Taha Toros Arşivi, Dosya No: 171-Mimar Sinan.



Not: Gazetenin "Düşünenlerin Düşünceleri" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Kortan, Enis

Istanbul Sehir University Repository

DÜŞÜNENLERİN DÜŞÜNCELERİ
Ölümünün 400. yıldönümünde çok yönlü sanat adamı
Mimar Sinan ve sanatı
Prof. Dr. Enis KORTAN
1953'te  İTÜ  M im arlık  FakO lles i’nden m e­
zun oldu. Türkiye ve A BD  -  N e w  York’ta 
çalışarak  m im ari eserle r verdi, çeş itli 
ödüller kazandı. 1964'de O D TÜ ’ye öğretim  
üyesi olarak katıld ı. 1970'de pro fesör ol­
du. Üniversite Yönetim Kurulu üyeliği, Bö­
lüm  Başkanlığı, Kültür ve Tabiat Varlıkları 
Ankara Bölge Kurulu üyeliğ i görevlerinde  
de bulundu.
ÇINDE bulunduğumuz 1988 yılı Mimar Si­
nan 'ın  uzun yaşamının sona erdiğinin 
400’iincü yıldönümüdür, büyük mimarı­
mızı saygıyla anıyoruz.
M imar Sinan eserleriyle ve Türk top- 
lumunun sanatına, kültürüne olan önemli 
katkılarıyla her zaman yaşamaktadır.
Onun eserleri, mimarlık sanatının başarı kriter­
lerinden en önemlisi olan "zamansız olmak, kalıcı 
olmak” değerlerine sahiptir. Onun eserlerinin ka­
rakteristikleri ve başarıları, belli bir zaman dilimi­
ne, geçici bir modaya ve bir çağa bağımlı olmayıp, 
içerdikleri evrensel ve klasik değerlerle her çağda da­
ima başarılı ve kalıcı olmuşlardır.
NASIL DEĞERLENDİRİLİYOR?
Yüzyılımızın ünlü mühendislerinden Pier Luigi 
Nervi, geçmiş çağların üstün değerdeki mimari eser­
lerden söz ederken şöyle der:
"Bu şaheserlerde bulun yapısal (strüktürel) ve 
inşai (konstrüksiyone!) problemler mükemmel bir 
sentez içinde birleştirilmişlerdir. Bu binaların tü­
münde sanatsal esinleri teknik buluşlardan ayır- 
tetmek mümkün değildir; bunlar önsezilerin ve müs­
tesna zihinlerin düşünceleriyle olgunlaşmışlar ve sa­
natın soyluluğuna erişmişlerdir.”
M imar S inan'ın (1492 - 1588) eserleri yukarı­
daki açıklama ve tanım lar için çok başarılı örnek­
ler teşkil etmektedirler. Onun camilerinin kubbeli 
örtü  sistemleri, kendi çağının ,en ileri mühendislik 
ve teknolojik gelişmelerini sergiler. Bu açıdan ba­
kıldığında M imar Sinan aynı zamanda büyük bir 
inşaat mühendisi ve yapı ustasıdır. Çağımızda, çok 
büyük açıklıkları en akılcı ve başarılı bir şekilde be­
tonarm e kubbelerle örtmekle ün yapmış mühendis 
Pier Luigi Nervi ne ise, kendi zamanında da Sinan 
odur.
Sinan’ın üstün mimarlık ve mühendislik bilgisi­
ni günümüzün ünlü bilim adam larından Prof. Dr. 
İng. Hans Koepf şöyle değerlendirmektedir:
"En parlak döneminde Türk kubbe mimarisi­
ne ait eserler yalnızca kendinden önceki Bizans ör­
neklerini geçmekle kalmamış, çağdaşı Rönesans ya­
pılarını da gerek statik tutarlılık (mühendislik), ge­
rekse de güzellik açısından gölgede bırakmıştır.”
Bu arada Barok karakterle bozulmuş olan Ro- 
ma'daki ünlü San Pietro Kilisesi'nden üstün tut­
tuğumuz Edirne'deki Selimiye'yi dünya mimarisi­
nin doruk nokta yapıtı olarak sınıflandırmak iste­
rim. Her şeyden önce kontrforların oluşturduğu 
konstriiktif iskeletin genel etkiyi yüceltici anlam­
da bütüne katılması hayranlık uyandırmaya layık 
bir davranıştır.”
HER ÇEŞİTTEN 4 77 ESER
Biraz teknik terimlerle onaya konmuş olan ve 
biz Türklerin göğsünü kabartacak yargılar içeren yu­
karıdaki ifadeleri kısaca özetlersek, uzman, Sinan'ın 
eserlerinin gerek biçimsel estetik ve gerekse inşaat 
mühendisliği açısından içermiş olduğu dahiyane çö­
zümler dolayısıyla Bizans ve Rönesans yapılarından 
daha üstün olduğunu ifade etmektedir.
Tarafsız ünlü bir Batılı bilim adamının Sinan’ı 
bu objektif değerlendirmesinin bizler için taşıdığı öne­
mi belirtmeye gerek yoktur sanırız. M imar Sinan’­
ın sayıları 477’yi bulan eserleri arasında hemen her 
çeşitten yapılar vardır:
Tcskiret-ül-Ebniye’deki listeye göre 84 cami, 52 
mescit, 57 medrese, 7 darülkurra, 22 türbe, 17 ima­
ret, 35 saray, 20 kervansaray, 8 köprü, 6 suyolu 
kemeri, v.d.
Yukarıdaki liste, Sinan’ın çağındaki mevcut olan 
hemen her binayı ve yapıyı tek başına tasarlayıp 
gerçekleştirdiğini gösterir.
KOMPLE BİR TASARIMCI
Günümüzde ise mimarlık eylemi bir takım ça­
lışmasıdır, mimar takımın başıdır. Günümüzdeki 
bu tek yönlü uzmanlaşmaya karşın. Sınan çok yönlü 
bir bilim ve sanat adamıdır: O bir mimar ve estetik 
uzmanıdır, bir konstrüktördür (inşaat ustası), bir 
akustik uzmanıdır, bir inşaat mühendisidir ve her 
türden yapıyı tasarlayıp gerçekleştirebilmiş olan 
komple bir tasarımcıdır.
Sinan'ın bu geniş görgü ve bilgisini onun genç­
lik yıllarında ordudaki görevleri dolayısıyla Osmanlı 
İm paratorluğu’nun sınırları içindeki seyahatlerine
borçlu olduğunu ifade edebiliriz. Böylece 46 yaşın­
da mimarbaşılığa atanm adan önce imparatorluğun 
Estergon’dan Bağdat’a; ve Adriyatik Denizi’nden 
H azar Denizi’ne kadar uzanan geniş topraklarında 
dolaşmış ve buradaki zengin mimari mirasla tanış­
mıştı:
Yunan. Roma, Bizans, Selçuk, İlk Devir Osmanlı 
ve diğer mimari eserlerle. Diğer taraftan içinde ye­
tişmiş olduğu Türk toplumunun kültürü ile yoğrul­
muş, toplumun yaşantı biçimini, dünya görüşünü, 
estetik tercihlerini benimseyerek kendi öz değerleri 
doğrultusunda onları yorumlamıştır. Başka deyişle 
Sinan’ı Türk toplumu şekillendirmiş ve o da eserle­
rini toplumun öz değerleri, gelenekleri ve beklenti­
leri doğrultusunda vermiş, toplumuyla bütünleşmiş­
tir.
ŞEHZADEBAŞI CAMİİ
Sinan’ın ilk önemli eseri onun “ çıraklık eserim” 
olarak tanımladığı İstanbul’daki Şehzade Cam ii’ 
dir. (1544-1548). Bu eserinde Sinan, kendi zama­
nından yaklaşık olarak 1000 yıl evvel yapılmış olan 
İstanbul’daki ünlü Ayasofya’yı (532-537) örnek ola­
rak seçmiş ve onu gerek planda, gerek kubbeli örtü 
sisteminde, gerekse iç mekân anlayışında geliştire­
rek ileriye götürmüş ve yeni sentezler yapmıştır.
ÜSTATLIK ESERİ
Tezkire-tül Bünyan’da belirtildiğine göre Sinan’ın 
“ Kalfalık eserim”  dediği İstanbul’daki Süleymani- 
ye Camii (1551-1557) de yine Ayasofya şemasın­
dan esinlenerek yaratılmıştır. Bu eserinde Sinan, 
Ayasofya’yı gerek iç mekân kalitesi, gerek slrüktür 
sistemi ve gerekse dış kütle estetiği bakımından aş­
mıştır. Sinan’ın “ üstatlık eserim”  dediği yapı ise 
Edirne’deki ünlü Selimiye Camiidir. (1569-1575). 
Sinan bu camiyi yaklaşık 80 yaşlarında tamam la­
mıştı. Bu üstün eser hakkında Prof. Dr. İng. Hans 
KoepPün yargılarını yazımızın başlarında vermiş­
tik.
Sinan bu eserinde farklı bir şemayı geliştirir ve 
çapı 31 metreyi aşan anıtsal kubbeyi 8 kolan üze­
rinde yükseltir.
Sinan bu eserinde de evvelce denenmiş şemaları 
geliştirmiştir. Başarılı bir mimarlık örneği olan Sul- 
taniye’deki (İran’da) Ulcayto Hüdabende türbesi 
(1307-1320) Selimiye Camii için S inan 'a esin ver­
miş olabilir. Belki de, benzer şemaya sahip olan İs­
tanbul'daki Küçük Ayasofya Camisi (orijinal adı Ha- 
gia Sergios ve Baccos 527-536) Selimiye için esin 
kaynağı olmuştur.
Sinan’ın bu yöntem ile yaratılan camilerini ça­
ğımızın ünlü mimarı Le Corbusier (1887-1965) 
"Türk kubbeleri, Bizans'ın kız çocukları: Süley- 
maniye Camii" diyerek Ayasofya’nın etkisini 
açıklar. Prof. Ernst Diez de benzer şekilde:
“ Bu camileri Ayasofya'ıun çocuktan olarak va­
sıflandırmak mümkündür" der ve hemen ilave eder: 
"Çocuklar ana ve babalannın kopyalan değildir­
ler. Bunlar usulen ana-babalarından vücut yapısı 
ve karakterlerini tevarüs ederler (alırlar) individü- 
el (bireysel) olarak gelişirler ve ekser hallerde ken­
dilerini dünyaya getirenlerden manen ve cismen 
uzaklaşırlar. Camilerde de aynı hali tespit ediyo­
ruz.
SONUÇ
Gerçekte Sinan gibi dahile/ için esin, akla gelen 
herhangi bir öznel (sübjektif) fikir olamaz, Sinan 
için esin örnek bir eserdir, düşünme, araştırm a ve 
akıl işidir, bir hesap kitap işidir, topluma hizmet 
ettiğine göre toplumun beklentileri, tercihleri yönün­
dedir. Sinan gibi sanatçılar kendilerini aşmayı ba­
şarabilmiş kişilerdir.
Sinan'ın eserlerini biçim olarak değil fakat öz 
değerlerine yönelik olarak incelersek Türk mimari­
sinin vc kültürünün temel karakteristiklerini de an- 
lıyabiliriz.
Sinan'ı özünü anlamadan biçimci bir şekilde tak­
lit etmekle de (Ankara Kocaıepe cam ii’nde olduğu 
gibi) onun araştırıcı ve geliştirici ruhuna ihanet edil­
miş ve hataların büyüğü yapılmış olur.
Mimar Sinan'ın ölümsüz eserlerinden öğrenece­
ğimiz pek çok şey vardır yeter ki, onlara bakmasını 
ve görmesini bilelim.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taba Toros Arşivi


Ölümünün 400. yıldönümünde çok yönlü sanat adamı:Mimar Sinan ve sanatı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository