman orada 1901 senesin­
de sefalet içinde ölmüştür.
Tomas Fasulyeciyan Türk tiyatro tarihin­
de Gedikpaşa tiyatrosu devresinden sonra beş 
senelik bir Bursa ^atrosu devresi yaşatmış­
tır, îstanbula döndükten sonra kaprislerine 
kapılmadan sebat ve intizam ile türkçe piyes­
lerin temsiline devam etmiş olsaydı sahnemize 
hizmeti çok daha fazla olacaktı, fakat ruh iti­
bariyle pek serseri olması ve tekrar ermenice 
temsillere dönmek istemesi kendi aleyhine ol­
muş ve Fasulyeciyan hayatının son senelerinde 
ehemmiyetini kaybetmiş. Nihayet sefalete düş­
müştür'
Mardiros Mmakıyan 1839 da doğmuştur.
Genç İhtisaslardan :
K A Y A Ş T A  G U R U P
Güneş ufka yaslandı,
Mavi dağlar paslandı,
Kar gibi yandı Kayaş
Genç söğüt ağaçları,
Suya inmiş saçları,
Dua eden birer baş ! . . .
Kalbimde detin bir ah, 
Bugiin de geçti eyvah, 
Gözümde bir damla yaş!...
CAVI D AN  S A l M
O da Fasulyec^an gibi Hasköy ermeni mek­
tebindeki temsillere iştirâk etmek suretiyle sah­
neye çıktı. 1860 ta Beyoğlunda Naum tiyatro­
sunda Molyerden ermeniceye tercüme edilmiş 
olan Aristodem dramı oynanılacağı zaman Aris- 
todemin kızı İksira rolünü temsil edecek bir 
kadın san’atkâr bulunamamıştı. Hasköyden mual­
lim Mmakıyan bunu haber aldı, talip oldu, 
oynadı. Bu suretle dikkati celbetti. İşte Mardi­
ros Mınakiyanm ilk mühim rolü bu idi.
Mardiros Mmakıyan uzun müddet erme­
nice temsillerde rol aldı, muhtelif heyetlere da­
hil oldu, turnelere iştirâk etti, bunları uzun 
uzadıya krydetmiye lüzum yoktur. Mınakiyanm 
asıl Türk tiyatrosunda açtığı devir 1885 den 
1908 senesine kadar bütün şa’şaasiyle devam 
etmiştir. Filvaki tiyatro tarihimizde Gedikpaşa 
ve Bursa devlerinden sonra Mınakiyanm ida­
resindeki Osmanlı komedi ve dram kumpan­
yasının faaliyetini kaydetmek iycap eder.
Mardiros Mmakıyan. meşrutiyetin ilânina 
kadar bir rubu aşıra yakın bir zaman Türk 
sahnesine tek basma hâkim olmuş, bir taraf­
tan aktörlük, bir taraftan rejisörlük etmiş, ay­
ni zamanda türkçeye iki yüz eser tercüme et­
miştir.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Tiyatro

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository