Taha Toros Arşivi, Dosya No: 43/A Sait Halim Paşaİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Kayalı, Kurtuluş

Istanbul Sehir University Repository

1304 PADİŞAHLAR v e  s a d r a z a m l a r
Said Halim Paşa S.S-OX4-A
Mehmed Said Halim Paşa eski Mı­
sır Valisi Mehmed Ali Paşa nın toru­
nu ve Halim Paşa nın oğludur. 1863- 
te Kahire'de doğdu. Özel hocalardan 
Arapça, Farsça, İngilizce ve Fransız­
ca eğitimi gördü. İsviçre'de üniversi­
te düzeyinde siyasi ilimler okuduktan 
sonra İstanbul'a geldi ve 1888’de Şu- 
ra-yı Devlet Azalığına tayin edildi. Jön 
Türk hareketiyle ilişki kurarak onlara 
maddi yardımda bulundu. Bu bağlantı 
yüzünden önce Mısır'a oradan da Av­
rupa'ya gitmek zorunda kaldı. II. Meş­
rutiyet 'in ilânı üzerine ülkeye dönerek 
Meclis-i Âyan'a girdi. 1912 Temmu­
zu nda ittihad ve Terakki Cemiyeti 
umumî kâtibi oldu. 1913 Haziram'nda 
da sadrazamlığa tayin edildi. Sadra­
zamlığı sırasında Hariciye nazırlığını 
da uhdesinde bulunduran Said Halim 
Paşa 1915 te bu görevi Şura-yı Dev­
let Reisi Halil Bey'e (Menteşe) devret­
ti. 1917 Şubatı'nda sadrazamlıktan 
azledildi. Mütareke döneminde ise 
Malta’ya sürüldü. Oradan ayrıldıktan 
sonra Roma'ya yerleşti ve bir Erme­
ni tedhişçinin suikasti neticesi 6 Ara­
lık 1921 'de öldü.
Said Halim Paşa'nın yaşantısı siyasi 
hareketlerle bağlantısının esnek oldu­
ğunu göstermektedir. Birkaç kişinin 
yazdığına göre üst düzeyde siyasetle 
uğraşmış, gündelik siyasal gelişmeleri 
teferruat olarak görmüştür. Devlet 
adamlığı tecrübesi ve olaylara belli bir 
perspektiften bakabilme yeteneği onu 
döneminin diğer düşünürlerinden 
önemli ölçüde ayırmıştır. Devlet adam­
lığı tecrübesi olaylara tümüyle soyut 
bir şekilde bakmasını ve sadece Prag­
matik hal çareleri aramasını önlemiş­
tir. Siyasal yaşantısı ve soyutlama gü­
cü bazı somut sorunlarda taraf tutma­
masına yol açmıştır. Temel sorunu İs­
lâm ve Batı sorunudur. Sosyal şartla­
rın belirleyiciliğini kabul etmesi çoğu 
konuya anlamlı yanıtlar getirmesi so­
nucunu doğurmuştur. OsmanlI İmpa- 
ratorluğu'nun sorunları üzerinde du­
rurken bazı hususlarda hassas dav­
ranmıştır. Batı ve İslâm konularını 
esas alması Osmanlı toplumunun so­
mut sorunlarını ve genelde İslâm dün­
yasının karşı karşıya kaldığı sorunla­
rı çözmek amacıyladır.
İçtimai Şartların Önemi
Osmanlı toplumunun sorunlarını çö­
Said Halim Paşa
KURTULUŞ KAYALI
zümlemeye çalışırken bazı genelleme­
ler yapmıştır. Bu genellemelerinde ta­
rihsel ve toplumsal konular sürekli ola­
rak gündemde olmuştur. Anayasa ko­
nusunu değerlendirirken siyasi geliş­
melere nasıl baktığı da ortaya çıkmak­
tadır. 1969 ’da bir yazarın altını çizdi­
ği "Sultan Hamid yaşamasaydı bile 
çağdaşları bir Sultan Hamid yaratırlar­
d ı" şeklinde özetlenebilecek düşün­
cesini daha geniş bir bağlamda yo­
rumlamak denenmelidir. Said Halim 
Paşa ittihat ve Terakki ye ilişkin ola­
rak da benzeri bir değerlendirme yap­
maktadır. Said Halim Paşa nın düşün­
celerini açıklığa kavuşturmak için sö­
zü edilen nitelemesinin ayrıntılı olarak 
bilinmesi gerekmektedir: "B ir  idare 
yalnız bir adamın veya bir partinin de­
ğil, bütün bir neslin eseridir. Sultan 
Hamid kendi adıyla yâdedilen idare- 
i Hamidiye’nin tek âmili ve kurucusu 
değildi. Belki bu idarenin mühim âmil- 
lerindendi, fakat Sultan Hamid dünya­
ya gelmemiş olsaydı, muasırları baş­
ka bir Sultan Hamid'ln meydana gel­
mesine sebep olacak,ardı... ‘ İdâre-i 
Hamidiye'den dolayı yalnız Sultan Ha­
mid değil, muâsırları da itham ve me­
suliyet altında oldukları gibi, meşruti­
yet idaresinden dolayı da en fazla it­
ham ve mesuliyet altında bulunanlar 
İttihat ve Terakki değil, bugünkü ne­
sildir. Çünkü her iki idare sırasında da 
muâsırları en tabiî dönemini aşan si­
yasal gelişmeleri açıklamakta bile 
ipuçları sunabilecek bir yorum yap­
mıştır.
Yakın dönem tarihini değerlendirir­
ken zorunlulukların siyaset ve devlet 
adamlarının davranışlarını bütünüyle 
belirlediği şeklindeki kolaycı bir anla­
yışa da yönelmemiş her devrin en 
önemli sorumlularının en çok yetkiyi 
taşıyanlar olduğunu öne sürmüştür, 
içtimai şartların yanında yöneticilere 
ve aydınlara önemli görevler yüklemiş­
tir. En fazla sorumlu olanlardan bah­
sederken "en aydın ve en tecrübeli 
geçinenler" nitelemesini kullanmıştır. 
Bu düşüncesini daha iyi anlamak için 
sonraki tarih kesitinde de etkinliğini 
sürdüren bir anlayışın üzerinde dur­
mak yararlıdır: “ Tarih ile sabittir ki, en 
ileri milletler, istek ve düşünceleri li­
derleri tarafından en güzel anlaşılan 
ve yerine getirilen milletlerdir.”  Demek 
ki, Said Halim Paşa içtimai şartların
önemini belirtmesine karşın aydınla­
rın ve tecrübelilerin dışında liderlerin 
toplum sorunlarının halledilmesinde 
önemli sorumluluklar taşıdığı düşün­
cesindedir. Bu nedenle de, değişik 
dönem liderlerini sadece içtimai şart­
ların bir unsuru olarak değerlendirme­
miş, onların işlevleri konusunda da 
genellemeler yapılabileceğini göster­
miştir. Çıkardığı sonuçlardan bağım­
sız olarak Said Halim Paşa'nın son dö­
nem tarihini yorumlama açısından ba­
zı önemli saptamaları olduğunu kabul 
etmek gerekmektedir. Hele islâmcı 
yazarların son dönemdeki yeni görü­
nümlü çoğu düşüncelerinin vaktiyle 
Said Halim Paşa tarafından telaffuz 
edilmiş olması da ilginçtir.
içtimai şartların bir sonucu olarak 
gördüğü değişime her yeniliğin olumlu 
olarak nitelenemeyeceğini belirterek 
yaklaşan Said Halim Paşa anayasa 
konusunda da eleştirel bir açıdan de­
ğerlendirme yapmıştır. Ancak mutla- 
kiyet idaresinin olumsuzluğu üzerin­
de dururken anayasaların amaçlanan 
değişiklikleri gerçekleştirememesini 
ülke şartlarının kavranılamamasına 
bağlamıştır. Meşrutiyet idaresinin so­
mut olumsuzluklarına karşın Osman­
lI toplumunun artık mutlakiyet idare­
sine dönemeyeceğine, dönmemesi 
gerektiğine işaret etmiş, meşrutiyet 
idaresinin ülke şartları çerçevesinde 
vazgeçilemez bir idare tarzı olduğunu 
savunmuştur. Zaten II. Meşrutiyetin 
ilânını Osmanlı toplumunun öğünüle- 
cek vakaları arasında görmüştür. Ana­
yasa üzerinde düşüncelerini açıklar­
ken Türkiye'de gerçekleştirilmeye ça­
lışılan değişikliklerin siyasal düzeyde 
de eleştirisini yapmıştır. Son dönem­
de Batı sorununun kapsayıcı bir biçim­
de kendisini gösterdiğini, diğer toplum 
sorunlarını ikinci plana ittiğini öne sür­
müştür. Batı'nın ve Batılılaşmak eği­
liminin gündeme gelmesiyle Islâmi ku­
rumlar üzerinde en yıkıcı tesirlerin 
saptanabileceğini belirtmiştir. Nitekim 
uzun süre İslâmcıların en önemli ko­
nusu Batı ve Batılılaşma olmuştur.
Batı ve Batılılaşma
Said Halim Paşa da belirleyici olan 
konu Batı ve Batılılaşma sorunudur. 
Batı yi temelde bir medeniyet olarak 
görmekte, İslâm medeniyetinden ay- 
rılınmaması gerektiğini düşünmekte­
PADİŞAHLAR VE SADRAZAMLAR
Said Halim Paşa
1305
dir. Batı düşüncesinin Batıcı aydınlar 
tarafından dahi anlaşılamadığını, ga­
yet sathi bir Batı modeli sunulduğunu 
iddia etmektedir. Nesnel saptamalar 
içeren bu düşüncesine genelde İslâm 
dünyasının özel olarak da OsmanlI 
toplumunun karşılaştığı sorunları çö­
zümlemeye çalışırken kısmen değin­
mektedir. Bir başka deyişle, Said Ha­
lim Paşa'da Batı toplumları konusun­
daki genelleme öncelikli değildir. Ba­
tı demokrasisinin temelini açıklarken 
demokrasinin oluşumunun ve siyasal 
partilerin işlevlerinin Osmanlı toplu- 
munda aynı sonuçları doğurmadığını 
saptamış, ters sonuçların nedenleri­
ni incelemiştir. Bu saptamasını somut­
laştırırken de siyasal partilerin Batıda 
meclislerin işlemesini sağladıklarını 
Türkiye’de ise mebusların siyasal par­
ti kurmaya çalıştıklarını öne sürmüş­
tür. Osmanlı toplumunda bir demok­
rasi geleneği olduğunu, bu geleneğin 
¡slâmiyetten kaynaklandığını, siyasal 
düşünce farklılığının zıtlaşma noktası­
na ulaşmadığı için siyasal partilere ge­
rek bulunmadığını belirtmiştir. Batı ile 
Osmanlı toplumu arasındaki bazı te­
mel karşıtlıkların altını çizmiştir, islâm- 
cı dünya görüşünü benimsediği için 
Batı yı bir Hıristiyan medeniyeti şek­
linde nitelemiş, yararlanılacak yanla­
rı dışında temelde İslâm medeniyeti­
ne düşman olduğunu söylemiştir. Batı 
medeniyetinin esasına nüfuz edeme­
yen Batılılaşmacı aydınların toplum 
gerçeklerine yabancı olduklarından 
bahisle edebiyat alanında, örnek gös­
termiştir: "D ikkat edilirse edebiyatı­
mızda, ifade vasıtası olan kelimelerden 
başka Türklükle ilgili hemen hiçbir şey 
görülemez.”  Batı’nın gelişen bir me­
deniyet olduğu ve bazı özellikleri ba­
kımından örnek alınabileceği, dolayı­
sıyla Batı medeniyetinin doğru kavran­
ması halinde yararlanılabilecek bir po­
tansiyel oluşturduğu görüşünü benim­
semiştir. Yararlanmacı anlayış çerçe­
vesinde Batı medeniyetinin Osmanlı 
toplumu açısından işlevini değerlen­
dirmesi zamanının kimi düşünürlerin­
den farklı değildir. Batılılaşma öncesi 
Osmanlı aydınlarını da eleştirmesine 
karşın Batıcı aydınların etkilerinin çok 
daha olumsuz olduğunu belirtmekte­
dir. Türkiye'nin sorunlarından en çok 
sorumlu olarak aydınları göstermesi 
de Batılılaşma sorununa verdiği önce­
likten kaynaklanmaktadır. Said Halim 
Paşa’da temel sorunlar, bu arada Batı 
sorunu da, bir aydın ve yönetici soru­
nu olarak belirginleşmektedir. Yöne­
tici ve aydınlann sorunlara çözüm ge­
tirmeleri halinde ülkenin sağlıklı bir 
doğrultuya gireceği düşüncesindedir. 
İslâmlaşmak amacı da esas olarak Ba­
tılılaşma sorununu çözmeye yönelik-
Said Halim Paşa.
tir. İslâmlaşmanın önünde başka ba­
zı temel engeller de bulunmaktadır.
Bürokrasi ve Aydınlar
Bir yazar "Gericiliğin M orfolojisi" 
başlığı altında Said Halim Paşa'nın dü­
şüncelerini kısmen incelemeye çalış­
mıştır. Türk gericiliğinin temel özellik­
lerinden biri olarak da bürokrasi düş­
manlığını göstermiştir. Said Halim Pa­
şa yazdıklarıyla bürokrasi ve aydınlar 
konusunda hakikaten olumsuz nitele­
melerde bulunmuştur. Osmanlı ve İs­
lâm toplumlarının üst kesimlerinin de­
mokrasi yanlısı olduğunu, alt kesimin 
de aristokratik değerleri savunduğu­
nu belirtmiştir. Ancak Osmanlı toplu­
munda memur sınıfının Batı toplumla- 
rındaki burjuva sınıfının gerçekleştir­
diklerini başaramayacağını, kayıtsız­
lık, tevekkül, teslimiyet ve mes'uliyet- 
ten kaçınmak şeklindeki ruh haletle­
rine dayanarak ileri sürmüştür. Os­
manlI toplumunda demokrasiyi, varo­
lan demokrasiyi geliştirmek gereği 
üzerinde durmuştur. Osmanlı toplu­
munda anayasal hareketlerin özgür­
lük amaçlamasının samimi düşünce­
lerden kaynaklanmadığına, özgürlük 
sorununun Batı toplumlarındaki gibi 
algılanmaması gerektiğine dikkat çe­
kerek hak ve özgürlükler için müca­
delelerin aynı sonuca ulaşmadığını ve 
ulaşamayacağını savunmuştur. Tür­
kiye'de memur sınıfın hak ve özgür­
lüklerin halk tarafından kullanılamaya­
cağını anladığını, hak ve özgürlükler­
den bu nedenle sadece kendisinin ya­
rarlanacağı düşüncesinde aldanmadı­
ğını ortaya koymuştur. Kadın konu­
sunda yaptığı tahlille de içtimai zaru­
retler olmadığı için özgürlüklerin hal­
kın yararlanamayacağı bir çerçeve 
oluşturduğunu belirtmiştir. Aydın so­
rununa bakış açısı en açık olarak Mu­
kallitliklerimiz broşüründe ve anaya­
sa konusundaki düşüncelerinde so­
mutlaşmaktadır. Aydınların ülkenin iç­
timai muhitini tanımadıkları için toptan 
Batılılaşma yanlısı oldukları ve bu ne­
denlerle anayasa konusunda yanlış­
lıklar yaptıkları kanaatine ulaşmıştır. 
Said Halim Paşa'ya göre çoğu sorun 
konuların yanlış anlaşılmasından kay­
naklanmaktadır. Batı medeniyeti ka­
dar İslâm dini de yanlış anlaşılmıştır. 
Saidı Halim Paşa’nın eğitime verdiği 
önemi ve hatta "Türkiye'de fikir ha­
yatı yoktur”  düşüncesini bu bağlam­
da yorumlamak gerekmektedir. Nite­
kim döneminin hemen her düşün akı­
mının Türkiye’de aldığı biçim konu­
sunda eleştiri yapmıştır. Aydınların iş­
levini önemsemesi bu eleştirilerle de 
somutlaşmıştır. Yeni ortaya çıkan ırkçı 
düşünce de eleştirilerinin hedefi ol­
muştur.
Irkçılık
Düşüncelerinin önemli bir kısmı da 
milliyetçilik ve ırkçılığa ilişkin olanlar­
dır. Islâmın temel eğitim olduğunu be­
lirtmesi karşısında milliyet ve ırk so­
runlarını ne biçimde değerlendirece­
ği belirginleşmektedir. Irkçılığı olum­
suz bir gelişim olarak nitelemekte ve 
kavmiyet sorununun öne çıkarılması­
nı eleştirmektedir. Irkçılık nazariyele- 
rinin fikirleri büyülediğinden bahset­
mektedir. Batı dan gelen ırkçılık cere­
yanlarının bizdeki taraftarlarının kısa 
görüşlülüğe mahkûm olduklarını be­
lirtmektedir. Ancak milliyetin ortadan 
kalkmayacağını savunmakta, "Bütün 
ilmi gerçekler gibi İslâmi gerçeklerin 
de vatanı yoktur" kanaatini ifade et­
mekte, "Nasıl bir İngiliz matematiği, 
bir Alman astronomisi, bir Fransız 
kimyası olmazsa; ayrı ayrı Türk, Arap, 
Acem yahut Hint Müslümanlığı da ol­
maz." demektedir, islâmi gerçeklerde 
ahlâk ve sosyal yapı bakımından ta­
mamen İslâmi nitelikte fakat milli öğe­
ler içeren kültürlerin meydana gelme­
sine neden olmaktadır. Fertlerin ken­
di dayanışmaları ölçüsünde İslâm mil­
letleri arasındaki dayanışmaya önem 
verdikleri oranda daha iyi bir Türk, da­
ha iyi bir Arap olacaklarını savunmak­
tadır. Said Halim Paşa nın bu konu­
daki düşüncelerini daha nesnel bir bi­
çimde saptamak için konuyla ilgili ola­
bilecek diğer bazı düşüncelerini de 
değerlendirmek gerekmektedir. İslâm 
ülkelerinin ve bu arada Osmanlı top­
lumunun gerilemesine yol açan etken­
lerin başında islâmdan önceki gelenek
306 PADİŞAHLAR VE SADRAZAMLAR
Said Halim Paşa
ve kurumların yaşatılmaya çalışılma­
sı gelmektedir. Bu durum İslâmî yoz­
laştırmıştır. Batı medeniyeti de temel­
de bir Hıristiyan medeniyetidir. İslâm 
ülkelerinin sorunlarının halledilmesini 
engellemesi ve İslâm ülkeleri açısın­
dan daha can alıcı sorunların belirme­
sine sebep olmuştur. İslâm ülkelerin­
de bu sorunların ortadan kaldırılması 
ve İslâm beynelmilelciliğinin hâkim kı­
lınması gerekmektedir. Bunun yolu da 
İslâmlaşmaktan geçer. İslâmlaşmak 
ise tarih içinde kimi zaman İslâmlaş­
mak adına dinden uzaklaşmak şeklin­
de tezahür etmiştir. Said Halim Paşa 
bu görüşüyle Niyazi Berkes'in şeriat­
çılar şeriatta olmayan unsurları şeri­
ata dahil ettiler şeklindeki saptaması­
nı yıllarca önce yapmıştır.
Said Halim Paşa’nın 
Günümüzdeki Etkisi
Said Halim Paşa’nın kimi görüşle­
rinin isabetli teşhisler içerdiği şeklin­
deki nitelemelerin yanında dünya gö­
rüşü bakımından da etkili olduğu açık 
bir gerçekliktir. İslâm sorununu önce­
likli bir sorun olarak ele alan hemen 
her çevrede Said Halim Paşa nın et­
kisi sözkonusudur. Said Halim Paşa’- 
nın temel yönelimi ülkenin sosyal ger­
çeklerini öne çıkarmak ve sorunlara
teorik bir perspektifle bakmak şeklin­
de tezahür etmiştir. Ülke sorunların­
dan kopuk olmayan ve sosyal şartla­
rın etkisini önemseyen her tür Islâm- 
cı akımın Said Halim Paşa'nın düşün­
celerinin doğal uzantısı olduğu açık­
tır. Ülkenin somut şartları hesaba ka­
tıldığı zaman Said Halim Paşa’nın dü­
şüncelerinin sentezci görüşlere de 
kısmen açık bir nitelik taşıdığı düşü­
nülebilir. Said Halim Paşa kendi dü­
şünsel doğrultusuna genelde uyum­
lu görülebilecek islâmcı akımlara bile 
sağlıklı bir eleştiri çerçevesinde baka­
bilecek düzeyde bir düşünürdür. 
Onun için de Said Halim Paşa’nın dü­
şünsel doğrultusu Abdülhamid yöne­
timine ve Osmanlı toplumuna eleştirel 
yaklaşımın potansiyelini taşımaktadır, 
ki Cumhuriyet dönemi islâmcı akımı 
bu noktaya oldukça geç ve güç gel­
miştir. Dolayısıyla onun etkilerini da­
ha belirgin şekilde İslâmi görünümde­
ki gelişmelere mesafeli bir şekilde ba- 
kabilen ülkemiz İslâmcı yazarlarında 
görebilmek mümkündür. Bu bakım­
dan Sezai Karakoç’un Mehmed Akif'in 
düşüncesinin yaşanan gerçeklikten 
kaynaklandığı yargısı ve Ortadoğu 
toplumları konusundaki genellemele­
ri örnek olarak belirtilebilir. Etkinin bi­
linçli bir tercih olup olmamasının dışın­
da düşünsel paralellik dikkat çekecek 
düzeydedir. □
Sairi Halim Paşa şûrâ-yı devlet reisiyken.
KA YNAKÇA
□  ibnülennin Mahmut Kemal, Son Sadra­
zamlar, IV, İstanbul, 1982
□  KURAN Ercûmend, "Türk Düşünce Ta­
rihinde Arap Kültürlü Aydın: Said Halim 
Paşa” , Türk-Arap ilişkileri: Geçmişte, 
Bugün ve Gelecekte, Ankara, ty.
□  Said Halim Paşa, Buhranlarımız, İstan­
bul, ty.
□  KÜÇÜKÖMER Idris, Düzenin 
Yabancılaşması-Batılılaşma, İstanbul, 
1969
□  TUN AYA Tarık Zafer, İslamcılık Cereya- 
nı-Meşrutiyetin siyasi hayatı boyunca 
gelişmesi ve bugüne bıraktığı meseleler, 
İstanbul, 1962
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Said Halim Paşa

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository